https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
166
PORTLATIB MAYDALASH SIFATINI BOSHQARISH: CHUQUR
KONLARDA TOGʻ
-JINS MASSASINI BOSHQARILGAN PORTLASH
ORQALI MAYDALASH
U.A. Axmadov -
“Konchilik ishi” kafedrasi assistenti, TDTU Olmaliq
filiali, Olmaliq shahri, O‘zbekiston
Togʻ jinslarini portlatib maydalashda b
oshqariladigan asosiy parametr - bu
portlatilgan togʻ jins massasining oʻrtacha oʻlcham
lar
i hisoblanadi. Bu koʻrsatkich
quyidagilarga ta’sir koʻrsatadi:
•
qazib olishda buzilgan togʻ massividagi birlik qarshilik,
•
qazib-chiqarish va yuklash-
transport ishlarida jinslarning bo‘shashish
koeffitsienti,
•
keyingi bosqichdagi mexanik maydalash va maydalab ezish ishlari
uchun zarur boʻlgan birlik energiya sarflari.
Umuman olganda, togʻ jinslarini portlatib maydalash sifati foydali
qazilmani qazib olish va qayta ishlashdagi xarajatlarni minimal darajada ushlab
turishni nazarda tutadi. Portlatilgan jins massasining oʻrtacha boʻlagi oʻlchamini
kamaytirish esa, asosan, portlovchi moddalarning (PM) birlik sarfini oshirish
hisobiga erishiladi.
Biroq chuqur konlarda portlatish sifati bilan portlash natijasidagi seysmik
ta’sir oʻrtasida qarama
-
qarshilik vujudga keladi. Bir tomondan, kerakli oʻrtacha
boʻlakka erishish lozim; boshqa tomondan esa, kon infratuzilmasi va muhandislik
obyektlariga ta’sir
ini kamaytirish talab qilinadi.
Muruntau konidagi portlatib maydalash sifatini ta’minlash boʻyicha
birinchi vazifa quyidagicha hal etilgan. Texnologik jarayonlarda energiya sarfini
optimallashtirish boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqotlar asosida mualliflar tomonidan
quyidagi formulalar ishlab chiqilgan. Bu formulalar bur
g‘
ilash-portlatish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
167
ishlarining parametrlarini aniqlash imkonini beradi. Formulalar minimal fizik-
mexanik xususiyatlar to‘plami va qazib
-chiqarish-yuklash texnikasi parametrlari
asosida tuzilgan boʻlib, natijada belgilangan oʻrtacha portlatilgan jins boʻlagi
ta’minlanadi.
Energiyani tejash nuqtai nazaridan optimal oʻrtacha bo‘lak hajmi quyidagi
tajribaviy formula asosida hisoblab chiqiladi (bu formula qazib-chiqarish
ishlarining energiya sarflariga oid eksperimental ma’lumotlar asosida yaratilgan):
𝑑
𝑜‘𝑟.𝑡𝑎𝑗
= 0,08 + 0,75 ∙ 10
−3
𝜎
𝑠𝑖𝑞
+ 2 ∙ 10
−3
𝑉
𝑘
, 𝑚
Bu yerda:
σ
siq
- jinsning siqilishdagi mustahkamlik chegarasi, MPa; V
k
-
ekskavator cho
‘
michi sig
‘
imi, m
³.
Berilgan o
ʻ
lchamdagi o
ʻ
rtacha bo
‘
lakni olish uchun zarur bo
ʻ
lgan
portlovchi moddalar (PM) birlik sarfi esa ko
‘
plab tajribaviy ma
’
lumotlarni tahlil
qilish asosida aniqlangan formula orqali hisoblanadi.
𝑞 = −(3,310
−3
𝜎
𝑠𝑖𝑞
∙ 𝑙𝑛𝑑
𝑜‘𝑟.𝑡𝑎𝑗
) ∙ 𝐾
𝑃𝑀
,
𝑘𝑔/𝑚
3
Bu yerda: K
PM
- A
mmonit №6JV dan amalda qo‘llanilayotgan portlovchi
modda turiga o‘tkazish
koeffitsienti hisoblanadi.
Qolgan burg‘ilash
-portlatish ishlari (BPI) parametrlari - masalan, skvajina
diametri, skvajinadagi zaryad og‘irligi, skvajina
lar orasidagi masofa va hokazo -
ma’lum metodikalarga asosan aniqlanadi.
Taklif etilayotgan formulalar parametrlarni har bir aniq sharoit uchun
hisoblash imkonini beradi. Bu esa o‘rtacha (jadvaldagi) qiymatlarni ko‘plab
tuzatish koeffitsientlari bilan emas, balki to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri real sharoitlar asosida
aniqlashga yordam beradi.
Shuni qayd etish lozimki, murakkab tuzilmali konlarda jinslarning fizik-
mexanik xossalari (masalan, siqishda mustahkamlik
σ
siq
= 60
÷160 MPa oralig‘ida),
hamda jinslarning blokliligi (0,2 m dan 1,0 m va undan yuqori) juda keng o‘zgaradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
168
Shuningdek, konning turli hududlarida mineral xomashyo turli iste’mol
xususiyatlariga ega bo‘ladi.
Bunday zonalarni qazib olishda turli xil qazib olish-yuklash uskunalari
qo‘llanilishi mumkin, va bu uskunalarning har biri o‘ziga xos texnologik va
konstruktiv xususiyatlarga ega bo‘ladi. Shu sababli, ideal holatda, konning har bir
tabiiy-texnologik zonasi va ishlatilayotgan mexanizmlar majmuasi uchun,
quyidagilarga asoslangan holda BPI parametrlariga qo‘yiladigan talablar
shakllantiriladi:
•
geologik-sharoitlar tahlili,
•
mineral xomashyo uchun texnik talablari,
•
atrof-
muhitga ta’sir darajasiga nisbatan mavjud cheklovlar.
Muruntau, Ko‘kpatas va Dovg‘iztau
kabi ochiq usulda ishlab chiqiladigan
konlarda quyidagi zonalar ajratiladi:
•
Rudali zona
–
bu yerda tog‘ jinsining 50% dan ortig‘i tovar rudani tashkil
etadi va ruda asosan kuchli va yirik ruda tana tuzilmalarida, sodda tuzilishli
uchastkalarda joylashgan. Qolgan qismi asosan balansdan tashqari ruda (40% dan
ortiq) va kam miqdordagi chiqindi jinslar (10% gacha).
•
Ruda-jinsli zona
–
bu yerda faqat 20% atrofida tovar ruda mavjud bo‘lib,
u kichik quvvatli ruda tana va murakkab tuzilishga ega uchastkalarda joylashgan.
Qolgan qismi esa balansdan tashqari ruda va chiqindi jinslar (har biri 30
–
40%).
•
Chiqindi jinslar zonasi
–
bu zonada tovar ruda deyarli mavjud emas.
Foydali qazilmani olishdagi yakuniy maqsad nuqtai nazaridan qaralganda,
rudali zonada portlatib bo‘shatish jarayoni bu faqat qazib olish
-yuklash ishlari
uchun tayyorgarlik bosqichi emas, balki ruda qayta ishlash jarayonining ilk
bosqichi - mexanik maydalash va yanchishdan oldingi bosqich hisoblanadi.
Chiqindi jinslar zonasida esa portlatib bo‘shatish asosan qazib olish
-
yuklash uskunalarining samarali ishlashini ta’minlash maqsadida amalga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
169
oshiriladi. Ruda-jinsli zonada esa, portlatish jarayoniga rudali zonadagi kabi
talablar qo‘yiladi.
Ko‘rib chiqilayotgan holatda burg‘
ilash-portlatish ishlari (BPI) ning
boshqariladigan asosiy parametri -
bu bo‘shatilgan ruda massasining o‘rtacha
bo‘lagi o‘lchamidir. Ma’lumki, agar boshqa sharoitlar o‘zgarmasa, o‘rtacha bo‘lak
o‘lchami oshgani sari burg‘ilash va portlatish ishlari uchun sarflanadigan energiya,
demak, moddiy, moliyaviy va mehnat xarajatlari kamayadi. Biroq bu bilan birga
qazib olish-yuklash, transport, maydalash va yanchish ishlari uchun sarflar ortadi.
Shu sababli umumiy energiya sarflari eng maqbul baholash mezonidir.
Togʻ jins massasi uchun oqilona maydalash darajasi har bir texnologik oqimda
umumiy energiya sarfi minimumga erishgan holat bilan belgilanadi.
“
Kon-zavod
”
tizimi uchun olib borilgan tadqiqotlar natijasida konning
rudali zonasida bur
g‘
ilash-portlatish ishlarining optimal parametrlari aniqlangan.
Bu parametrlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
•
Zaryad diametri: 215,9 mm
•
Quduqlar oralig‘i (setka): 5,6×5,6 m
•
Portlovchi moddalarning birlik sarfi:
-
Oʻrtacha portlaydigan rudalar uchun:
0,7
–0,9 kg/m³
(portlatilgan
rudaning oʻrtacha bo‘lagi:
0,05
–
0,08 m)
-
Qiyin portlaydigan rudalar uchun: 0,9
–1,0 kg/m³
(oʻrtacha bo‘lak:
0,08
–
0,10 m)
Ushbu parametrlarning Muruntau konida amaliyotga joriy etilishi quyidagi
natijalarga olib keldi:
•
Yirik maydalash maydalagichlarining unumdorligi 20 % ga,
•
Oʻrta va mayda maydalash qurilmalarining unumdorligi
10
–
15 % ga,
•
Sharcha tegirmonlar unumdorligi 4
–
6 % ga oshdi
•
Sharcha sarfi esa o‘rtacha
5
–
8 % ga qisqardi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
170
MShT 70x23 tegirmonining unumdorligi bilan sharcha yuklamasi orasidagi
bogʻliqlik, standart va tajribaviy ruda ishlov berishdagi holatlar bilan berilgan.
Madanli
zonadagi tog‘ massasi
avtomobil yoki avtomobil-konveyer
transporti orqali tashqi chiqindilarga yetkaziladi. Konveyerga yuklashdan avval
jins
yirik maydalagichlarda qo‘shimcha maydalashdan o‘tkaziladi
. Shu sababli bu
holatda jinslarning maydalanish darajasiga qo‘yiladigan talablar turlicha bo‘ladi.
1-jadvalda
togʻ massasi maydalanish sifati va portlovchi moddalar
sarfining aniqlangan natijalari keltirilgan. Ular har bir texnologik oqimda minimal
energiya sarfini
ta’minlaydi. Bu hisoblar quyidagi sharoitlarga asoslangan:
•
Ustuvor balandlik: 15 m
•
Ekskavator:
ЭКГ
-15
•
Yuk mashinalari: 170 tonnalik elektr yuritmaga ega avtosamosvallar
1 jadval
Kon massasining portlatib maydalash ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkichlar
Madanli hudud
Jinsli hudud
σ
siq
10
0÷
12
0
σ
siq
120
÷14
0
Avtomobil
transporti
Avtomobil-konveyer
transporti
MPa
MPa
σ
siq
=
80÷100
MPa
σ
siq
=
10
0÷1
2
0 MPa
σ
siq
=
80÷100
MPa
σ
siq
=
10
0÷1
20
MPa
Bo‘lakning o‘rtacha
o’lchami, m
0,05÷
0,
08
0,08-
0,10
0,18-0,20
0,20-
0,22
0,15
÷
0,1
7
0,17-0,19
Solishtirma sarf,
kg/m
3
1,
0÷0
,8
3
1,0
÷
1,1 0,45
÷
0,53
0,53
÷
0,
60
0,50
÷
0,5
8
0,58
÷
0,65
2 jadval
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
171
Muruntau koni obyektlariga seysmik ta’sirning matematik
modellashtirish
natijalari
Portlash
maydonining
konfiguratsiyasi
Zaryad
miqdori
Seysmik tasir
ko‘rsatkichi
Inshoat turg‘unligi
darajasi
A
B
S
A
B
S
Trapetsiyasimon
24
37,3
5
31,06 37,77
-
-
-
Rombsimon (α=90°)
25
18,9
1
18,89 18,89
+
+
+
Rombsimon
(α=120°)
23
16,2
1
20,41 20,41
+
+
+
Muhandislik inshootlarini seysmik ta
’
sirdan himoya qilish bo
‘
yicha
qo
‘
yilgan ikkinchi vazifa quyidagicha hal etilgan:
Portlatish bloki
cho‘zilgan shakl
da, toraygan uchlar bilan loyihalashtiriladi.
Bunda blok uzun tomoni bilan himoyalanadigan obyektga eng qisqa masofa
yo‘nalishida
joylashtiriladi.
Agar portlatiladigan blok ikki yoki undan ortiq himoyalanadigan obyektlar
bilan o‘ralgan bo‘lsa, unda
blokning uzun tomoni eng yaqin himoyalanadigan
obyekt tomoniga
yo‘nalgan holda
joylashtiriladi.
Blok kerakli yo‘nalishda burg‘ilab tayyorlangach,
quduqlar qatorlari reja
asosida eng yaqin obyektgacha bo‘lgan eng qisqa masofaga 45° dan 135° gacha
burchak ostida joylashtiriladi.
Portlash tarmog‘i
quyidagicha kommutatsiya qilinadi: quduqlar qatoridagi
zaryadlar navbatma-navbat, tanlab olingan himoyalanadigan obyektdan qarama-
qarshi yo‘nalishda
portlatiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
172
Tayyorlangan bur
g‘
ilash-portlatish ishlarini (BPI) olib borish uslubining
joriy etilishi quyidagilarga imkon yaratadi:
•
yaqin joylashgan obyektlar guruhiga
dinamik ta’sirni kamaytirish
;
•
portlashning
seysmik jihatdan eng kam xavfli yo‘nalishlarini aniqlash
;
•
himoyalanadigan obyektlar guruhiga bir xilda seysmik ta’sir ko‘rsatish
imkonini beruvchi optimal portlash sxemasini ishlab chiqish va obyektlargacha
bo‘lgan masofani yo‘naltirish asosida tanlash;
•
yaqin joylashgan obyektlar zonasida burg‘ilash
-portlatish ishlari
pasportlarini EVM (kompyuter) yordamida grafik tarzda loyihalash, portlash
markazidan turli yo‘nalishlarda yuzaga keladigan seysmik ta’sirlarning
hisoblangan xususiyatlarini chiqarib berish.
Qisqa masofali himoyalanadigan obyekt tomoniga
yo‘naltirilgan, uchi
toraytirilgan cho‘zilgan shakldagi
tanlab olingan blok ichida quduqlarning
joylashtirilishi, o
byekt tomoniga yo‘naltirilgan portlatiladigan blok shakli va
quduqlar qatorining burchak ostida joylashtirilishi portlash maydonining uzunligi
va kengligi bo‘yicha
seysmik energiyaning qayta taqsimlanishiga olib keladi.
Qatorlarni obyektga qarama-
qarshi yo‘nalishda ketma
-ket portlatish seysmik
energiya oqimini undan uzoqlashadigan yo‘nalishga yo‘na
ltiradi.
Bu usullar seysmik energiya oqimini boshqarish orqali eng yaqin
joylashgan obyektga ta’sirni minimal darajaga keltirish
, qolgan yaqin obyektlar
uchun esa deyarli xavfsiz darajada ushlab turish imkonini beradi. Umuman
olganda, seysmik yuklamalar 2-3 marta kamayadi.
Shunga qaramay, tajriba ko‘rsatishicha,
quduqlardagi zaryadlar portlatilishi
yo‘nalishida seysmik to‘lqinlar eng kuchli ta’sir ko‘rsatadi
, bir xil yuzaga ega
portlash bloklarining turli shakllari, 1-rasmda esa
seysmik nurlanish yo‘nalishi va
intensivligi
diagrammalari ko‘rsatilgan. Har bir holatda
zaryadlar soni va
portlovchi modda miqdori bir xil deb hisoblangan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
173
Matematik
modellashtirish
asosida
qurilgan
1-rasmdagi
1-5
diagrammalarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, cho‘zilgan shakldagi portlatish bloki
tra-petsiya va uchburchak shaklidagilarga nisbatan himoyalanadigan obyektga
seysmik ta’siri ancha past
. Ch
o‘zilgan blokda quduq qatorlari uzun tomonga
nisbatan
α
= 90°, α
= 45°, α
= 135°
burchaklar ostida joylashtirilgan holatlarda, eng
kuchli seysmik ta’sir α = 90°
bo‘yicha, obyektga qarama
-
qarshi yo‘nalishda
kuzatilgan.
2-rasm. Turli konfiguratsiyadagi
bloklardagi portlashlar natijasida
yuzaga kelgan seysmik
nurlanishning yo‘nalish
diagrammalari va seysmik ta’sir
kuchining miqdori: 1, 2, 3, 4, 5
–
trapetsiyasimon, uchburchak
shakldagi va 90°, 45° hamda 135°
burchak ostida joylashgan quduqlar
qatoriga ega cho‘zilgan
konfiguratsiyalar uchun.
Qolgan yo
‘
nalishlarda - obyektga nisbatan chap va o
‘
ng tarafda
120°
ichida
- seysmik ta
’
sir minimal bo
‘
lib, nisbatan bir tekisda taqsimlangan.
Tavsiya etilgan seysmik xavfsizlik texnologiyasi quyidagi tartibda
amaliyotga joriy etiladi:
1.
Pardalar bo‘yicha tabiiy o‘lchovlar orqali
fizik-mexanik xossalar
aniqlanadi (zichlik, Puasson koeffitsiyenti, Yung moduli, ko‘ndalang va bo‘ylama
to‘lqinlar tezligi, siqilish va ajralish kuchi).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
174
2.
Ma’lum metodikalar bo‘yicha
quduq diametri, quduqlar soni, quduqlar
tarmog‘i va portlovchi modda sarfi aniqlanadi, blokning cho‘zilgan shaklda,
uchlari toraygan bo‘lishi talabini hisobga olib.
3.
Quduqlar qatorining portlatilish oralig‘i (vaqt bo‘yicha kechikishlar)
aniqlanadi.
4.
Kompyuterda matematik modellashtirish orqali seysmogramma yoki
velosigrammalar hisoblanadi, ular asosida portlash zonasidagi obyektlarga seysmik
ta’sir baholanadi.
5.
Seysmik energiya zichligi bo‘yicha yo‘nalish diagrammalari
tuziladi,
eng kam ta’sirli yo‘nalishlar aniqlanadi va
portlash qatorlari kommutatsiyasi
shunday amalga oshiriladiki, himoyalanadigan obyekt tomon eng kam seysmik
energiya oqimi
yo‘naltiriladi.
Adabiyotlar ro
‘
yxati
1.
Толстов Е.А., Сытенков В.Н., Филиппов С.А.
Процессы открытой
разработки рудных месторождений в скальных массивах. Учебное
пособие. Ташкент: Фан, 1999.
-
276 с.
2.
Быковцев А.С., Прохоренко Г.А., Сытенков В.Н.
Моделирование
3.
Анарбаев Х.П.
Маркшейдерское обеспечение буровзрывных работ.
INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH
CONFERENCE. Part 31 may 2025
4.
Сохибов И.Ю., Aнарбаев Х.П.
Маркшейдерское обеспечение
комплексного oсвоения ресурсов горнодобывающих регионов
/
/
International Journal of Advanced Technology and Natural Sciences ISSN:
2181-
144X Рег. № 7
.
10.11.2020
5.
Анарбаев Х.П. Разработка рациональной схемы обогащения лежалых
хвостов вольфрама применительно руднику ингички //
Oriental
Renaissance:
Innovative,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
175
educational,natural and social sciences VOL 1 ISSUE 5 ISSN2181-1784
Scientific Journal Impact Factor SJIF 2021: 5.423
6.
Анарбаев Х.П.
Тепақўтон туз конида казиб олиш самарадорлигини
оширишда маркшейдерлик таъминоти. O'zbekistonda fanlararo
innоvatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali
20-may, 2022-yil 9-son.
7.
Анарбаев Х.П.
Прогноз удароопасности
участков массива горных
пород.
Central asian academic journal issn: 2181-2489 of scientific research
volume 2 issue 3 2022
8.
Анарбаев Х.П.
Применение нормативно
-
правовых документов по
маркшейдерскому обеспечению горных предприятий. Академик
Т.М.Миркомиловнинг 80 йиллигига бағишланган университет
миқёсидаги талаба ва ёш олимларнинг илмий
-
тадқиқот ишларида
“Инновацион ғоялар ва технологиялар” мавзусидаги илмий
-
амалий
анжумани. Тошкент 2019.
9.
Анарбаев Х.П.
НАБЛЮДЕНИЯ ЗА ДЕФОРМАЦИЯМИ ВНУТРИ ПРИ
БОРТОВОГО МАССИВА. Международный научный журнал №
11
(100), часть 1
«Научный Фокус»
марта, 2024 г.
10.
Sayyidjabbor Sayyidkosimov, Isomiddin Sokhibov, Khalimjon Anarbayev.
The modeling of the tectonic state of the angren coal mine Area before
. E3S Web of Conferences. XVI International Scientific-
Practical Conference “Actual Problems of Improving Farming Productivity
and Agroecology” (IPFA 2024) June,2024.
