https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
162
ESSE
–
IJODIY MATN TURI SIFATIDA
Muallif:
Hasanova Mavluda Baxromovna.
Muassasa: TDMAU akademik litseyi, TerDU akademik litseyi
Lavozimi: Ona tili
va adabiyoti fani o‘qituvchisi
Sana: 2025-yil
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada esse janrining asosiy xususiyatlari, mazmuni, boshqa matn
janrlaridan farqlari hamda uni yozish bosqichlari yoritilgan. Shuningdek, essening
o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va ta’limdagi ahamiyati haqida fikr yuritiladi. Matn
ijodkorlik, shaxsiy yondashuv va tafakkurni rivojlantirishga xizmat qiladigan
vosita sifatida baholanadi.
Kalit so‘zlar:
Esse
, ijodiy matn, erkin uslub, shaxsiy yondashuv, o‘zbek
adabiyoti, tafakkur, badiiy nutq
KIRISH
Zamonaviy adabiyotshunoslik va tilshunoslikda matn janrlari keng
o‘rganilmoqda. Ular orasida
esse
o‘zining erkin uslubi, chuqur tafakkurga
asoslangani va shaxsiy yondashuvga ega bo‘lgani bilan ajralib turadi.
Esse nafaqat
badiiy, balki ilmiy, publitsistik va psixologik tahlil uslubini o‘zida
uyg‘unlashtirgan ijodiy matn turi sifatida e’tirof etiladi.
ASOSIY QISM
1. Essening mazmuni va xususiyatlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
163
Esse
–
bu muallifning shaxsiy fikri, his-
tuyg‘ulari, kuzatuvlari va
dunyoqarashi asosida yaratiladigan qisqa, ammo mazmunan chuqur matndir. Esse
erkin shaklda yoziladi, qat’iy
kompozitsiyaga ega emas. Uning eng asosiy
xususiyati
—
sub’ektivlik, fikrning erkinligi va his
-
tuyg‘ularga yo‘g‘rilganligidir.
2. Esse janrining vazifasi
Esse matnining asosiy maqsadi
–
o‘quvchini o‘ylantirish, bir fikr ustida
mulohaza yuritishga undash, ruhiy yoki falsafiy savollar ustida fikr almashishdir.
U quyidagi vazifalarni bajaradi:
•
Ichki kechinmalarni ifoda etish;
•
Jamiyatdagi muammolarga shaxsiy yondashuvni ko‘rsatish;
•
Estetik zavq uyg‘otish;
•
Tafakkurni chuqurlashtirish.
3. Esse va boshqa
janrlar o‘rtasidagi farq
Ko‘pchilik
esse
ni inshoga o‘xshatadi, biroq ular o‘rtasida farq mavjud. Insho
an’anaviy kompozitsiya asosida yoziladi, faktlarga tayanadi,
esse esa
—
fikr va
hissiyot ifodasi.
Mezoni
Esse
Insho
Uslub
Erkin, emotsional
An’anaviy, qat’iy
Mazmun
Shaxsiy fikr, mulohaza
Obyektiv tahlil, faktlar
Tuzilishi
Har xil shaklda bo‘lishi mumkin
Aniq tartibda bo‘ladi
Maqsad
O‘quvchini o‘ylantirish
Bilimni baholash
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
164
4. Esse yozishning asosiy bosqichlari
Esse yozish uchun quyidagi bosqichlarga amal qilinadi:
1.
Mavzu tanlash
2.
Ilhom va fikrlar yig‘ish
3.
Matnni tuzish (kirish, asosiy fikr, xulosa)
4.
Tahrirlash va tozalash
Masalan, “Yolg‘izlik nima?”, “Kitob men uchun nima anglatadi?”, “Qadr va
vaqt” kabi falsafiy savollar
asosida esse yozilishi mumkin.
5. Esse
ning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni
O‘zbek adabiyotida
essega yaqin janrlar
—
badiiy ocherk
,
xotira
,
lirik tahlil
shakllarida uchraydi. Cho‘lpon, Fitrat, G‘afur G‘ulom, Erkin Vohidov asarlarida
shaxsiy kechinmalar, jamiyatga qarashlar va chuqur mulohazalar esse ruhiyatini
eslatadi.
XULOSA
Esse
–
bu ijodiy fikrlash, ruhiy teranlik va badiiy nutqning uyg‘unlashgan
namunasi. Bugungi axborotga to‘yingan davrda insonni tafakkurga undaydigan,
ichki savollarga javob izlashga chorlaydigan matnlar
–
aynan esse janridir. U
shaxsni o‘ylantiradi, til va tafakkur tarbiyasiga xizmat qiladi. Shu bois, uni
o‘rganish va targ‘ib qilish –
bugungi ta’limning muhim vazifalaridan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Inoyatova S.
–
Adabiyotshunoslikka kirish
, Toshkent, 2019.
2.
G‘ulomov A. –
Zamonaviy tilshunoslik asoslari
, Toshkent,
2020.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
165
3.
O‘zbek tili va adabiyoti fanidan darslik (10–
11-sinflar),
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
4.
T. Karim
–
Adabiyot
–
qalb tarbiyachisi
, Toshkent, 2004.
5.
G‘afur G‘ulom –
Tanlangan asarlar
, Toshkent, 1997.
