https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
191
TEBRANISH HISOBIGA ELEKTR ENERGIYA OLISH USULI.
J.T. Uralov
TDTU Olmaliq filiali “Elektr texnikasi va elektr mexanikasi” kafedrasi katta
o’qituvchisi
Kirish
2023-yilga kelib, global elektr energiyaning qariyb
30% dan ortig‘i
qayta
tiklanuvchi manbalardan olingan.
Xitoy, AQSh, Hindiston, Germaniya
–
yashil
energiyaga eng ko‘p sarmoya kiritayotgan davlatlar.
Yevropa Ittifoqi
2030-yilga
borib energiyaning 55% ini yashil manbalardan olishni rejalashtirgan. Buning
sababi
yo’qilg’ining
yetishmasligi
va
atrof
muhitga
katta
zarar
yetkazilayotganidandir.
Asosiy qism.
Tebranishlar hisobiga ekologik zararsiz energiya olish hozirgi vaqtda katta
ahamiyat kasb etadi. Demak bizga tebranishlarni elektr energiyaga aylab tirib
beradigan element va rostlovchi qurilma kerak bo’ladi. Tebranishlarni
pyezoelementi va rostlovchi qurilma orqali biz ekologik toza energiyaga
aylantiramiz. Pyezoelementning asosiy xususiyatlari:
Mexanik ta’sirga javoban elektr tok hosil qiladi —
masalan, unga bosim
qo‘yilsa, elektr kuchlanish paydo bo‘ladi.
Teskari pyezolelektrik effekt ham mavjud
—
unga elektr tok yuborilsa, u
mexanik silkinishga (tebranishga) aylantirib beradi.
Biz p
yezolelektrik elementlardan foydalanib ko‘p yuriladigan joylarda mexanik
bosim orqali elektr energiyasi olish usullarini ko’rib chiqamiz.
Masalan undan foydalansa bo’ladigan joylar va qo’llanilish maqsadi:
1.
Metro va temiryo‘l bekatlari:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
192
Har kuni minglab odamlar yuradi.
Platforma yoki eskalator zinapoyalariga pyezoelementlar o‘rnatish
mumkin.
Energiya: chiroqlar, yo‘l belgilarini quvvatlantirishda ishlatiladi.
2.
Savdo markazlari:
Ichki yo‘laklar, kirish
-chiqish joylari
—
juda faol harakatga ega.
Doimiy tok olish uchun qulay.
Reklama panellari yoki Wi-Fi routerlarni quvvatlantirish mumkin.
3.
O‘
quv yurtlari va maktablar
Kunduzi doimiy piyoda harakati bor.
O‘quv loyihalari, tajriba maydonchalari sifatida ishlatilishi mumkin
4.
Stadion va sport zallari:
Sport tadbirlari vaqtida katta odam oqimi.
Turniketlar, zinalar yoki joyga kirish yo‘laklariga pyezopol qoplamalar
o‘rnatilishi mumkin.
5.
Piyodalar yo‘laklari va ko‘chalar
Ayniqsa, shaharning markaziy qismida yoki turistik hududlarda.
Kechki paytlarda avtomatik chiroqlarni yoqish uchun ishlatiladi.
Ishlash prinsipi: Pyezoelementlar
yo‘lak,
zinapoya, pol
kabi joylarga
joylashtiriladi. Odamlar yoki transport vositalari harakatlanib, bu joylarga
mexanik bosim
berganda, pyezomateriallar
elektr tok hosil qiladi.
Hosil bo’lgan
energiyani ko’rish uchun pyezoelektrik tarmog’iga
Diod
→
Kondensator
→
LED
qur
ilmasi ulanadi shunda bizda hosil bo’lgan energiyani ko’rish imkoniyatiga
egamiz.
Pyezoelementlar bir necha dona bo‘lsa, ularni parallel yoki ketma
-ket
ulash mumkin (parallel
—
kuchliroq tok, ketma-ket
—
yuqoriroq kuchlanish
beradi). Pyezoelementi bosilganda
LED chiroqg’
I chaqnashi kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
193
1-rasm Pyezoelementning ulanish sxemasi
1.Pyezomaterial (Sensor)
•
Bu maxsus material (masalan: PZT
–
lead zirconate titanate), mexanik bosim
ostida kuchlanish hosil qiladi.
•
Bu materialga odam yoki mashina bosim bersa, u elektr signal (kuchlanish)
hosil qiladi.
2. Diodlar (to‘g‘rilagich ko‘prigi)
•
Pyezomaterialdan chiqqan tok odatda AC (o‘zgaruvchan tok) bo‘ladi.
•
Diyodlar yordamida bu tok DC (doimiy tok) ga aylantiriladi.
•
Bu bosqich uchun
Graets sxemasi
ishlatiladi (4 ta dioddan iborat
to‘g‘rilagich ko‘prigi).
3.Kondensator (zaryad saqlovchi element)
•
Elektr tokni to‘plab, kerakli vaqtda ishlatish uchun kondensator ishlatiladi.
•
Kichik sig‘imli kondensatorlar (masalan, 100 µF yoki 470 µF) ishlatiladi.
4. Zaxira energiya manbai yoki yuklama
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
194
•
Siz ushbu elektr tokni LED, batareya, sensorlar yoki boshqa kichik
yuklamalarda ishlatishingiz mumkin.
Pyezoelementiga faqat odam tasirini ko’rib chiqsak:
Holat
Kuchlanish V
O‘rtacha odam (60–
80 kg) bosganda
1-20 V
Kuchli bosim, to‘liq oyoq bosimi
20-50 V
Harakat
tezligi
yuqori
bo‘lsa
(yugurish, sakrash)
50+ V (qisqa impuls)
Xulosa:
Odamlar yoki transport vositalari harakati natijasida yuzaga keladigan
mexanik bosimdan samarali foydalanish imkonini beruvchi texnologiyalardan biri
bu
—
pyezomateriallar asosidagi energiya hosil qilish tizimidir
. Kelajakda bu
tizimlar “aqlli shaharlar” konsepsiyasida muhim rol o‘ynashi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyot.
1.
Ergashovich Y. H., Narmuratovna X. D. KOMPRESSORGA KIRAYOTGAN
YUQORI
HAVO
HARORATINING
KOMPRESSOR
SAMARADORLIGIGA TA'SIRINI O'RGANISH //Ta’lim fidoyilari. –
2022.
–
Т
. 17.
–
№. 4. –
С
. 40-42.
2.
Махмуджон
Умурзакович
Муминов,
Абдурахмон
Юлдашевич
Сотиболдиев (2022)
a.
Разработка бесщёточного мини гидро
b.
https://cyberleninka.ru/article/n/razrabotka-besschyotochnogo-mini-
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
195
3.
Shodiyev , O. A., Yuldashev , E. U., Yuldasheva, M. A., & Jalolov , I. S. (2022).
KONVEYER TRANSPORTINI ELEKTR YURITMASINI TESKARI
ALOQALI DATCHIKLARI VOSITASIDA BOSHQARISH. Academic
Research in Educational Sciences, 3(10), 660
–
664. https://doi.org/
https://www.ares.uz/uz/maqola-sahifasi/konveyer-transportini-elektr-
yuritmasini-teskari-aloqali-datchiklari-vositasida-boshqarish
4.
Yo’lchi Yusupovich Shoyimov, Komila Norqobil qizi Qudratova, & Oqiljon
Abdurashit o’g’li Shodiyev. (2023). KONVEYER QURILMASIDAGI
TEZLIKNI ROSTLOVCHI RELE.
Journal of New Century Innovations
,
41
(2),
45
–
51.
Retrieved
from
https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/9650
5.
Oqiljon Abdurashit o’g’li Shodiyev, Mohinur Abduhakim qizi Yuldasheva,
Shoxrux
Baxriddin o’g’li Xudayberdiyev, & Komila Norqobil qizi Qudratova.
(2024). O’ZGARUVCHAN TOK DVIGATELLARINING TEZLIK
ROSTLASH USULLARINING TAHLILI .
Journal of New Century
Innovations
,
43
(2),
35
–
38.
Retrieved
from
https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/10477
6.
Jasur Tashpulatovich Uralov, Oqiljon Abdurshit o’g’li Shodiyev, & Komila
Norqobil qizi Qudratova. (2024). O’ZGARMAS TOK MOTORLARINING
TEZLIK ROSTLASH USULLARI TAHLILI .
Journal of New Century
Innovations
,
43
(2),
39
–
41.
Retrieved
from
https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/10478
7.
Shodiyev , O. A., Yuldashev , E. U., Yuldasheva, M. A., & Jalolov , I. S. (2022).
KONVEYER TRANSPORTINI ELEKTR YURITMASINI TESKARI
ALOQALI DATCHIKLARI VOSITASIDA BOSHQARISH. Academic
Research in Educational Sciences, 3(10), 660
–
664.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
196
8.
Muminov, Makhmudzhon, et al. "Investigation of automobile generator G-273
A with excitation from photovoltaic converter."
E3S Web of Conferences
. Vol.
563. EDP Sciences, 2024.
9.
Муминов, Махмуджон, and Дониёр Суюнов. "ХАРАКТЕРИСТИКИ
СИНХРОННОГО
ГИДРОГЕНЕРАТОРА
МАРКИ
ВГС
-325/49-32
МОЩНОСТЬЮ
2.2
МВТ
С
ВОЗБУЖДЕНИЕМ
ОТ
ФОТОЭЛЕКТРИЧЕСКОГО ПРЕОБРАЗОВАТЕЛЯ."
Eurasian Journal of
Technology and Innovation
2.1-2 (2024): 199-201.
10.
Муминов, М. У., et al. "ТЕРМОЭЛЕКТРОГЕНЕРАТОР КАК ИСТОЧНИК
ДЛЯ СИСТЕМЫ ВОЗБУЖДЕНИЯ МАЛОМОЩНЫХ СИНХРОННЫХ
МАШИН."
Eurasian Journal of Technology and Innovation
2.1-3 (2024): 58-
61.
11.
Mo‘Minov, M. U., A. O. Xamdamov, and D. Sh Matkaimova.
"FOTOELEKTRIK O ‘ZGARTKICHNING O ‘ZGARMAS TOK
KUCHLANISHINI
SINUSOIDAL
O
‘ZGARUVCHAN
TOKGA
AYLANTIRUVCHI ELEKTROMEXANIK O ‘ZGARTKICH."
Eurasian
Journal of Technology and Innovation
2.1-3 (2024): 55-57.
12.
Муминов, Махмуджон Умурзакович, et al. "Анализ характеристик
автомобильного генератора г
-
273 В1 с возбуждением от солнечной
панели."
Universum: технические науки
1-4 (106) (2023): 12-16.
13.
Муминов, Махмуджон Умурзакович, Шахобиддин Хайрулло Угли
Хусанов, and Туракул Кучкарович Арсланов. "Выбор электропривода
вентилятора главного проветривания для рудной шахты."
Universum:
технические науки
6-6 (99) (2022): 18-21.
14.
Баходиров, Абдували, Махмуджон Умурзакович Муминов, and Артур
Дмитриевич
Ан.
"РАЗРАБОТКА
МОДЕЛИ
СИНХРОННОГО
ГЕНЕРАТОРА
Г
-
273А
ВОЗБУЖДАЕМОЙ
ОТ
СОЛНЕЧНОЙ
БАТАРЕИ."
Universum: технические науки
4-4 (85) (2021): 85-88.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
197
15.
Pirmatov, N., et al. "Excition of autonomous synchronous machines dy solar
panel."
International Journal of Advanced Research in Science, Engineering
and Technology
7.1 (2020): 12573-12577.
16.
Муминов, Махмуджон Умурзакович, and А. Д. Ан. "ВОЗБУЖДЕНИЯ
СИНХРОННЫХ
ГЕНЕРАТОРОВ
МИКРОГЭС
ГИБРИДНЫМИ
СИСТЕМАМИ ВОЗОБНОВЛЯЕМЫХ ИСТОЧНИКОВ."
Технические и
технологические системы
. 2021.
17.
Пирматов, Нурали Бердиярович, et al. "РАСЧЕТ ЧИСЛА И МОЩНОСТИ
СОЛНЕЧНЫХ
ПАНЕЛЕЙ
ДЛЯ
ВОЗБУЖДЕНИЯ
“МИКРО”
СИНХРОННЫХ
ГЕНЕРАТОРОВ
МАЛЫХ
ГЭС."
Universum:
технические науки
4-10 (97) (2022): 41-44.
18.
Umarxonovich, Djurayev Rustam, and Yuldoshov Husniddin Ergashovich.
"KOMPRESSORGA SO’RILUVCHI HAVONING IFLOSLANGANLIGINI
UNING SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TADQIQOTI."
Research
Focus
1.2 (2022): 57-61.
19.
Umarxonovichv, Djurayev Rustam, and Yuldoshov Husniddin Ergashovich.
"KOMPRESSORNING
MOYLASH
TIZIMIDA
IFLOSLANISHNI
NATIJASIDA
YUZAGA
KELADIGAN
NOSOZLIKLARNING
TADQIQOTI."
Research Focus
1.2 (2022): 85-90.
20.
Хатамова
,
Д
.
Н
. "
Стационар
кон
компрессор
қурилмалари
совутиш
тизимининг
айланма
сувини
юмшатиш
учун
қурилма
ишлаб
чиқиш
."
Инновацион технологиялар
2.2 (46) (2022): 72-77.
21.
Ergashovich, Yuldoshov Husniddin, and Xatamova Dilshoda Narmuratovna.
"ORALIQ
VA
OXIRGI
SOVUTGICHLARINING
ISSIQLIK
ALMASHINUVI SIRTLARIGA BIRIKMALARNING KOMPRESSOR
SOVUTISH SAMARADORLIGIGA TA'SIRI."
Ta’lim fidoyilari
17.4 (2022):
43-46.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
198
22.
Djurayev, R. U., and S. T. Ganiyev. "BURG ‘ULASH ISHLARIDA QO
‘LLANILADIGAN DIZEL ELEKTR
STANSIYASI ICHKI YONUV
DVIGATELINING
TUTUN
GAZLARI
EJEKSIYASI
UNING
SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TADQIQ QILISH."
Talqin va tadqiqotlar
ilmiy-uslubiy jurnali
1.15 (2022): 29-33.
23.
Муратов, Гуламжан Гафурович, et al. "Автоматизированные системы
управления технологическими процессами."
Точная наука
25 (2018): 16-
19.
24.
Муратов, Г. Г., et al. "Современные внедрения для предохранения узлов
конвейера в шахте АО" Узбеккумир"."
Научные исследования и
разработки 2018
. 2018.
25.
Ergashovich, Yuldoshov Husniddin, and Xatamova Dilshoda Narmuratovna.
"KOMPRESSORGA KIRAYOTGAN YUQORI HAVO HARORATINING
KOMPRESSOR SAMARADORLIGIGA TA'SIRINI O'RGANISH."
Ta’lim
fidoyilari
17.4 (2022): 40-42.
