https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
176
QO‘SHMA GAP TURLARI VA ULARNING USLUBIY
IMKONIYATLARI
Muallif:
Hasanova Mavluda Baxromovna, Ro‘zmamatova Maftuna
Umirqul qizi
Muassasa: TDMAU akademik litseyi, TerDU akademik litseyi
Lavozimi: ona tili va adabiyoti fani o‘qituvchilari
Sana: 2025-yil
Annotatsiya
Mazkur maqolada zamonaviy o‘zbek adabiy tilidagi qo‘shma gaplar
turkumining grammatik tasnifi, semantik aloqalari va uslubiy funksiyalari chuqur
o‘rganiladi. Qo‘shma gaplarning bog‘lovchisiz, teng bog‘langan va ergash gapli
shakllari misollar orqali tahlil qilinadi, ularning nutqdagi mantiqiy, stilistik va
kommunikativ yuklamasi aniqlanadi. Shuningdek, maqolada badiiy, publitsistik va
ilmiy uslublarda bu gap turlarining qo‘llanishi yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
qo‘shma gap, ergash gap, bog‘lovchisiz gap, stilistika,
semantik munosabat, tahlil.
Kirish
Gap tilning asosiy kommunikativ birliklaridan biri sifatida murakkab fikrni,
hissiy holatni, munosabatni ifodalash imkonini beradi. Ayniqsa, ko‘p hollarda bir
nechta voqelik yoki fikrni bir butun jumla ichida ifodalash zarurati paydo
bo‘lganda, qo‘shma gaplar tilning asosiy vositasiga aylanadi. O‘zbek
tilshunosligida qo‘shma gaplar grammatik qurilishi, semantik aloqasi, nutqdagi
funksiyasi nuqtai nazaridan chuqur o‘rganilgan. Shunga qaramay, ularning uslubiy
imkoniyatlarini zamonaviy tildagi kontekstda o‘rganish dolzarb bo‘lib qolmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
177
Tadqiqotning metodologiyasi
Maqola
deskriptiv-lingvistik
va
stilistik tahlil
usullariga tayangan. Tahlil
uchun
badiiy matnlar (Oybek, O‘tkir Hoshimov asarlari), publitsistik
maqolalar, ilmiy maqolalar
, shuningdek, O‘zbek tili darsliklaridan foydalanildi.
Har bir gap turi bo‘yicha ularning sintaktik tuzilishi, bog‘lovchi vositalari,
semantik aloqalari va uslubiy xususiyatlari ajratib ko‘rsatildi.
Qo‘shma gaplarning grammatik va semantik tasnifi
Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar
Ta’rifi:
Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar ikki yoki undan ortiq grammatik asosli gaplardan
tashkil topib, ular o‘zaro bog‘lovchisiz, ya’ni intonatsiya va semantik bog‘liqlik
orqali birikadi.
Semantik aloqalari:
•
Ketma-ketlik:
Tong otdi, qushlar sayray boshladi.
•
Sababiylik:
U charchagan, hech narsa demadi.
•
Natija:
U keldi, hammamiz quvondik.
•
Qarama-qarshilik:
Men tayyor edim, u esa yo‘q.
Uslubiy
rol:
Bunday gaplar ko‘proq
badiiy
va
og‘zaki nutqda
ishlatiladi. Ular fikrga tabiiylik,
emotsionallik, dinamiklik baxsh etadi.
Teng bog‘langan qo‘shma gaplar (bog‘lovchili)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
178
Ta’rifi:
Bu gaplar teng huquqli ikki yoki undan ortiq grammatik asosdan iborat bo‘lib, ular
bog‘lovchilar orqali
bog‘lanadi.
Teng bog‘lovchilar:
va, ham, -da, lekin, ammo, biroq, yoki, yo...yo
va
boshqalar.
Semantik guruhlari:
•
Qo‘shish:
U keldi va salom berdi.
•
Qarama-qarshilik:
Men rozi bo‘ldim, lekin u rad etdi.
•
Muqobil tanlov:
Sen yo o‘qiysan, yo ishlaysan.
Uslubiy
vazifasi:
Rasmiy
,
publitsistik
va
ilmiy matnlarda
fikrlar izchilligini saqlash, tahlil yoki
tanlov ifodalashda keng qo‘llaniladi.
Ergash gapli qo‘shma gaplar
Ta’rifi:
Ergash gapli qo‘shma gaplar bir bosh va unga ergashgan bo‘ysunuvchi gapdan
tashkil topadi. Ergash gaplar sabab, shart, natija, vaqt, maqsad va boshqa semantik
aloqalarni bildiradi.
Turlari va misollar:
•
Sabab:
U kechikdi, chunki transport yo‘q edi.
•
Shart:
Agar yaxshi o‘qisang, mukofot olasan.
•
Maqsad:
Shuni aytdimki, tushunishing oson
bo‘lsin.
•
Natija:
U shunchalik charchadiki, uyquga ketdi.
•
Vaqt:
Men u kelganda darsda edim.
•
Qiyos:
Qandayki bahor keladi, xuddi shunday gullar ochiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
179
Uslubiy
vazifasi:
Bunday gaplar
ilmiy
,
huquqiy
,
darslik matnlarida
sabab, tafsilot, aniqlik kiritish,
shartni bayon qilishda ishlatiladi.
Qo‘shma gaplarning uslubiy imkoniyatlari
Quyidagi jadvalda har bir qo‘shma gap turining uslubiy xususiyatlari ko‘rsatilgan:
Qo‘shma gap turi
Qo‘llanish uslubi
Uslubiy funksiyasi
Bog‘lovchisiz gaplar
Badiiy, og‘zaki
Jonlilik, tasviriylik, emotsionallik
Teng
bog‘langan
gaplar
Rasmiy, publitsistik
Fikr izchilligi, tanlov va qarama-
qarshilik
Ergash gapli gaplar
Ilmiy,
rasmiy,
publitsistik
Tafsilot, sababiylik, shartlilik
Adabiy matndan namunalar:
•
Oybek:
Uning yuzidan quvonch zohir edi, yuragi tebrandi.
(Bog‘lovchisiz)
•
O‘tkir Hoshimov:
Hayot o‘zgaradi, lekin insoniy qadriyatlar abadiy
qoladi.
(Teng bog‘langan)
•
G‘afur G‘ulom:
Agar biz harakat qilsak, hech bir to‘siq bizni to‘xtata
olmaydi.
(Ergash gapli)
Xulosa
Qo‘shma gaplar o‘zbek tilining mantiqiy, stilistik va kommunikativ
imkoniyatlarini kengaytiradi. Ular murakkab fikrni ixcham, aniq, mantiqiy
ifodalashga xizmat qiladi. Har bir tur o‘ziga xos sintaktik qurilish va semantik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
180
yuklamaga ega bo‘lib, nutq uslubi, maqsadi va janriga qarab o‘ziga xos vazifani
bajaradi. Shuning uchun til o‘rgatuvchi va ishlatuvchilar uchun qo‘shma gaplar
tizimini mukammal o‘zlashtirish —
to‘g‘ri, boy va mantiqiy nutqning asosiy
kalitidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Jo‘rayev N.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili
.
–
Toshkent: Fan, 2017.
2.
Boqoyev M.
O‘zbek tili grammatikasi
.
–
Toshkent: O‘qituvchi, 2005.
3.
Rasulov A.
Matn stilistikasi asoslari
.
–
Toshkent: Akademnashr, 2019.
4.
G‘ulomov A.
Til va uslub
.
–
Toshkent: Fan, 1996.
5.
Hoshimov O. *
