https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
376
NAZMIY ASARLAR QIYOSI (ALISHER NAVOIY VA BOBUR
ASARLARI MISOLIDA)
Muallif: Termiz davlat universiteti O’zbek filologiyasi fakulteti 4-bosqich
talabasi
Normamatova Shohista
Ilmiy rahbar: Termiz davlat universiteti O’zbek filologiyasi fakulteti
Adabiyotshunoslik kafedrasi o’qituvchisi, PhD,
Dots, Abdumurod Arslonov
Kirish
. O‘zbek adabiyoti tarixida Alisher Navoiy va Zahiriddin Muhammad
Bobur qoldirgan ilmiy-ma’rifiy meros beqiyosdir. Ular nafaqat badiiy asarlar, balki
nazariy, diniy, axloqiy va ilmiy-ma’rifiy yo‘nalishdagi bitiklar orqali ham o‘z
davrining ilmiy tafakkuri va madaniy dunyoqarashini shakllantirishga katta hissa
qo‘shganlar. Ularning nazmiy asarlari — ya’ni ilmiy, diniy, axloqiy va nazariy
fikrlar mujassam bo‘lgan she’riy matnlari — bugungi kunda ham dolzarb ilmiy
tahlil obyektidir.
Asosiy qism
. Alisher Navoiy nafaqat buyuk shoir, balki yirik mutafakkir
va olim sifatida ham tanilgan. U o‘z nazviy asarlarida til, adabiyot, axloq, din va
falsafaga oid chuqur ilmiy mulohazalarini bayon etadi.
“Sirojul-muslimin” (Musulmonlar chirog‘i)- ushbu asar islomiy axloq,
odob-axloq me’yorlari va musulmon kishining jamiyatdagi o‘rni haqida yozilgan
muhim diniy-didaktik asardir. Asarda islom dinining asosiy tushunchalari, imon,
ibodat, halollik, poklik, sabr-toqat, rostgo‘ylik kabi fazilatlar haqida mufassal so‘z
yuritiladi. Navoiy bu asarni oddiy xalq ham tushunadigan sodda, ravon tilda yozgan
bo‘lib, uni diniy-ma’rifiy risola sifatida baholash mumkin.
Zahiriddin Muhammad Bobur — davlat arbobi, shoir, sarkarda va olim
bo‘lib, o‘zining nazviy asarlarida ilmiy tafakkur va diniy tushunchalarni uyg‘un
holda bayon etgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
377
“Mubayyin” — Boburning diniy-didaktik yo‘nalishdagi asari bo‘lib, unda
islom aqidalari, axloqiy fazilatlar, ibodatning mohiyati va musulmon kishining
jamiyat oldidagi burchlari bayon etiladi. Bu asarda Bobur tafsir, hadis va fiqh
ilmlariga tayangan holda, musulmonlarga zarur bo‘lgan asosiy tushunchalarni
sodda va ravon tilda tushuntiradi.
Ikkala mutafakkirning nazviy asarlari o‘z zamonasining ilmiy va ijtimoiy
ehtiyojlariga javob beruvchi, xalqni ilm va din yo‘liga boshlovchi manba sifatida
xizmat qilgan.
Alisher Navoiy va Zahiriddin Muhammad Bobur o‘z nazviy asarlari orqali
nafaqat adabiyot, balki ilm-fan, axloq, din va jamiyatga oid chuqur nazariy
mulohazalarni ilgari surganlar. “Sirāj al-muslimīn” va “Mubayyin” asarlari orqali
ular musulmon shaxsining komil axloqiy qiyofasini chizib, uni jamiyat oldida
mas’uliyatli bo‘lishga undaganlar. Bu asarlar bugungi kunda ham yoshlarga
ma’rifat, axloq va din asoslarini o‘rgatishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
Ilmiy-maʻrifiy asarlar manbashunosligi, ilm fanining rivojlanishi va
maʻlumotlarning oshirilishi uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan manbalarni
ifodalaydi. Bu manbalar, ilmiy tadqiqotlarni olib borishda asosiy rolini oynayadi
va ilm-fan sohasidagi yangiliklarni oʻrganishda yordam beradi. Bu asarlar
manbashunosligi tarixiy, nazariy, amaliy va tahliliy maqolalardan iborat boʻlishi
mumkin. Tarixiy manbalar, bir davrda yoki davrning boshqa bir jihatini oʻrganish
uchun qoʻllanilgan tarixiy hujjatlardir. Nazariy manbalar esa ilmiy tadqiqotlar,
konseptualar, teoriyalar va falsafiy fikrlardan iboratdir. Amaliy manbalar esa
amaliyotga oid qoidalarni va yoʻllanmalarni tushuntiradilar. Tahliliy maqolalar esa
mavzuga oid maʻlumotlarni analiz qilib beradilar. Ilmiy-maʻrifiy asarlar
manbashunosligining ahamiyati shundayki, ularni foydalanuvchilar keng tartibda
topish va ularni ichimlik sifatida ishlatish imkonini beradi. Ular bilimdonlar uchun
ham muhimdir, chunki ular ilm-fan sohasidagi yangiliklarni oʻrganish va
rivojlanishlarini taʻminlashda yordam beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
378
Xulosa.
Bizning nazarimizda, badiiy adabiyot tanlaydigan mavzuning
doirasi keng. Adabiyotda mavzu siyosiy, falsafiy shu bilan birga diniy yunalishda
ham boʻlishi mumkin. Eng muhimi, diniy ruhdagi asarlarning hammasi badiiy
adabiyotning ifoda vositasi – soʻzdan foydalanadi. Yoki badiiy adabiyotga xos
adabiy janrlar ham diniy asarlarni yuzaga keltirishda xizmat qiladi. Diniy voqea-
hodisalarni targʻib etgan shoirlar oʻz asarlarida fikrni taʼsirchan ifodalash
maqsadida badiiy tasvir vositalaridan ham keng foydalanadilar. Ikkinchidan,
sheʼriyatning darsxonasi keng, ifoda tarzi ravon, rangin, badiiy tasvir vositalari
yordamida bayon etilishi sababli esda qolishioson boʻlganidan shariat
ahkomlarining nazmda berish anʼana tusini oldi. Shu jihatdan qaraganda,
Boburning „Mubayyin“ asari tarkibiga kirgan masnaviylar shariat qonunlarini
targʻib qilishidan qatʼiy nazar, badiiy adabiyotning ham mulki hisoblanadi. Shu
sababli ham adabiyotshunoslik bunday yoʻnalishdagi kitoblarning gʻoyaviy-badiiy
qimmatini belgilay oladi.
