https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
302
ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTINING AVTOMOBILSOZLIK
FAKULTETINI O‘QUV AUDITORIYALARINING ENERGIYA
ISTE’MOLI
Dalliyev Asliddin Sadriddin o’g’ili
“Elektr va elektrotexnika muhandislig" fakulteti “Energiya tejamkorligi va
energoaudit” yoʻnalishi
4-kurs 96-21 guruh talabasi
Annotatsiya.
Andijon Mashinasozlik Institutining Avtomobilsozlik
fakultetini Obyekt sifatida o‘quv audito‘riyalaridan Maruza xona, amaliy xona,
labaratoriya xona va karidor qisimlari olingan, bo‘lib quyida ularni har birini
energetik tavsifi va tahlili qilib chiqilgan.
Kalit so‘zlar.
Andijon Mashinasozlik Instituti, maruza xona,
Avtomabilsozlik fakultetiti, lyumensent lampalar.
Maruza xona
–
bu
o‘
quv jarayonini samarali tashkil etish uchun
m
o‘
ljallangan, keng si
g‘
imli, maxsus jihozlangan xona.
Quyidagi 1-
rasmda maruza xonasni ko‘rinishi tasvirlangan.
1.-rasm.
Andijon mashinasozlik instituti. Avtomabilsozlik fakultetiti ma’ruza
xonasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
303
Avtomabilsozlik fakultetiti maruza xonasining uzunligi 13m va eni 7m
bo‘lib,bu xonada jami hisobda xonani yoritish va talabalarga yetarli sharoitni
ta’minlash uchun16 ta 22 Vt lyumensent lampalar mavjud. Va 1 ta elektron do‘ska
bor. Isitish tizimida esa 3
ta 10 qovurg‘ali
aluminiy radiatorlaridan foydalanilgan
[1-2].
Amaliy xona - bu tajriba va amaliy mash
g‘
ulotlarni bajarish uchun maxsus
jihozlangan o‘quv xona.
2-rasm. Andijon mashinasozlik instituti. Avtomabilsozlik fakultetiti amaliy
xonasi
Avtomabilsozlik fakultetiti amaliy xonasining uzunligi 8m va eni 5m
bo‘lib,amaliy xonada 6 ta 12 Vt li led lampalar mavjud. Isitish tizimida 3 ta 4
qovurg`ali alyuminiy radiatorlardan foydalanilgan.
Labaratoriya xona - ilmiy tadqiqotlar, tajribalar va sinovlarni
o‘
tkazish
uchun maxsus jihozlangan xona. Bu xonalar maxsus asbob-uskunalar, himoya
vositalari va aniq ish sharoitlarini
ta’minlovchi
muhitga ega b
o‘
ladi. Quyidagi
rasimda labaratoyiya xonasi tasvirlangan [3-4].
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
304
3-rasm. Andijon mashinasozlik instituti. Avtomabilsozlik fakultetiti
labaratoriya xonasi
Avtomabilsozlik fakultetiti labaratoriya xonasining uzunligi 8m va eni 5m
bo‘lib, bu labaratoriya xonasida xona yoritilganlik darajasini yaxshilash maqsadida
6 ta 12 Vt li led lamplalardan foydalanilgan hamda do‘skani yoritilganlik darajasini
oshirish maqs
adida do‘skani tepa qismiga 2 ta 22 vt li lyumensent lampalardan
foydalanilgan. Bundan tashqari isitish tizimida 3ta 4 qovurg`ali alyuminiy
radiatorlardan foydalanilgan.
Karidor qismi:
Karidor qismi katta bo‘lganligi sababli uni bir nechta bloklarga bo‘lib
xisoblandi. Quyidagi rasimda A blok karidor qismi ko‘rsatilgan.
4-rasm. A blok karidor qismi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
305
A blokda yoritish uchun jami hisobda 7 ta 22 Vt li lyumensent lampa
o`rnatilgan. Isitish tizimi esa jami bu blok uchun 12 ta 5 qovurg`ali alyuminiy
radiatorlar mavjud.
B blokda yoritish uchun jami hisobda 11 ta 22 Vt li lyumenset lampa. Isitish
tizimida 14 ta 4 ta qovurg‘adan tashkil topgan aluminiy radiator o‘rnatilgan [5
-6].
5-rasm. B blok karidor qismi.
C blokda yoritish tizimida 7 ta 22 Vt li lyumenset lampalari o‘rnatilgan
isitish tizimida 12 ta 4 qovurg`ali alyuminiy radiator o‘rnatilgan.
6-rasm. C blok karidor qismi.
“Oʻz
DSt 3048:2015
«Tabiiy
va
sunʼiy
yoritish.
Meʼyorlar»
hujjatiga
muvofiq,
o‘
quv binolarida yoritilganlik darajasi quyidagicha b
o‘
lishi lozim:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
306
ma’ruza
va amaliy
mashgʻulot
xonalari uchun
–
300-500 lux, laboratoriya xonalari
uchun
–
400-750 lux, koridorlar uchun
–
50
–
100 lux.
”
O‘quv auditoriyalar hamda karidor zallarni yoritilganlik darajasini tekshirish
maqsadida luksimetr qurilmasi yordamida o‘lchab chiqildi. Quyidagi rasmda
luksimetr qurilmasining rasmi keltrilgan [7-8].
7-rasm. Luksimetrning
ko‘rinishi.
Yoritilganlikni o‘lchash uchun o‘lchanayotgan obyektni turli joylaridan bir
necha marotaba Luksimetr yordamida kunning quyosh qismida derazadan
tushayotgan tabiiy yorug‘lik va kunning tun qismida faqatgina lampalarni yoqqan
holda yoritilganlik lux larda o‘lchab oliniladi. O‘chab olingan natijalarni o‘rta
geometrasini topish orqali obyektning umumiy yoritilganligi aniqlanadi.
Quyida o‘rta geometrik formulasi keltirilgan:
𝐺 = √𝑎
1
∙ 𝑎
2
∙ … ∙ 𝑎
𝑛
𝑛
(1)
Maruza xonasida kunning quyosh qismida
o‘lchangan natijalari
quyidagicha:
𝐺 = √1300 ∙ 2200 ∙ 350 ∙ 100 ∙ 60
5
= 414.3 𝑙𝑢𝑥
Kunning tun qismida esa:
𝐺 = √200 ∙ 350 ∙ 150 ∙ 100 ∙ 80 ∙ 170 ∙ 230
6
= 167.53 𝑙𝑢𝑥
Yuqoridagi natijalardan ko‘rinib turibdiki standart bo‘yicha 300
- 500 lux
bo‘lishi kerak bo‘lgan obyektda kunduzi 414.3 va kechasi 167.53 lux yoritilganlik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
307
darajasi aniqlangan. Tabiiy yoritilganlik darajasni 500 lux dan past chiqishining
asosiy sababi xonaning tashqi tomoniga ekilgan teraklar hisoblanadi, ular quyosh
nurini qanchadur qismini to‘sib qoladi. Sun’iy yoritishda esa xonaga o‘rnatilgan
lampalardan, jami 16 ta 22 Vt li lyumensent lampadan ayrimlari deyarli yarimi
nosoz holatda bo‘lganligi sababli yoritilganlik darajasi pastlab ketgan
Amaliy mashg‘ulotlar xonasida kunning quyosh qismida o‘lchangan
natijalari quyidagicha:
𝐺 = √3300 ∙ 2000 ∙ 200 ∙ 60 ∙ 90
5
= 464.5 𝑙𝑢𝑥
Kunning tun qismida esa:
𝐺 = √210 ∙ 360 ∙ 190 ∙ 55 ∙ 70 ∙ 270
6
= 164.4𝑙𝑢𝑥
Yuqoridagi natijalardan ko‘rinib turibdiki standart bo‘yicha 500 lux bo‘lishi
kerak bo‘lgan obyektda tabiiy yoritilganlik 464.5 lux va kechasi 164.4 lux ni tashkil
etadi. Bunda tabiiy yoritilganlik darajasi deyarli standartga mos keladi xonadagi
barcha lampalar 12 Vt li led lampalar soz holatda ishlab turibdi tabiy yoruglikni
hona atrofidagi daraxtlar to‘sib qolgan tunda esa faqatgina lampalardan
chiqayotgan yorug‘lik standartdan pastroq buning asosiy sababi auditoriyaga
o‘rnatilgan lampalar hisoblanadi. B
u lampalarning jami soni 6 ta 12 Vt li lampa
hammasi soz holatda ishlab turibdi yoritliganlikni kutarish maqsadida lampalar
sonini kopaytrish yoki yoritilganligi yuqori bo‘lgan panelli lampalarga almashtirish
kerak. Labaratoriya xonasida kunning quyosh qis
mida o‘lchangan natijalari
quyidagicha:
𝐺 = √1900 ∙ 1700 ∙ 450 ∙ 320 ∙ 130 ∙ 90
6
= 452.1 𝑙𝑢𝑥
Kunning tun qismida esa:
𝐺 = √400 ∙ 270 ∙ 340 ∙ 190 ∙ 90 ∙ 60 ∙ 160
9
= 186.9 𝑙𝑢𝑥
Yuqoridagi natijalardan ko‘rinib turibdiki standart bo‘yicha 500 lux bo‘lishi
kerak bo‘lgan obyektning tabiiy yoritilganligi 452.1 lux va kechasi yoritilganlik
186.9 lux ni tashkil etadi. Bunda tabiiy yoritilganlik darajasi standartga deyarli
most keladi t
unda esa faqatgina lampalardan chiqayotgan yorug‘lik hisobiga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
308
standartdan pastroq buning asosiy sababi labaratoriya xonasiga o‘rnatilgan
lampalar hisoblanadi. Lampalarni hammasi ishlab turibdi lampalar sonini
ko‘paytirish kerak [9
-10].
Karidorlarda jami 25ta lyumenisit lampa bolib ularning har birini quvvati 22
Vt nitashkil qiladi va ularning 9 tasi nosoz holatda qolgan 16 tasi esa soz holatda
tabiy yoritilganlik standartga most keladign holatda chunki derazalar soni ko‘p.
Suniy yorug‘li
k esa lampalar nosozligi hisobiga pastroq
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Abdullayev, A.
,
Tursunov, I.
(2017). "Energiya samaradorligini oshirish va
energiya tejash texnologiyalarining rivoji".
O‘zbekiston Texnika Universiteti
jurnali
, 2(1), 45-51.
2.
Sattarov, M.
,
Jalilov, S.
(2019). "Binolarda energiya tejash va samarali yoritish
tizimlarini joriy etish".
O‘zbekiston ilmiy
-texnikaviy jurnali
, 3, 101-107.
3.
Shukurov, A.
,
Yuldashev, S.
(2020). "Yoritish tizimlarini optimallashtirish va
energiya auditini o‘tkazishning ahamiyati".
Texnologik innovatsiyalar va ilmiy
tadqiqotlar jurnali
, 4(2), 22-29.
4.
Nazarov, A.
(2021). "Yoritish tizimlari va ularning energiya samaradorligi".
Energiya va atrof-muhit muhofazasi
, 3(3), 75-81.
5.
Rasulov, J.
,
G‘afurov, M.
(2018). "Energiyani tejash va samarali foydalanish
texnologiyalari".
O‘zbekiston ilmiy
-texnikaviy jurnali
, 12(1), 112-116.
6.
Qodirov, B.
(2020). "Auditoriyalarda energiya samarador yoritish tizimlarini
joriy etish".
Toshkent davlat texnika universiteti jurnali
, 7(4), 45-49.
7.
Asadov, S.
,
Yusupov, O.
(2022). "Binolarda energiya auditini o‘tkazish va
yoritish tizimlarining samaradorligini oshirish".
Yangi texnologiyalar va
innovatsiyalar
, 5(6), 78-84.
8.
Toshpulatov, R.
,
Tursunov, B.
(2019). "Yoritish tizimlarida energiya auditini
o‘tkazish va optimallashtirish usullari".
Energiya tejash muammolari
, 2(4), 30-
35.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
309
9.
Ibragimov, S.
,
Mirzaev, S.
(2021). "Yoritish tizimlarining energiya
samaradorligi va ularni tahlil qilish".
O‘zbekiston ilmiy texnologik jurnali
, 4(5),
90-94.
10.
Xalilov, F.
,
Dzhumanov, S.
(2020). "Auditoriyalarda energiya tejash
texnologiyalarini tatbiq etish".
Texnikaviy jurnali
, 3(2), 55-60.
