https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
295
O‘QUV AUDITORIYALARIDA ENERGIYA SAMARADOR YORITISH
TEXNOLOGIYALARI VA JIHOZLAR.
Dalliyev Asliddin Sadriddin o’g’ili
“Elektr va elektrotexnika muhandislig" fakulteti “Energiya tejamkorligi va
energoaudit” yoʻnalishi
4-kurs 96-21 guruh talabasi
Annotatsiya.
O‘quv auditoriyalarida samarali yoritish tizimlarini tashkil
etish, ta'lim jarayonining qulay va samarali o‘tishini ta'minlashda muhim
ahamiyatga ega. Yoritish tizimlarining energiya samaradorligi nafaqat energiya
tejashga yordam beradi, balki ta'lim muhitining sifatini yaxshilaydi.
O‘
quv
auditoriyalarida ishlatiladigan yoritish texnologiyalari va jihozlar energiya sarfini
kamaytirish, uzoq muddat xizmat qilish va
o‘
quvchilar hamda
o‘
qituvchilar uchun
qulay sharoit yaratish maqsadida optimallashtirilgan b
o‘
lishi kerak.
Kalit so‘zlar.
Yoritish tizimlari, LED yoritish tizimlari, auditoriya,
samaradorlik.
Energiyani tejash texnologiyalari:
LED yoritish tizimlari. LED (Light Emitting Diode) yoritish tizimlari
energiya
samaradorligi bo‘yicha eng ilg‘or texnologiyalar hisoblanadi. LED
lampalar an'anaviy yoritish manbalariga qaraganda ancha kam energiya sarflaydi
va uzoq muddat xizmat qiladi. Ular yuqori yorug‘lik ishlab chiqarish
samaradorligiga ega va issiqlikni kam chiq
aradi. LED yoritish tizimlari o‘quv
auditoriyalarida foydalanish uchun ideal, chunki ular past energiya sarfi va yuqori
yoritilish darajasini ta'minlaydi [1].
Avtomatik boshqaruv tizimlari.Yoritish tizimlarini avtomatik boshqaruv
tizimlari orqali boshqarish energiya samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Masalan, harorat va yorug‘lik darajasiga qarab, tizim avtomatik ravishda yoritishni
sozlashi mumkin. Agar auditoriyada hech kim bo‘lmasa yoki tabiiy yorug‘lik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
296
miqdori yetarli bo‘lsa, tizim o‘zi yoritishni kamaytiradi yoki o‘chiradi. Bu
texnologiya energiya tejashga yordam beradi va foydalanuvchi uchun qo‘shimcha
qulaylik yaratadi [2].
Haratat va harakat sensorlari. Harorat va harakat sensorlari yordamida yoritish
tizimlarining samaradorligini oshirish mumkin. Harakat sensorlari auditoriyada
faqat odamlar mavjud bo‘lganda yoritishni yoqish imkonini beradi. Harorat
sensorlari esa, xonada tabiiy yorug‘lik miqdori yetarli bo‘lsa, sun'iy yorug‘likni
avtomatik ravishda kamaytirishga yordam beradi. Bu texnologiyalar
auditoriyalarda energiya sarfini sezilarli darajada kamaytiradi.
Kengaytirilgan yorug‘lik taqsimoti tizimlari. Kengaytirilgan yorug‘lik
taqsimoti tizimlari, odatda, yoritishni joylashuvga qarab taqsimlashni amalga
oshiradi. Bunday tizimlar o‘quv auditoriyalarida foydalanilganda, faqat kerakli
joylar yoritiladi va boshqalar qorong‘i bo‘lishi mumkin. Misol uchun, b
ir nechta
yorug‘lik manbalarini birlashtirib, yoritishni faqat ta'lim faoliyatiga zarur bo‘lgan
joylarga yo‘naltirish mumkin
[3-5].
O‘
quv auditoriyalarida energiya samarador yoritish texnologiyalari va
jihozlaridan foydalanish ta'lim jarayonini yanada samarali qilish uchun muhimdir.
Yoritish tizimlari, LED lampalar, harakat sensorlari, avtomatik boshqaruv tizimlari
va boshqa innovatsion texnologiyalar yordamida energiya sarfini sezilarli darajada
kamaytirish mumkin. Bu,
o‘
z navbatida, ekologik jihatdan t
o‘g‘
ri va iqtisodiy
samarali yechimlarni taqdim etadi. Samarali yoritish tizimlari
o‘
quvchilarning ish
faoliyatini yaxshilashga, ularning k
o‘
ruvchanligini oshirishga va auditoriya
muhitini yanada qulay qilishga xizmat qiladi.
Energiyani tejashga qaratilgan jihozlar:
Yoritish paneli va diffuzorlar. Yoritish paneli va diffuzorlar auditoriyada
yorug‘likni teng va samarali tarzda
taqsimlashga yordam beradi. Yoritish paneli
yorug‘likni tarqatish va aks ettirish orqali umumiy yoritishni yaxshilaydi, bu esa
yoritish manbalaridan foydalanishni samarali qiladi. Shuningdek, diffuzorlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
297
yordamida yorug‘likning bir joyga to‘planishi oldini olib, yoritishni har bir nuqtada
teng taqsimlash mumkin.[6-7]
Yorug‘likni boshqarish tizimlari
. Yoritishning darajasini va sifatini boshqarish
uchun elektron boshqaruv tizimlaridan foydalanish mumkin. Bu tizimlar
yordamida
foydalanuvchilar auditoriya ichidagi yorug‘likni aniq tarzda sozlashlari
mumkin. Dimmable (so‘ndirish mumkin bo‘lgan) yoritish tizimlari yoki rangli
haroratni sozlash tizimlari yordamida auditoriyada yoritishni o‘quv faoliyatiga mos
ravishda optimallashtirish mumkin.
O‘
quv auditoriyalarida samarali yoritish tizimlarini tashkil etish, ta'lim
jarayonining qulay va samarali
o‘
tishini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Yoritish tizimlarining energiya samaradorligi nafaqat energiya tejashga yordam
beradi, balki ta'lim muhitining sifatini yaxshilaydi.
O‘
quv auditoriyalarida
ishlatiladigan yoritish texnologiyalari va jihozlar energiya sarfini kamaytirish,
uzoq muddat xizmat qilish v
a o‘
quvchilar hamd
a o‘
qituvchilar uchun qulay sharoit
yaratish maqsadida optimallashtirilgan b
o‘
lishi kerak [8-9].
LED yoritish tizimlari energiya samaradorligi b
o‘y
icha eng il
g‘o
r
texnologiyalar hisoblanadi. LED lampalar an'anaviy yoritish manbalariga
qaraganda ancha kam energiya sarflaydi va uzoq muddat xizmat qiladi. Ular yuqori
yoru
g‘
lik ishlab chiqarish samaradorligiga ega va issiqlikni kam chiqaradi. LED
yoritish tizimlari
o‘
quv auditoriyalarida foydalanish uchun ideal, chunki ular past
energiya sarfi va yuqori yoritilish darajasini ta'minlaydi.
Yoritish tizimlarini avtomatik boshqaruv tizimlari orqali boshqarish energiya
samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Masalan, harorat va yoru
g‘
lik
darajasiga qarab, tizim avtomatik ravishda yoritishni sozlashi mumkin. Agar
auditoriyada hech kim b
o‘
lmasa yoki tabiiy yoru
g‘
lik miqdori yetarli b
o‘
lsa, tizim
o‘
zi yoritishni kamaytiradi yoki
o‘c
hiradi. Bu texnologiya energiya tejashga
yordam beradi va foydalanuvchi uchun q
o‘
shimcha qulaylik yaratadi [10].
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
298
Harorat va harakat sensorlari yordamida yoritish tizimlarining
samaradorligini oshirish mumkin. Harakat sensorlari auditoriyada faqat odamlar
mavjud b
o‘
lganda yoritishni yoqish imkonini beradi. Harorat sensorlari esa, xonada
tabiiy yoru
g‘
lik miqdori yetarli b
o‘
lsa, sun'iy yoru
g‘
likni avtomatik ravishda
kamaytirishga yordam beradi. Bu texnologiyalar auditoriyalarda energiya sarfini
sezilarli darajada kamaytiradi.
Kengaytirilgan yoru
g‘
lik taqsimoti tizimlari, odatda, yoritishni joylashuvga
qarab taqsimlashni amalga oshiradi. Bunday tizimlar
o‘
quv auditoriyalarida
foydalanilganda, faqat kerakli joylar yoritiladi va boshqalar qoron
g‘
i b
o‘
lishi
mumkin. Misol uchun, bir nechta yoru
g‘
lik manbalarini birlashtirib, yoritishni
faqat ta'lim faoliyatiga zarur b
o‘
lgan joylarg
a yo‘
naltirish mumkin.
Yoritish paneli va diffuzorlar auditoriyada yoru
g‘
likni teng va samarali tarzda
taqsimlashga yordam beradi. Yoritish paneli yoru
g‘
likni tarqatish va aks ettirish
orqali umumiy yoritishni yaxshilaydi, bu esa yoritish manbalaridan foydalanishni
samarali qiladi. Shuningdek, diffuzorlar yordamida yoru
g‘
likning bir joyga
t
o‘
planishi oldini olib, yoritishni har bir nuqtada teng taqsimlash mumkin.
Yoritishning darajasini va sifatini boshqarish uchun elektron boshqaruv
tizimlaridan foydalanish mumkin. Bu tizimlar yordamida foydalanuvchilar
auditoriya ichidagi yoru
g‘
likni aniq tarzda sozlashlari mumkin. Dimmable
(s
o‘
ndirish mumkin b
o‘
lgan) yoritish tizimlari yoki rangli haroratni sozlash
tizimlari yordamida auditoriyada yoritishni
o‘
quv faoliyatiga mos ravishda
optimallashtirish mumkin.
Yoritish tizimlari va konditsioner yoki ventilyatsiya tizimlari bir-biri bilan
integratsiya qilinsa, auditoriyadagi umumiy energiya samaradorligi oshadi.
Masalan, auditoriyada tabiiy yoru
g‘
lik k
o‘
payganda, ventilyatsiya tizimi orqali
havoning harorati va yoru
g‘
lik darajasi moslashtirilishi mumkin. Bu jarayon
yoritish tizimining energiya sarfini yanada kamaytirishga yordam beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
299
O‘
quv auditoriyalarida energiya samarador yoritish texnologiyalari va
jihozlaridan foydalanish ta'lim jarayonini yanada samarali qilish uchun muhimdir.
Yoritish tizimlari, LED lampalar, harakat sensorlari, avtomatik boshqaruv tizimlari
va boshqa innovatsion texnologiyalar yordamida energiya sarfini sezilarli darajada
kamaytirish mumkin. Bu,
o‘
z navbatida, ekologik jihatdan t
o‘g‘
ri va iqtisodiy
samarali yechimlarni taqdim etadi. Samarali yoritish tizimlari
o‘
quvchilarning ish
faoliyatini yaxshilashga, ularning k
o‘
ruvchanligini oshirishga va auditoriya
muhitini yanada qulay qilishga xizmat qiladi.
O‘
quv auditoriyalarida energiya samarador yoritish texnologiyalarini
q
o‘
llash, ta'lim jarayonining samaradorligini oshirish, qulaylik yaratish va energiya
tejash maqsadida juda muhim ahamiyatga ega. Yoritish tizimlarining energiya
samaradorligini oshirishda yangi texnologiyalar va jihozlar yordamida yoritishning
sifatini yaxshilash, shu bilan birga energiya sarfini kamaytirish mumkin.
LED yoritish tizimlari eng samarali texnologiyalar sirasiga kiradi. Bu turdagi
lampalar k
o‘
p energiya sarflamagan holda yuqori yoritish darajasini ta'minlaydi.
LED lampalar uzoq muddat xizmat qiladi, ishlash davomida issiqlikni minimal
darajada chiqaradi va uzoq muddat davomid
a o‘
zining samaradorligini saqlaydi.
O‘
quv auditoriyalarida bu turdagi tizimlar
o‘
quvchilar v
a o‘
qituvchilarga yuqori
sifatli yoritishni ta'minlashi bilan birga, energiya resurslarini samarali ishlatishga
yordam beradi.
Induktsion yoritish tizimlari ham samarali energiya tejash texnologiyalaridan
biridir. Ular yuqori yoru
g‘
lik ishlab chiqarish samaradorligiga ega va minimal
xizmat k
o‘
rsatish talab qiladi. Induktsion tizimlar uzoq muddat ishlaydi, shuning
uchun ular
o‘
quv auditoriyalarida foydalanish uchun maqbul hisoblanadi. Bu
tizimlar energiya sarfini kamaytirishga va auditoriya muhitining qulayligini
oshirishga yordam beradi.
Avtomatik boshqaruv tizimlari yoritishni samarali boshqarish imkonini
beradi. Tizim avtomatik ravishda yoritish darajasini
o‘
zgartiradi, masalan, tabiiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
300
yoru
g‘
lik darajasi k
o‘
payganida sun'iy yoritishni kamaytiradi yoki
o‘c
hiradi.
Harakat sensorlari yordamida, auditoriyada hech kim b
o‘
lmasa, yoritish tizimi
avtomatik ravishd
a o‘c
hadi, bu esa energiya sarfini sezilarli darajada kamaytiradi.
Shuningdek, harorat sensorlari yordamida xonaning ichki harorati va
yoru
g‘
lik darajasiga qarab yoritishni optimallashtirish mumkin. Bu texnologiyalar
yordamida energiya resurslari optimal tarzda ishlatiladi, va auditoriyadagi
yoru
g‘
lik darajasi foydalanuvchilar uchun qulay b
o‘
ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Abdullayev, A.
,
Tursunov, I.
(2017). "Energiya samaradorligini oshirish va
energiya tejash texnologiyalarining rivoji".
O‘zbekiston Texnika Universiteti
jurnali
, 2(1), 45-51.
2.
Sattarov, M.
,
Jalilov, S.
(2019). "Binolarda energiya tejash va samarali yoritish
tizimlarini joriy etish".
O‘zbekiston ilmiy
-texnikaviy jurnali
, 3, 101-107.
3.
Shukurov, A.
,
Yuldashev, S.
(2020). "Yoritish tizimlarini optimallashtirish va
energiya auditini o‘tkazishning ahamiyati".
Texnologik innovatsiyalar va ilmiy
tadqiqotlar jurnali
, 4(2), 22-29.
4.
Nazarov, A.
(2021). "Yoritish tizimlari va ularning energiya samaradorligi".
Energiya va atrof-muhit muhofazasi
, 3(3), 75-81.
5.
Rasulov, J.
,
G‘afurov, M.
(2018). "Energiyani tejash va samarali foydalanish
texnologiyalari".
O‘zbekiston ilmiy
-texnikaviy jurnali
, 12(1), 112-116.
6.
Qodirov, B.
(2020). "Auditoriyalarda energiya samarador yoritish tizimlarini
joriy etish".
Toshkent davlat texnika universiteti jurnali
, 7(4), 45-49.
7.
Asadov, S.
,
Yusupov, O.
(2022). "Binolarda energiya auditini o‘tkazish va
yoritish tizimlarining samaradorligini oshirish".
Yangi texnologiyalar va
innovatsiyalar
, 5(6), 78-84.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
301
8.
Toshpulatov, R.
,
Tursunov, B.
(2019). "Yoritish tizimlarida energiya auditini
o‘tkazish va optimallashtirish usullari".
Energiya tejash muammolari
, 2(4), 30-
35.
9.
Ibragimov, S.
,
Mirzaev, S.
(2021). "Yoritish tizimlarining energiya
samaradorligi va ularni tahlil qilish".
O‘zbekiston ilmiy texnologik jurnali
, 4(5),
90-94.
10.
Xalilov, F.
,
Dzhumanov, S.
(2020). "Auditoriyalarda energiya tejash
texnologiyalarini tatbiq etish".
Texnikaviy jurnali
, 3(2), 55-60.
