https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
181
MARKAZDAN QOCHMA NASOSLARNING ENERGIYA
SAMARADORLIGIGA KO'RSATILUVCHI SALBIY TA'SIRLAR
TAHLILI
J.T. Uralov
TDTU Olmaliq filiali
“Elektr texnikasi va elektr mexanikasi” kafedrasi katta
o’qituvchisi
Kirish.
Markazdan qochma nasoslar, suyuqliklarni yetkazib berishda keng
qo'llaniladi va ularning energiya samaradorlik ko’rsatgichlari muhim omil
hisoblanadi. Markazdan qochma nasoslarning energiya samaradorligini tahlil
qilishda avvalo uning qo’llanilish sohalari va tuzilishiga e’tibor qaratish muhim
hisoblanadi. Markazdan qochma nasoslar asosan yuqori unumdorlik talab
etiladigan suv inshootlarida shuningdek turli konstruksiyalarda turli xil zichlikdagi
suyuqliklarni quvur bo’ylab yetkazib berishda qo’llaniladi.
Asosiy qism. Markazdan qochma nasoslarning energiya samaradorligini
tahlil qilishda uning bir emas bir nechta qirralarini inobatga olgan holda tahlil qilish
muhim hisoblanadi. Ushbu tahlil ko’rsatgichlari markazdan qochma nasoslar
uchun umumiy bo’lishiga qaramasdan suyuqlik zichligi va nasosning qo’llanilish
sharoitlari o’zgargan vaziyatda ta’sir qiymatlari ham o’zgarishi tabiy holatdir.
Markazdan qochma nasoslarning eng muhim so’rsatgichlari sifatida unumdorlik va
zo’riqmi tushunilsada, energetic ko’rsatgichlari
nasosning zamonaviylik va
raqobatbardoshlik hislatlarini boyitib betruvchi jihatlari bo’lib hizmat qiladi.
Energiya samaradorlik ko’rsatgichlari —
bu nasos tomonidan ishlatiladigan
energiya miqdorining, olib ketilayotgan suyuqlikning mexanik energiyasiga
nisbati. Ushbu nisbatni belgilovchi asosiy formula:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
182
η =
𝑃
𝑚
𝑃
𝑒
100%
bu yerda:
•
η
—
energiya samaradorligi (foizda),
•
P
m
—
mexanik energiya (Wattlarda),
•
P
e
—
iste'mol qilingan energiya (Wattlarda).
Markazdan qochma nasoslar ish jarayonida, yuqori samaradorlik ko'rsatishi
mumkin, lekin bir nechta salbiy ta'sirlar energiya samaradorligiga ta'sir qiladi.
Bular orasida nasosning o'lchami, suyuqlikning tarkibi, suyuqlikning zarrachalar
bilan to'yinganligi, shovqin darajasi va quvur tizimidagi yer isrof qarshiliklari
mavjud.
Quvur ichidagi suyuqlik harakati vaqtida, qattiq qism va suyuqlik o'rtasidagi
ishqalanish natijasida energiya yo'qotilishi yuzaga keladi. Yo'qotilgan energiya
quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
ΔP = f ∙
L
D
∙
ρv
2
2
bu yerda:
•
Δ
P
—
quvur bo'ylab bosim yo'qotilishi (Pa),
•
f
—
ishqalanish koeffitsienti,
•
L
—
quvur uzunligi (m),
•
D
—
quvurning diametri (m),
•
ρ
—
suyuqlikning zichligi (kg/m³),
•
v
—
suyuqlik tezligi (m/s).
Quvurlar ichida mahalliy isroflar, ya'ni quvurlar devoridagi notekisliklar,
qiyshiq joylar va burchaklar, suyuqlikning harakatini qiyinlashtiradi. Bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
183
qarshiliklar, quvur bo'ylab bosim yo'qotilishiga sabab bo'ladi, bu esa nasosning
ishlash samaradorligini pasaytiradi.
Haydalayotgan suyuqlikning tarkibi ham nasos unumdorligiga bevosita ta'sir
qiladi. Masalan, qattiq zarrachalar yoki ifloslanish suyuqlikning viskozikligini
oshiradi va bu holat nasosning energiya sarfini oshiradi.
Quvur bo’yicha suyuqlikning harakati davomida yuzaga keladigan qarshiliklar
ham energiya samaradorligiga ta’sir qiladi. Bu qarshiliklar, asosan quvur uzunligi,
diametri, materialining sirt xususiyatlari va suyuqlikning oqim tezligiga bog’liq.
Qarshilik kuchi f darajasi quyidagi formula bilan hisoblanadi:
𝑓 =
8𝜇𝐿
𝜌𝑔𝐷
2
Bu yerda:
•
𝜇
—suyuqlikning qovushqoqligi(Paꞏs)
•
L
—
quvur uzunligi (m),
•
D
—
quvurning diametri (m),
Solishtirma yer isrof qarshiliklari (mahalliy qarshiliklar)
Solishtirma yer isrofi(mahalliy qarshiliklar), ya’ni suyuqlikning quvurlar
bo’yicha harakati paytida yuzaga keladigan qo’shimcha qarshiliklar ham energiya
sarfi oshiradi. Bu qarshiliklar, asosan quvur sirtining noaniqliklari, burchaklar va
boshqa geometri
c o’zgarishlardan kelib chiqadi. Solishtirma qarshiliklarni
hisoblash uchun quyidagi formula ishlatiladi:
ΔP = K ∙
ρv
2
2
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
184
Bu yerda:
•
Δ
P
—
quvur bo'ylab bosim yo'qotilishi (Pa),
•
ρ
—
suyuqlikning zichligi (kg/m³),
•
v
—
suyuqlik tezligi (m/s).
•
K
—
solishtirma qarshilik koeffitsienti.
Shuningdek, suyuqlik tarkibidagi kimyoviy komponentlar, nasos materiallariga
zarar yetkazishi yoki korroziya keltirib chiqarishi mumkin, bu esa nasosning
xizmat muddatini qisqartiradi.
Shivani Kaustubh Chitale, Pranjal Nitin Jadhav, Snehal Suresh Dhoble, Dr. Mr.
Satyajeet Deshmukhlarning o’rganishlari natijasida tezlikning yuqori bo’lishi
nasos unumdorligining oshishiga sabab bo’ladi bu holatda shuni ham inobatga
olish kerakki tezlikning
meyyordan ortiq bo’lishi va nominaldan o’g’ishi bevosita
boshqa kattaliklariga ham o’z ta’sirini ko’rsatadi. Bu holatni tezlik o’zgarishini
umumlashtirilgan bog’liqlik grafigi qurildi:
1.1-
rasm. Markazdan qochma nasos ishchi g’ildiragi tezligining
o’zgarishini unumdorlikga bog’liqlik tavsifi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
185
Keltirilgan grafikda markazdan qochma nasosning turli tezliklardagi ishchi
nuqtalarining foydali ish koeffitsiyenti, unumdorlik, zoriqma, aylanishalar soni va
quvvatga bog’lanishi keltirib o’tilgan. Ushbu grafikdan shuni ko’rish mumkinki
nasos ishchi g’ildiragining tezligi o’sishining ma’lum qiymatidan boshlab uning
zo’riqmasi va unumdorligi orasidagi taf
ovut ortib bormoqda. Bu holat markazdan
qochma nasoslarning texnik parametrlariga ko’rsatiladigan ta’sirlarni ham
o’zgarishiga olib keladi natijada nasos qurilmasi boshqarib bo’lmaydigan
yemirilish va ishdan chiqish holatlariga duch kelishi ehtimoli ortadi.
Nasosning samaradorligiga ko’rsatiladigan ta’sirlarning yana biri bu kavitatsiya
jarayonidir. Kavitatsiya hodisasi bu turli bosim o’zgarishi holatida suyuqlik
quvurida havo pufakchalarining hosil bo’lishidir. Nasosning past bosimda havo
pufakchalari hos
il bo'ladi. Shuningdek quvurlarning diametrlari o’zgaradigan
qismlarida ham ushbu jarayon yuz berishi mumkin. Nasos ishchi g’ildiragining
ikkinchi qismida hosil bo’ladigan havo pufakchalari bu eng havflisi bo’lib, ishchi
g’ildirakning harakati natijadia turli tomonlariga tarqaladi va ishchi g’ildirakning
nosimmetrik yuklanishiga olib keladi. Bu esa o’z navbatida suv nasosining kuchli
tebranishiga va ishchi g’ildirakning hizmat muddati qisqarishiga olib keladi. Bir
bosqichli nasoslarda havo zarrachalari hosi
l bo’lishi kam bo’ladi, bosqichlar soni
ortgani sari ularning hosil bo’lish darajasi ham ortadi. Suyuqlikning harakat
yo’nalishi bo’yicha havo pufakchalari ham kuchli bosim bilan yo’naladi, natijada
ishchi g’ildiraklarning turli bosqichlariga katta ta’sir
kuchini yuzaga keltiradi. Bu
ishchi g’ildirakga uriladigan zarba to'lqinini hosil qiladi va nasosning tebranishi va
mexanik shikastlanishini hosil qiladi, ehtimol nasosning biron bir bosqichda to'liq
ishdan chiqishiga olib keladi. Kavitatsiyaning nasos Vibratsiya kavitatsiyaning
keng tarqalgan alomati va ko'p marta muammoning birinchi belgisidir. Tebranish
ko'plab nasos komponentlari, shu jumladan nasos vali, podshipniklar va
mustahkamlagichlar uchun muammolarni keltirib chiqaradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
186
Xulosa.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, markazdan qochma nasoslarning energiya
samaradorligini yaxshilash uchun salbiy ta'sirlarni minimallashtirish zarur. Bunga
samarali ish rejimlarining tanlanishi, quvur tizimining optimallashtirilishi, yaxshi
materiallar bilan konstruktiv yondashuvlari va quvurlar ichidagi yer isrof
qarshiliklarini(mahalliy qarshiliklar) kamaytirishga qaratilgan choralar yordamida
erishish mumkin. Suyuqlik tarkibini doimiy monitoring qilish va optimallashtirish
ham muhim ahamiyatga ega. Yuqoridagi tahlillardan shuni xulosa qilish mumkinki
nasosning barcha parametrlari bir biri bilan uzviy bog’liq bo’lib, har bir parameter
o’zgarishi nasosga ma’lum darajada o’z ta’sirini ko’rsatar ekan. Markazdan
qochma nasoslarning qo’llanilash sohalarida minim
al harajatlar asosida yuqori
unumdorlikka erishish uchun yuqoridagi barcha ta’sirlarni inobatga olgan holda
nasos agregatini loyihalash maqsadga muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyot.
1.
Ergashovich Y. H., Narmuratovna X. D. KOMPRESSORGA
KIRAYOTGAN YUQORI HAVO HARORATINING KOMPRESSOR
SAMARADORLIGIGA TA'SIRINI O'RGANISH //Ta’lim fidoyilari. –
2022.
–
Т
. 17.
–
№. 4. –
С
. 40-42.
2.
Махмуджон Умурзакович Муминов, Абдурахмон Юлдашевич
Сотиболдиев (2022)
Разработка бесщёточного мини гидро
https://cyberleninka.ru/article/n/razrabotka-besschyotochnogo-mini-gidro-
solnechnogo-sinhronnogo-generatora
3.
Shodiyev , O. A., Yuldashev , E. U., Yuldasheva, M. A., & Jalolov , I. S.
(2022). KONVEYER TRANSPORTINI ELEKTR YURITMASINI
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
187
TESKARI ALOQALI DATCHIKLARI VOSITASIDA BOSHQARISH.
Academic Research in Educational Sciences, 3(10), 660
–
664.
https://doi.org/ https://www.ares.uz/uz/maqola-sahifasi/konveyer-
transportini-elektr-yuritmasini-teskari-aloqali-datchiklari-vositasida-
4.
Yo’lchi Yusupovich Shoyimov, Komila Norqobil qizi Qudratova, & Oqiljon
Abdurashit o’g’li Shodiyev. (2023). KONVEYER QURILMASIDAGI
TEZLIKNI
ROSTLOVCHI
RELE.
Journal
of
New
Century
Innovations
,
41
(2),
45
–
51.
Retrieved
from
https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/9650
5.
Oqiljon Abdurashit o’g’li Shodiyev, Mohinur Abduhakim qizi Yuldasheva,
Shoxrux Baxriddin o’g’li Xudayberdiyev, & Komila Norqobil qizi
Qudratova. (2024). O’ZGARUVCHAN TOK DVIGATELLARINING
TEZLIK ROSTLASH USULLARINING TAHLILI .
Journal of New
Century
Innovations
,
43
(2),
35
–
38.
Retrieved
from
https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/10477
6.
Jasur Tashpulatovich Uralov, Oqiljon Abdurshit o’g’li Shodiyev, & Komila
Norqobil qizi Qudratova. (2024). O’ZGARMAS TOK MOTORLARINING
TEZLIK ROSTLASH USULLARI TAHLILI .
Journal of New Century
Innovations
,
43
(2),
39
–
41.
Retrieved
from
https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/10478
7.
Shodiyev , O. A., Yuldashev , E. U., Yuldasheva, M. A., & Jalolov , I. S.
(2022). KONVEYER TRANSPORTINI ELEKTR YURITMASINI
TESKARI ALOQALI DATCHIKLARI VOSITASIDA BOSHQARISH.
Academic Research in Educational Sciences, 3(10), 660
–
8.
Muminov, Makhmudzhon, et al. "Investigation of automobile generator G-
273 A with excitation from photovoltaic converter."
E3S Web of
Conferences
. Vol. 563. EDP Sciences, 2024.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
188
9.
Муминов, Махмуджон, and Дониёр Суюнов. "ХАРАКТЕРИСТИКИ
СИНХРОННОГО ГИДРОГЕНЕРАТОРА МАРКИ ВГС
-325/49-32
МОЩНОСТЬЮ
2.2
МВТ
С
ВОЗБУЖДЕНИЕМ
ОТ
ФОТОЭЛЕКТРИЧЕСКОГО ПРЕОБРАЗОВАТЕЛЯ."
Eurasian Journal
of Technology and Innovation
2.1-2 (2024): 199-201.
10.
Муминов, М. У., et al. "ТЕРМОЭЛЕКТРОГЕНЕРАТОР КАК
ИСТОЧНИК ДЛЯ СИСТЕМЫ ВОЗБУЖДЕНИЯ МАЛОМОЩНЫХ
СИНХРОННЫХ МАШИН."
Eurasian Journal of Technology and
Innovation
2.1-3 (2024): 58-61.
11.
Mo‘
Minov, M. U., A. O. Xamdamov, and D. Sh Matkaimova.
"FOTOELEKTRIK O ‘ZGARTKICHNING O ‘ZGARMAS TOK
KUCHLANISHINI SINUSOIDAL O ‘ZGARUVCHAN TOKGA
AYLANTIRUVCHI ELEKTROMEXANIK O ‘ZGARTKICH."
Eurasian
Journal of Technology and Innovation
2.1-3 (2024): 55-57.
12.
Муминов, Махмуджон Умурзакович, et al. "Анализ характеристик
автомобильного генератора г
-
273 В1 с возбуждением от солнечной
панели."
Universum: технические науки
1-4 (106) (2023): 12-16.
13.
Муминов, Махмуджон Умурзакович, Шахобиддин Хайрулло Угли
Хусанов, and Туракул Кучкарович Арсланов. "Выбор электропривода
вентилятора главного проветривания для рудной шахты."
Universum:
технические науки
6-6 (99) (2022): 18-21.
14.
Баходиров, Абдували, Махмуджон Умурзакович Муминов, and Артур
Дмитриевич Ан. "РАЗРАБОТКА МОДЕЛИ СИНХРОННОГО
ГЕНЕРАТОРА Г
-
273А ВОЗБУЖДАЕМОЙ ОТ СОЛНЕЧНОЙ
БАТАРЕИ."
Universum: технические науки
4-4 (85) (2021): 85-88.
15.
Pirmatov, N., et al. "Excition of autonomous synchronous machines dy solar
panel."
International Journal of Advanced Research in Science, Engineering
and Technology
7.1 (2020): 12573-12577.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
189
16.
Муминов, Махмуджон Умурзакович, and А. Д. Ан. "ВОЗБУЖДЕНИЯ
СИНХРОННЫХ ГЕНЕРАТОРОВ МИКРОГЭС ГИБРИДНЫМИ
СИСТЕМАМИ ВОЗОБНОВЛЯЕМЫХ ИСТОЧНИКОВ."
Технические и
технологические системы
. 2021.
17.
Пирматов, Нурали Бердиярович, et al. "РАСЧЕТ ЧИСЛА И
МОЩНОСТИ СОЛНЕЧНЫХ ПАНЕЛЕЙ ДЛЯ ВОЗБУЖДЕНИЯ
“МИКРО”
СИНХРОННЫХ
ГЕНЕРАТОРОВ
МАЛЫХ
ГЭС."
Universum: технические науки
4-10 (97) (2022): 41-44.
18.
Umarxonovich, Djurayev Rustam, and Yuldoshov Husniddin Ergashovich.
"KOMPRESSORGA
SO’RILUVCHI
HAVONING
IFLOSLANGANLIGINI UNING SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI
TADQIQOTI."
Research Focus
1.2 (2022): 57-61.
19.
Umarxonovichv, Djurayev Rustam, and Yuldoshov Husniddin Ergashovich.
"KOMPRESSORNING MOYLASH TIZIMIDA IFLOSLANISHNI
NATIJASIDA
YUZAGA
KELADIGAN
NOSOZLIKLARNING
TADQIQOTI."
Research Focus
1.2 (2022): 85-90.
20.
Хатамова
,
Д
.
Н
. "
Стационар
кон
компрессор
қурилмалари
совутиш
тизимининг
айланма
сувини
юмшатиш
учун
қурилма
ишлаб
чиқиш
."
Инновацион технологиялар
2.2 (46) (2022): 72-77.
21.
Ergashovich, Yuldoshov Husniddin, and Xatamova Dilshoda Narmuratovna.
"ORALIQ
VA
OXIRGI
SOVUTGICHLARINING
ISSIQLIK
ALMASHINUVI SIRTLARIGA BIRIKMALARNING KOMPRESSOR
SOVUTISH SAMARADORLIGIGA TA'SIRI."
Ta’lim fidoyilari
17.4
(2022): 43-46.
22.
Djurayev
, R. U., and S. T. Ganiyev. "BURG ‘ULASH ISHLARIDA QO
‘LLANILADIGAN DIZEL ELEKTR STANSIYASI ICHKI YONUV
DVIGATELINING
TUTUN
GAZLARI
EJEKSIYASI
UNING
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
190
SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TADQIQ QILISH."
Talqin va
tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
1.15 (2022): 29-33.
23.
Муратов, Гуламжан Гафурович, et al. "Автоматизированные системы
управления технологическими процессами."
Точная наука
25 (2018):
16-19.
24.
Муратов, Г. Г., et al. "Современные внедрения для предохранения узлов
конвейера в шахте АО" Узбеккумир"."
Научные исследования и
разработки 2018
. 2018.
25.
Ergashovich, Yuldoshov Husniddin, and Xatamova Dilshoda Narmuratovna.
"KOMPRESSORGA KIRAYOTGAN YUQORI HAVO HARORATINING
KOMPRESSOR SAMARADORLIGIGA TA'SIRINI O'RGANISH."
Ta’lim
fidoyilari
17.4 (2022): 40-42.
