https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
139
KALMOKIR KONINING BIRLASHTIRILGAN QUYUQ
CHIQINDILAR SAQLAGICHI (OXX) HUDUDINING GEOLOGIK VA
GEODINAMIK HOLATI, GIDROGEOLOGIK VA MUHANDISLIK-
GEOLOGIK SHAROITLARINI O‘RGANISH TAHLILI.
U.A. Axmadov
—
“Konchilik ishi” kafedrasi assistenti, TDTU Olmaliq
filiali, Olmaliq shahri, O‘zbekiston
OXX joylashgan hududning iqlimiy sharoitlari. OXX joylashgan hududning
iqlimi -
keskin kontinental bo‘lib, yozda juda issiq va qishda sovuq bo‘ladi.
Olmaliq meteorologik stansiyasi bo‘yicha o‘rtacha oylik havo harorati quyidagi 1
-
jadvalda keltirilgan:
1-
jadval: O‘rtacha oylik havo harorati (ºC)
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
0,8
2,9
7,4
14,8
20,9
25,5
28,5
28,8
21,2
14,3
7,3
2,2
O‘rtacha yillik havo harorati: +14,2 ºC
Absolyut maksimum harorat: +40 ºC
Shamolning asosiy yo‘nalishlari
- sharqiy, janubi-
sharqiy va g‘arbiy. Eng
katta tezlik sharqiy va janubi-
sharqiy shamollarga xos. O‘rtacha yillik shamol
tezligi: 2,9 m/sek, maksimal tezligi: 20 m/sek, shamol bosimi: 38 kg/sm².
Hududning seysmik faolligi - 8 ball.
OXX maydonining va unga tutash hududlarning muhandislik-geologik
sharoitlari
Geomorfologik nuqtai nazardan, quyuq chiqindilar saqlagichi tepaliklardan
iborat tog‘ oldi tekisligida joylashgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
140
Ushbu hududning geologik tuzilishida Toshkent va Qurg‘oncho‘l
komplekslariga mansub qudratli allyuvial-prolyuvial yotqiziqlar ishtirok etadi.
Ular lussyob to‘q tuproqlar va toshloq
-
shag‘alli yotqiziqlar bilan ifodalangan (1
-
rasm). Shuningdek, neogen davriga oid konglomeratlar va qumtoshlar ham
mavjud.
Turli tashkilotlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar, mavjud quduq va
shurflar ma’lumotlariga ko‘ra, lussyob to‘q tuproqlar va shag‘alli yotqiziqlarning
yotqizilish qalinligi va cho‘zilishi bir xil emas.
Bu tuproqlarga namlik darajasi ortishi bilan struktura barqarorligining
yo‘qolishi xos bo‘lib, bu ularning zichlashishida va hatto o‘z og‘irligi ostida
deformatsiyalanishiga olib keladi.
Geologik qirqimdan ko‘rinib turibdiki, har yerda och sariq tusga ega, sarg‘ish
soyalik, yengil, changsimon, makrog‘ovakli, kam nam, tarkibida karbonatli
konkresiyalar (5
–10%) bo‘lgan tuproqlar keng tarqalgan. Shuningdek, 0,1–
0,2
metr quvvatga ega qumloq linzalar va qatlamchalar ham uchraydi. Silli
tuproqlarning tabiiy namligi 4,5
–
17% ni tashkil etadi. 19,0 metr chuqurlikdan
boshlab silli tuproqlar suvga to‘yinib, to‘q kulrang
-jigarrang tusga kiradi va yirik
bo‘lakli material miqdori (20%) ortadi.
Cho‘kma xossalarini o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, ayrim joylarda past va
yetarlicha kuchli cho‘kmalilik kuzatiladi.
Nisbiy cho‘kmalilik: 0,016–
0,129
Quyuq chiqindilar saqlagichining tubini tashkil etuvchi gruntlarning fizik
xossalari hamda unga tutash hududlar quyidagi 2-jadvalda keltirilgan:
2-jadval:
Gruntlarning fizik xossalari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
141
Ko‘rsatkich
Qiymatlar
Zichlik
1,35
–1,70 g/sm³
Skelet zichligi
1,24
–1,50 g/sm³
Mineral qismining zichligi 2,67
–2,73 g/sm³
G‘ovaklik koeffitsiyenti
0,81
–
1,18
Plastiklik soni
Ma’lumot yo‘q
Tabiiy holatdagi mexanik xossalar:
•
Deformatsiya moduli: 61
–202 kg/sm²
•
Ichki ishqalanish burchagi: 24°
•
Ulanish (sıplış) koeffitsiyenti: 0,150–0,337 kg/sm²
OXXning geologik va gidrogeologik tavsifi. OXXning dambasi maydoni
geologik jihatdan allyuvial va dellyuvial jinslarning murakkab kompleksidan iborat
bo‘lib, ular yer yuzasiga yaqin yotuvchi qoplama qavati va uning ostida joylashgan
yelpig‘ichsimon bo‘lakl
i jinslardan tarkib topgan.
Qoplama qavati -
tosh parchalari va shag‘al materiallaridan iborat bo‘lib, ular
qumloq, silli tuproq va loy bilan sementlangan.
•
ПК 126
-
ПК 205 oralig‘ida bu qatlam tarkibida ko‘p miqdorda loy, qumloq
va silli tuproq mavjud. Qalinligi: 35 m gacha
•
ПК 205
-
ПК 232, ya’ni Djarbulaksoy chap sohili hududida esa qoplama
qatlam - loy, qumloq va tosh parchalari ishtirokidagi yumshoq yotqiziqlardan
iborat. Qalinligi: 48 m gacha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
142
1-rasm.
1
–1 yo‘nalishi bo‘yicha birlashtirilgan quyuq chiqindilar saqlagichi
hududining geologik-litologik qirqimi
Masshtablar:
gorizontal - 1:25000,
vertikal - 1:10000
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
143
2-rasm.
Yelpig‘ichsimon bo‘lakli qatlam kuchli shag‘alli va qum
-
shag‘alli
yotqiziqlardan iborat bo‘lib, ular soylarning yelpig‘ich konusining bosh qismidan
tarqaladi. Ular qisman yo‘qolib ketadi (viklinirovka) va silli tuproq hamda loy
qatlamlari bilan bir nechta qavatlarga ajralgan. Bu qatlamlarning quvvati 1,0
metrdan 20,0 metrgacha o‘zgaradi. Qatlamning umumiy quvvati burg‘ulash
natijalariga ko‘ra 60 metrga yetadi.
Gidrogeologik jihatdan, qoplama jinslari sekin harakatlanuvchi grunt suvlari
bilan to‘yingan. Bu suvlar OXX dambasidagi hovuzdan filtrlanuvchi suvlar
hisobiga hosil bo‘lgan texnogen suv qatlamini tashkil etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
144
Yelpig‘ichsimon bo‘lakli suv qatlamida suvlar shag‘alli jinslar orasida, sust
o‘tkazuvchan jinslar bilan siqilgan holda mavjud bo‘ladi. Bu natijada suv oqimi
to‘planadi va subnaporli (yarim bosimli) xarakterga ega bo‘ladi.
Texnogen va yelpig‘ichsimon suv qatlamlari o‘zaro kuchli gidravlik
bog‘liqlikka ega, bu esa ochiq suv chiqishlariga olib keladi:
•
Soy o‘zani bo‘ylab yo‘qolishlar (viklinirovka),
•
Depressiya zonalarining botqoqlashuvi,
•
Damba pastki b’yefiga yaqin qiyaliklarning ho‘llanishi.
Namlik tahlillari natijalariga ko‘ra, dambaning tanasiga yotqizilgan 120 mm
quvvatga ega namoy tuproq qatlamida quyidagilar aniqlangan:
•
Quruq skeletning hajmiy og‘irligi: 1,14–1,83 g/sm³, o‘rtacha loyihaviy
qiymatdan past
–
1,50 g/sm³.
•
Fraksiyalar bo‘yicha tarkibi (120 mm qalinlikda):
o
0,074+0,074 mm fraksiya: 1,5% dan 91% gacha, o‘rtacha loyihaviydan past
–
65%.
o
0,3+0,2 mm fraksiya: 4% dan 67% gacha, o‘rtacha loyihaviydan yuqori –
13%.
o
1,651+0,417 mm fraksiya: 0% dan 46% gacha, o‘rtacha loyihaviydan yuqori
–
0%.
Namoy qatlamining granulometrik tarkibi: 120 mm quvvatga ega qatlamning
skelet zichligi pulpaning yelpig‘ich konusidan masofaga qarab o‘zgaradi.
•
Loyihaviy hajmiy zichlik: 1,5 g/sm³
•
75 metr ichida o‘zgarish diapazoni: 1,1 g/sm³ dan 1,82 g/sm³ gacha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
145
Buldozer yordamida 4,5 m qatlam olinib, kichik damba (obvalovka)
to‘kilganidan so‘ng quyidagi natijalar aniqlangan:
Masofa
Hajmiy zichlik (g/sm³)
5 m
1,52
–
1,56
25 m
1,33
–
1,56
75 m
1,37
–
1,56
100 m
1,22
–
1,56
150 m
1,33
–
1,44
OXX ning geotexnik holati:
•
Dambaning tashqi qismi sezilarli o‘zgarishga uchramagan.
•
Tashqi qiyaliklar burchagi: 140
–200°
•
Eroziya darzlari chastotasi o‘rtacha har 25–
30 m da 1 ta, kengligi 3 m dan
kam, chuqurligi 1,5 m dan kam, uzunligi 1 ta ustunga, kamdan-kam hollarda 2 taga
yetadi.
•
ПК 149–150 oralig‘ida, +480 dan +457 gorizontgacha (pastki b’yef) —
loyqa soy bo‘ylab qiyalik ko‘chishi.
•
ПК 137–
211, +460 gorizontdan pastda
—
qiyaliklarda cho‘kish va sirpanish
holatlari kuzatilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
146
3-rasm.
Dambaning ichki
—
plyaj qismida quyidagi eroziya belgilari kuzatildi:
•
ПК 126–
158, 198
–212 oralig‘ida plyajda eroziya mavjud.
•
Quvur yaqinida eroziya kengligi 2
–
3 metr, chuqurligi 2,5 metrgacha.
•
Eroziya pulpa yelpig‘ich konusi bo‘ylab 150–200 m masofaga cho‘zilib,
chuqurlik 0,3 metrga kamayadi.
•
Eroziya yo‘nalishining azimuti: 80°–120°.
•
ПК 140–
157, 185
–196 oralig‘ida kichik yotqiziq g‘ovaklar (gryada) hosil
bo‘lgani qayd etilgan.
Yoriq va uzilishlar
Janubiy qismda:
•
PK 219
–232 oralig‘ida, pioner dambasi ostida, 10–
500 m radiusda hamda
O‘zbekiston Respublikasi chegarasidan tashqarida yoriqlik uzilishlar mavjud.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
147
•
Yoriqlarning:
o Qalinligi: 0,1
–
1,2 m
o Chuqurligi: 2,0 m gacha
o Uzunligi: 25 m gacha
•
Kuzatuv davrida yorilishlar 2
–
3 sm gacha ochilgan.
Dambadan tashqarida (tog‘li qismda):
•
PK 219
–232 oralig‘ida, soy yondoralarida, aylanma qum to‘kilishi yo‘lidagi
avtomobil yo‘li ortida, 10–500 m radiusda, shuningdek, O‘zbekiston chegarasidan
tashqarida vertikal uzilish yoriqlari aniqlangan.
•
Yoriqlarning:
o Qalinligi: 0,3
–
1,8 m
o Chuqurligi: 2,5 m gacha
o Uzunligi: 125 m gacha
•
Ba'zilari qulab tushgan.
•
PK 209 hududida, pioner dambasi bermasi bo‘ylab eni 0,02 m, uzunligi 25
m bo‘lgan yorilish paydo bo‘lgan.
Shimoliy qismda:
•
PK 129+50
–
PK 138 oralig‘ida pulpovodlardan kanalga qadar vertikal
uzilish yoriqlari kuzatilgan.
•
Ularning:
o Qalinligi: 0,15
–
0,5 m
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
148
o Chuqurligi: 1,5 m gacha
•
PK 129+50da soy yelpig‘ich konusida chuqur eroziya seriyalari mavjud.
•
Soy tubida kengligi 0,25 m, chuqurligi 0,05
–0,1 m bo‘lgan to‘g‘ri chiziqli
jarlik shaklidagi eroziya aniqlangan.
•
PK 137
–139da tepalik ustida sirklangan (tarelka shaklidagi) cho‘kishlar
mavjud.
Sirpanish va cho‘kish belgilari
•
Pioner dambasining qiyaliklari etagidan balandligi 0,5
–
1,5 m, eni 1,5
–
5 m
bo‘lgan sirpanmalar bilan buzilgan.
•
Bunday holatlar PK 164+50, 170 va 176 da qayd etilgan.
•
Cho‘kish hodisalari:
o Pioner dambasining tagida PK 131, 132, 135
–
136, 164+50
–165 oralig‘ida
10 m × 2,0 m × 0,1 m va undan kichik sirklarda kuzatilgan.
o SKV-12H (PNS-3 orqasida) kuzatuv nuqtasi yaqinida 10 m uzunlikdagi, 0,2
m gacha kenglikdagi, 0,03
–0,05 m chuqurlikdagi yarim doira shaklidagi cho‘kish
aniqlangan.
Xulosa: Dambaning tashqi qiyaliklarining geotexnik holati
•
Umuman olganda, tashqi qiyaliklar holati katta o‘zgarishlarga uchramagan.
•
Biroq, eroziya holatlari soni, ularning eni, chuqurligi va uzunligi ortgan.
•
Damba perimetri bo‘ylab kemiruvchilar inlari paydo bo‘lgan:
o Diametri: 0,1
–
0,6 m
o Chastotasi: har 35 metrda 1 ta
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
149
4.1-rasm
4.2-rasm
Namlangan chiqindi omborlari (xvostoxranilish)ning to‘siq inshootlarida
yuzaga keladigan barqarorlashmagan geomekanik jarayonlar, ularning
qiyaliklaridagi deformatsiya mexanizmini belgilaydi. Bu mexanizm ochiq kon
qirralari, tabiiy qiyaliklar, hamda energetika va meliorativ qurilishdagi gruntli
gidrotexnika inshootlaridagi deformatsiya mexanizmidan farq qiladi.
Chiqindi ombori dambalarining geometrik parametrlari va kon-geologik
ekspluatatsiya shartlarining davriy o‘zgarib turishi natijasida, bu kabi inshootlar
tanasida yuz berayotgan deformatsion jarayonlar dinamik rivojlanishda tahlil
qilinishi lozim.
Dambadagi deformatsiyalar ularning qurilishi boshidan kuzatiladi va bu
jarayon damba tanasining konsolidatsiyasi bilan bog‘liq. Barqarorlik nuqtai
nazaridan xavfli deformatsiyalar esa turli bosqichlarda paydo bo‘ladi: avval
gorizontal, keyin esa vertikal deformatsiyalar yuz beradi. Dambaning chegaraviy
holatga yaqinlashuvi esa aynan vertikal deformatsiyalar tezligining ortishi bilan
aniqlanadi
—
bu tezlik damba tanasi konsolidatsiyasidan keskin oshadi.
Namlangan chiqindi omborlari dambalarining cho‘kish jarayonini matematik
modellashtirish, aniqlik va kuzatuvlar davriyligi asosini belgilash uchun natür
(joyida) kuzatishlar natijalari asosida amalga oshirilishi kerak. Bu modellashtirish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
150
tog‘ jinslarining deformatsiya jarayonini bir nechta bosqichlarga ajratish orqali
bajariladi. Bunday yondashuv deformatsiyaning vaqt davomida rivojlanish
xususiyatlariga to‘la mos keladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Курбанбаев Д. М. и др. ВИДЫ, СВОЙСТВА И ОТРАСЛИ
ПРИМЕНЕНИЕ ИЗВЕСТНЯКОВ //
Uzbek Scholar Journal.
–
2022.
–
Т. 11. –
С.
28-32.
2.
Шамаев, М. К. ., Ахмадов, А. У. ., Рахматуллаев, И. М. ., &
Тоштемиров, У. Т. . (2022). ИЗВЕСТНЯК В ПРИРОДЕ, ТЕХНОЛОГИЯ
ПРОИЗВОДСТВА
И
НЕКОТОРЫЕ
ИХ
СВОЙСТВА
ПРИ
ИСПОЛЬЗОВАНИИ.
ARXITEKTURA, MUHANDISLIK VA ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALAR
JURNALI,
1(4),
26
–
30.
Retrieved
from
https://sciencebox.uz/index.php/arxitektura/article/view/4911
3.
Ахмадов А. У., Мельникова Т. Е., Тоштемиров У. Т. АНАЛИЗ
МИКРОКЛИМАТИЧЕСКИХ
УСЛОВИЙ
КАРЬЕРА
КАЛЬМАКЫР
//Евразийский журнал академических исследований. –
2022.
–
Т. 2. –
№.
12.
–
С. 1207
-1216.
4.
Анарбаев Х.П. Маркшейдерское обеспечение буровзрывных
работ. INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH
CONFERENCE. Part 31 may 2025
5.
Сохибов И.Ю., Aнарбаев Х.П. Маркшейдерское обеспечение
комплексного oсвоения ресурсов горнодобывающих регионов// International
Journal of Advanced Technology and Natural Sciences ISSN: 2181-
144X Рег. №
7.10.11.2020
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
151
6.
Анарбаев Х.П. Разработка рациональной схемы обогащения
лежалых хвостов вольфрама применительно руднику ингички //
Oriental
Renaissance: Innovative,
educational,natural and social sciences VOL 1 ISSUE 5 ISSN2181-1784
Scientific Journal Impact Factor SJIF 2021: 5.423
7.
Анарбаев Х.П. Тепақўтон туз конида казиб олиш
самарадорлигини оширишда маркшейдерлик таъминоти. O'zbekistonda
fanlararo innоvatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali 20
-may, 2022-yil 9-son.
8.
Анарбаев Х.П. Прогноз удароопасности участков массива горных
пород.
Central asian academic journal issn: 2181-2489 of scientific research
volume 2 issue 3 2022
9.
\
Анарбаев Х.П. Применение нормативно
-
правовых документов
по маркшейдерскому обеспечению горных предприятий. Академик
Т.М.Миркомиловнинг 80 йиллигига бағишланган университет миқёсидаги
талаба ва ёш олимларнинг илмий
-
тадқиқот ишларида “Инновацион ғоялар ва
технологиялар” мавзусидаги илмий
-
амалий анжумани. Тошкент 2019.
10.
Анарбаев Х.П. НАБЛЮДЕНИЯ ЗА ДЕФОРМАЦИЯМИ
ВНУТРИ ПРИ БОРТОВОГО МАССИВА. Международный научный журнал
№ 11 (100), часть 1 «Научный Фокус» марта, 2024 г.
11.
Sayyidjabbor Sayyidkosimov, Isomiddin Sokhibov, Khalimjon
Anarbayev. The modeling of the tectonic state of the angren coal mine Area before
mining operations. E3S Web of Conferences. XVI International Scientific-
Practical Conference “Actual Problems of Improving Farming Productivity and
Agroecology” (IPFA 2024) June,2024.
