https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
368
ALISHER NAVOIY VA BOBUR QALAMIGA MANSUB ILMIY-
MA’RIFIY ASARLAR MUQOYASASI
Muallif: Termiz davlat universiteti O’zbek filologiyasi fakulteti 4-bosqich
talabasi
Normamatova Shohista
Ilmiy rahbar: Termiz davlat universiteti O’zbek filologiyasi fakulteti
Adabiyotshunoslik kafedrasi o’qituvchisi, PhD,
Dots, Abdumurod Arslonov
Annotasiya: Ushbu maqolada ikki buyuk ijodkorning qalamiga mansub
ilmiy-ma’rifiy asarlari o’zaro qiyoslangan. Ham g’oyaviy jihatdan, ham shakl
jihatdan bir qancha tafovutlar ko’rib chiqilgan. Muhokamaga sabab bo’luvchi
bir qancha masalalarni yoritishga harakat qilingan.
Kalit so’zlar: “Sirojul-muslimin”, “Mubayyin”, Navoiy, Bobur, shariat,
nazm, diniy masalalar, aqoid, shariat, tafovut, qiyos, o’xshashlik.
Diniy-tasavvufiy asarlar orasida eng mashhur va hammaga maʻlum asarlar
sirasiga biz Alisher Navoiyning “Sirojul muslimim” hamda Zahiriddin Muhammad
Boburning “Mubayyin” asarlarini olishimiz mumkin. Ushbu asarlar boshqa diniy
asarlardan shakli bilan farqlanadi. Negaki, ular nazmiy asarlardir, yaʻni dindagi
masalalarni barcha uchun oʻqishli boʻlishini taʻminlash uchun mualliflar sheʻriy
yoʻlni tanlaganlar. Har ikki asar ham mazmun jihatdan bir biriga juda yaqin. Lekin
shakl jihatdan hamda baʻzi diniy masalalarga yondashish jihatdan bir qancha
tafovutlar mavjud. Quyida ularni tahlil qilib chiqamiz.
Har ikkala asarning kirish qismi hamd va natʻ bilan boshlangan. Undan
keyin esa ikkala muallif ham “Kitob nazmining sababi” bobini keltirgan. Alisher
Navoiy “Sirojul-muslimin” kitobining yozilish sababini quyidagicha keltiradi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
369
Eshittim bazmining bir nuktadoni,
Shohi sohibqiron jon darmiyoni.
Demish: ne sud gar bir uyni tuzmish
Ki, nazmi shaynidin koʻp uyni buzmish,
Oʻqugʻon el aning sheʻrini payvast,
Tilar boʻlgʻay hamisha oshiqu mast.
Solib islomu din uyiga oshub,
Binoyi xayr butkarmak ne mahsub
Tushub bu nuktadin jismim aro pech,
Chu bildim, chin emish dam urmadim hech.
Dedimkim, aylayin bir nusxa mastur
Ki, boʻlgʻay dinu islom uyi maʻmur.
Nekim, din ahligʻa boʻlgʻay zarurat,
Bari tutqay ani bilgancha surat.
Yaʻni bir majlisda shohning eng yaqin kishilaridan biri u hamisha oʻzining
ishq-muhabbat haqidagi sheʻrlari bilan insonlarni oshiq-u mast qilgan. Islom, din-
u diyonat uyini vayron qilib, hayriya binolarini barpo qilishi inobatga olinarmikan
deydi. Bilamizki, Navoiyning koʻpgina shʻrlarining mavzusi ishq-muhabbat, uning
tub mazmuni esa Alloh va uning Rosuliga boʻlgan muhabbat. Ammo oʻsha
davrning ayrim ilm davrasidan uzoq kishilari bir insonning ikkinchi insonga
boʻlgan muhabbati oʻlaroq qarashgan. Shu sababdan ham yuqoridagi kabi fikrlar
koʻp boʻlgan. Navoiy esa shu safar oʻsha kishining soʻzi qattiq taʻsir qilganligini,
bu soʻzlardan ichiga oʻt tushganini taʻkidlaydi. “Koʻnglimga dedimki: “Endi men
shunday bir narsa qoralayki, u sababli dini islom binosi taʻmir topsin-obod boʻlsin.”
1
Navoiy Alisher. Sirojul-muslimin. Mukammal asarlar toʻplami. 20 jildlik. – T.: Fan, 1998. 14-jild. 233-b
2
Xasanxon Yaxyo Abdulmajid, Xusaynxon Yaxyo Abdulmajid. Navoiydan chu topkaylar navoye - T.:" Hilol-
Nashr", 2023,125-b
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
370
Bobur esa “Mubayyin” asarining yozilish sababi farzandlariga nasihat
ekanligi va bu asar ularga nasihatnioma, hayotlarida dasturulamal vazifasini
bajarishini, bu asar uzoq yillar oʻz avlodiga manfaat keltirishini, juda koʻplab
kitobxonlar qoʻliga yetib borishini istaydi.
Bilgasen ey xujasta-e farzand,
Jigarim birla jonima payvand.
Masʻalalar-ki, ul zarur erdi,
Bilmasang dininga qusur erdi.
…Din-u donishda har kun afzun boʻl,
Davlat-u baxt ila Humoyun boʻl.
Komron boʻl jahonda, davlat koʻr,
Yuz tuman obroʻ-yu izzat koʻr.
“Sirojul-muslimin” asarining keyingi bobida shariatdagi hukmlarning
sharhi hamda aqiyda qoidalarining bayoni keltirilgan va bu bobda aqida soʻzining
asl maʻnosi, shariat ahkomlariga toʻxtaladi. Keyin esa iymon qoidasining qisqacha
bayonini keltiradi. Yaʻni, iymon oqil insonning balogʻatga yetganda iymon
keltirishi haqida, iymonning til bilan iqror boʻlish va dil bilan ishonishdir deydi.
“Mubayyin” da esa “Kitob nazmining sababi” bobidan soʻng islom dinidagi
beshta farzning bayoni haqida maʻlumot keltiriladi. Iymon haqida maʻlumot
keltirib iymonning ham 6 ta farzi borligini taʻkidlaydi:
Avval iymon Xudogʼa kelturgil,
Shirk cherigin zamiridin surgil.
Dogʻi bilkim malak erur mavjud,
Barchasi abd-u, Tengridur maʼbud.
Bor uchunchi kitob-i iqrori,
Tengri tavfiq boʻlsa dey bori.
3
Bobur Z.M. Mubayyin. T.: Abdulla Kodiriy nomidagi Xalk merosi nashriyoti, 2000, 7-b
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
371
Yana bil anbiyosini barhaq,
Roʻz-i oxirini dogʻi bil mundoq.
Yana bilgil Xudodin, ey hamdam,
Yaxshiliq boʻlsa, gar yamonliq ham.
Ushbular-kim borin dedi Bobur,
Bilga sen kim, mufassal-i iymondur.
Bobur ushbu asarda iymonning oltita farzini keltiradi, Navoiy ham
“Sirojul-muslimin” asarida ham ushbu oltita farzni sanab oʻtadi. Ammo bugungi
kundagi faqihlarimiz va boshqa bir qancha diniy masalalar yoritilgan manbalarda
iymonning yettita farzini keltirib oʻtishgan. Bular:
1.
Alloh taologa iymon keltirish;
2.
Farishtalarga iymon keltirish;
3.
Allohning kitoblariga iymon keltirish;
4.
Paygʻambarlariga iymon keltirish;
5.
Qiyomat kuniga iymon keltirish;
6.
Yaxshilik va yomonlik ham Allohdan ekaniga iymon keltirish;
7.
Oʻlgandan soʻng qayta tirilishga iymon keltirish;
Demak ikkala muallif ham yettinchi farz yaʻni oʻlgandan soʻng qayta
tirilishga iymon keltirish bandini keltirishmagan degan xulosaga kelamiz.
Keying bobda esa Navoiy Alloh taoloning sakkizta sifatini keltirib oʻtadi,
Bobur esa yettita sifatning bayoni bilan cheklanadi.
“Sirojul-muslimin” ning keyinggi qismida Alisher Navoiy tahorat va uning
farzlari haqida soʻz yuritadi. Tahoratda toʻrtta farz borligini aytib ularning bayonini
birma bir keltirib oʻtadi. Namoz haqida uning oʻn ikki farzi haqida ham atroflicha
maʻlumotlarni juda goʻzal va oʻqishli qilib keltirib oʻtadi
4
Oʻsha asar,8-9-b
5
Madraximov A. Islomda eng muxim 40 farz, makola ahlisunna.uz sayti, 2019
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
372
Zahiriddin Muhammad Bobur esa “Mubayyin” da tahoratning farzlaridan
avval bir qancha masalalarga toʻxtalib ularni mufassal bayon qiladi. Dastlab
Paygʻambarimizning fazilatlari va afzalliklari haqida, meroj kechasining sifatiga
toʻxtaladi. Bundan tashqari ahli qibla vakillari, toʻrt sahoba, din peshvolari
sanalgan imomlar, mushriklar haqida va yana doʻzax va jannat tasviri, havz-i
kavsar suvi toʻrisida oʻzi bilganlarini yozib oʻtgan. Shu maʻlumotlar bilan birinchi
bob oʻz nihoyasiga yetadi va ikkinchi “Kitobu-s-salot” bobi bilan asar davom
ettiriladi. Ushbu bob namoz va uning farzlari haqida. Namozning oʻn ikki farzidan
tashqari boʻlgan oltita farz haqida nazm qiladi. Namoz oʻqiladigan joy, namoz
oʻqilganda kiyiladigan kiyim, poklik va ushbu poklik uchun sarflanadigan suv
masalalariga ham alohida urgʻu beradi. Bobur tahorat va uning farzlaridan avval
gʻusl bayonini, uning farzlarini toʻla sanab oʻtadi. Shundan keyingina tahorat va
uning farzlariga toʻxtaladi. Bobur Navoiydan farqli oʻlaroq tahoratda toʻrtta farz
bor ammo “multahiygʻa” yaʻni soqolli insonlar uchun bu farz beshtani tashkil
etishini aytib oʻtadi:
Kimgakim boʻlsa bu hidsi hodis,
Ul vazuv aylasin-ki bor muhaddis.
Bilga sen toʻrt boʻldi farz-i vazuv,
Multahiygʻa lek beshdir bu.
Tahoratdagi toʻrt farz quyidagilar:
1.
Yuzning soch chiqqan joyidan iyakning ostigacha va ikki quloq
yumshoqlarining oralarini bir marta yuvish;
2.
Ikki qoʻlning tirsaklarigacha yuvish;
3.
Boshning toʻrtdan bir qismiga masʻh totish;
4.
Ikki oyoqning toʻpiqlari bilan birga yuvish;
6
Bobur Z.M. Mubayyin. T.: Abdulla Kodiriy nomidagi Xalk merosi nashriyoti, 2000, 45-b
7
Madraximov A. Islomda eng muxim 40 farz, makola ahlisunna.uz sayti, 2019
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
373
Bobur bu farzlar sirasiga soqolli kishilar soqol ostidagi yuz qismiga ham
suv tekkizib yuvishni farz amallardan deb biladi, ammo bu farz bugungi kundagi
faqihlar, ilm ahillari tomonidan alohida olib qaralmagan. Birinchi farz yaʻni yuzni
yuvish fazining tarkibida aytib oʻtilgan. “Mubayyin” ning ushbu bobida “Sirojul-
muslimin” ga qaraganda namozga oid har bir masala mufassal bayon qilingan.
Tahorat jarayonida ogʻiz chayishda, burunga suv tortishda, oʻng va soʻl qoʻl
chayishda, bosh va quloq masʻhida, oyoq yuvganda va tahorat soʻngida oʻqiladigan
duolar keltirilgan. Oyoqqa mahʻs tortish tayammum va uning farzlari, namoz
vaqtlari, mustahab vaqtlar, makruh vaqtlar, qibla masalasi, namozga niyyat qilish
masalasi, tahorat va namozni buzadigan amallar, ruku va sajda masalasi, sajdayi
sahv tartibi, musofir namozi, juma namozi, hayit namozi, janoza va taroveh kabi
jamoat namozlarining oʻqilish tartibi bayoni, bundan tashqari tahajjud, istisqo,
istixora namozlari, sadaqa va fitr, qurbonlik bayoni atroflicha juda goʻzal va
tushunarli qilib berilgan.
“Sirojul-muslimin” ning keying bobi islomning uchinchi rukni boʻlmish
zakot masalasi va uning sharhiga bagʻishlangan. “Mubayyin” da ham xuddi shu
tartib saqlangan. Har ikkala muallif asarlarida ham keying bob islomning toʻrtinchi
rukni- roʻza sharhiga bagʻishlangan. Xuddi avvalgi boblar singari ushbu bobda ham
Bobur bu masalaga keng nazar bilan qaragan. Navoiy oʻz asarida maʻlumot bergan
kafforat masalasidan boshqa makruh va mustahab roʻzalar, ramazon oyida uyda
oʻtirish kabi mavzularga imkon qadar maʻlumotlar keltirib oʻtgan.
Keying bob har ikkala shoirda ham islom dinining beshinchi rukni- haj va
uning bayoni haqida. Alisher Navoiy oʻz asarida hajning farz ekanligi, lekin
hamma uchun ham emas deb taʻkidlaydi, haj qachonki, sogʻligi uzoq yoʻlga yarasa,
hajga boruvchi yoʻllar bexatar boʻlsa, hajni niyat qilgan kishining qarzi boʻlmasa,
Parvardigori olam yoʻl yurishga moneʻ boʻladigan kasallik bermagan boʻlsa farz
sanaladi.
Bu mahzurot gar yoʻq tebra filhol,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
374
Oʻzungni Doʻst koʻyi tavfigʻa sol.
Nekim farz oʻldi boʻynungda, ado qil,
Etib maqsadqa komingni ravo qil.
deb bobni tugallaydi.
Bobur esa bu masalaga kengroq toʻxtaladi. Hajning farzlari, farzlarga tobe
yana bir qancha mustahab amallar, ehrom bogʻlamoq bayoni, umra bayoni, afrod
bayoni, qiron bayoni, ihsor bayoni haqida mufassal maʻlumot keltiradi. Boburning
ushbu “Mubayyin” asarini hajni niyat qilgan har bir inson oʻqib chiqsa, ushbu
bobda kerakli boʻlgan barcha bilimlar jamlangan va hattoki, har bir amal jarayonida
oʻqiladigan duolar ham batafsil berilib oʻtilgan. Har ikkala asar ham xotima bilan
yakun topgan. Xotima qismda mualliflar kitobga berilgan nom va uning maʻnosi,
asar yozib tugatilgan yillarni keltirgan. Navoiy:
…Toʻqiz yuz beshda bir farxunda farzand,
Adab birla tavozuʻdin barumand.
Chu Ravshan aylar Islom ahli zotin:
“Sirojul-muslimin” qoʻymishmen otin.
Bobur:
Chun bayon ettim anda sharʻiyyot,
Ne ajab gar dedim “Mubayyin” ot.
Yil toʻqqiz yuz yigirma sekkiz erdi,
Fiqhda Bobur ushbu nazm dedi.
Xulosa o’rnida aytishimiz mumkinki, bunday tafovutlar ilm ahli orasida
turli xil muhokamalarga sabab bo’lishi mumkin. Shu sababdan ham tadqiqotchi
sifatida bularning sababi va asl mohiyatini ochib berish uchun tinimsiz izlanishlar
va har yoqlama qarashlarni bartaraf etish kerak deb o’ylayman. Asarlarning asl
8
Xasanxon Yaxyo Abdulmajid, Xusaynxon Yaxyo Abdulmajid. Navoiydan chu topkaylar navoye - T.:" Hilol-
Nashr", 2023, 171-b
9
Oʻsha asar, 172-173-b
10
Bobur Z.M. Mubayyin. T.: Abdulla Kodiriy nomidagi Xalk merosi nashriyoti, 2000,166-b
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
375
qo’lyozma nusxalariga tayangan holda nashrga tayyorlash va chop etish
kitobxonlar uchun ham anniq ma’lumotlarga ega bo’lish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Bobur Z.M. Mubayyin. T.: Abdulla Kodiriy nomidagi Xalk merosi
nashriyoti, 2000.
2.
Madraximov A. Islomda eng muxim 40 farz, makola ahlisunna.uz
sayti, 2019.
3.
Navoiy Alisher. Sirojul-muslimin. Mukammal asarlar toʻplami. 20
jildlik. – T.: Fan, 1998. 14-jild.
4.
Xasanxon Yaxyo Abdulmajid, Xusaynxon Yaxyo Abdulmajid.
Navoiydan chu topkaylar navoye - T.:" Hilol-Nashr", 2023
