https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
129
UO‘K 504.4:631.95
QISHLOQ XO’JALIGIDA FAVQULODDA EKOLOGIK
VAZIYATLAR (YONG‘INLAR, ZAHARLANISH, SUV TOSHQINLARI)
XAVFINI BAHOLASH VA BOSHQARISH
Nasirova Saodat Shukrillayevna
Toshkent davlat texnika universiteti,
Hayot faoliyati xavfsizligi kafedrasi katta o’qituvchisi
Safarboeva Gulniso Ilhom qizi
Toshkent davlat texnika universiteti, Hayot faoliyati xavfsizligi kafedrasi
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi yo’nalishi 2-kurs talabasi
Fayzullayev Sayfulloh Xayrullo o‘gli
Toshkent davlat texnika universiteti Hayot faoliyati xavfsizligi kafedra 1-kurs
talabasi
Annotatsiya : Ushbu maqolada qishloq xo‘jaligi faoliyati olib boriladigan
hududlarda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan favqulodda ekologik vaziyatlar –
yong‘inlar, zaharlanishlar va suv toshqinlari xavfi tahlil qilinadi. Ularning yuzaga
kelish sabablari, oqibatlari, baholash uslublari va zamonaviy boshqaruv
strategiyalari ilmiy asosda yoritilgan. Tadqiqotda GIS texnologiyalari, masofaviy
monitoring va ekologik xavf xaritalaridan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Shuningdek, bu holatlarda aholini himoya qilish, evakuatsiya tizimlarini yaratish
va xavfsiz agrotexnologiyalardan foydalanish bo‘yicha takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar: favqulodda holatlar, ekologik xavf, agrosoha, yong‘inlar,
zaharlanish, suv toshqini, xavfni baholash, boshqaruv strategiyasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
130
Аннотация: В данной статье рассматриваются чрезвычайные
экологические ситуации — пожары, отравления и наводнения — в
сельскохозяйственной
сфере.
Раскрыты
причины
возникновения,
последствия, методы оценки и современные стратегии управления. В
исследовании анализируются возможности использования технологий ГИС,
дистанционного мониторинга и карт экологических рисков. Также
приведены предложения по защите населения, созданию систем эвакуации и
применению безопасных агротехнологий в таких ситуациях.
Ключевые слова: чрезвычайные ситуации, экологический риск,
агросектор, пожары, отравления, наводнение, оценка риска, стратегия
управления
Abstract: This article analyzes emergency ecological situations such as fires,
poisonings, and floods in the agricultural sector. The causes, consequences,
assessment methods, and modern management strategies are explored in detail.
The study highlights the potential use of GIS technologies, remote monitoring, and
environmental risk mapping. Recommendations are provided for population
protection, the development of evacuation systems, and the application of safe
agro-technologies in emergency conditions.
Keywords: emergency situations, ecological risk, agriculture, fires,
poisoning, floods, risk assessment, management strategy
Kirish.
Qishloq xo‘jaligi sohasi nafaqat insoniyatning oziq-ovqat xavfsizligini
ta'minlash, balki atrof-muhit barqarorligiga hissa qo‘shuvchi muhim sohalardan
biri hisoblanadi. Ammo, ushbu soha favqulodda ekologik vaziyatlarga —
yong‘inlar, zaharlanishlar va suv toshqinlariga — yuqori darajada ta’sirchan
hisoblanadi. O‘zbekiston kabi iqlimiy va geologik jihatdan nozik hududlarda ushbu
xavflar nafaqat hosildorlikka, balki inson salomatligi va ekologik barqarorlikka
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
131
ham bevosita tahdid tug‘diradi.Favqulodda ekologik vaziyatlarning yuzaga kelishi,
odatda, tabiiy va antropogen omillar kombinatsiyasi bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan,
texnik vositalarning nosozligi yoki noto‘g‘ri ishlatilishi yong‘inlarga sabab bo‘lishi
mumkin, kimyoviy vositalarning haddan ortiq va nazoratsiz qo‘llanishi esa
zaharlanishlarni
keltirib
chiqaradi.
Iqlim
o‘zgarishlari
fonida
yog‘ingarchiliklarning keskin ortishi esa suv toshqinlari xavfini oshiradi. Shu
sababli, bunday xavflarni aniqlash, baholash va ularni samarali boshqarish uchun
zamonaviy texnologiyalar va tizimli yondashuv zarurdir.Mazkur maqolada
favqulodda ekologik xavflarning sabablari, oqibatlari, ularni baholash metodikasi
va boshqarish mexanizmlari, shuningdek, aholining ekologik xavfsizligini
ta'minlash yo‘llari yoritiladi.
Adabiyotlarni tahlil.
qilish.Ekologik xavflarni boshqarish bo‘yicha ilmiy-
texnik adabiyotlar tahlili favqulodda holatlar haqida keng ko‘lamli ma’lumotlarni
taqdim etadi. Ularning ayrimlari quyidagilar:
•
Yong‘in xavfi
: Q.S. Abdurahmonov (2021) yong‘in xavfini kamaytirish
uchun texnik vositalarning profilaktik xizmatdan muntazam o‘tkazilishi, o‘t
o‘chirish vositalari bilan ta’minlanish va inson omiliga doir xavflarning tahlili
zarurligini ta’kidlaydi.
•
Zaharlanish
: N. Rasulova (2022) pestitsidlar bilan ishlashda xavfsizlik
qoidalari va ekologik muvozanatni saqlash muhimligini ta’kidlaydi. Kimyoviy
vositalarning noqonuniy yoki me’yordan ortiqcha qo‘llanishi yer sifati va suv
manbalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
•
Suv toshqinlari
: Jahon Bankining 2021-yildagi iqlim xavfi profili
O‘zbekistonda suv toshqinlari xavfining ortib borayotganini va bu holatga iqlim
o‘zgarishlari bevosita ta’sir qilayotganini ko‘rsatadi.
•
Monitoring va boshqaruv texnologiyalari
: FAO (2022) hisobotlarida GIS
texnologiyalari, masofaviy sensing tizimlari va xavf xaritalari yordamida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
132
ekotizimlarni kuzatish, tahlil qilish va ularni barqarorlashtirish yo‘llari ko‘rsatib
o‘tilgan.
Ushbu adabiyotlar ekologik xavflarni zamonaviy usullar orqali aniqlash va
boshqarish muhimligini tasdiqlaydi.
1-jadval. 2015–2024 yillarda agrosohada ro‘y bergan favqulodda ekologik
vaziyatlar statistikasi
№ Favqulodda
holat turi
Yuz berish
soni (yillik
o‘rtacha)
Asosiy sabablari Keltirilgan
zarar (so‘m)
Yuqori
xavfli
oylar
1
Yong‘inlar
95–120 ta
Quruq
o‘tlar,
elektr nosozligi,
inson xatosi
2–4 mlrd
May
–
Avgust
2
Zaharlanishlar
60–80 ta
Pestitsidlar,
himoya
vositalaridan
foydalanmaslik
300–500
mln
Aprel –
Iyun
3
Suv toshqinlari 20–30 ta
Kuchli yomg‘ir,
suv yo‘llarining
to‘silishi
1,5–2,5 mlrd Mart –
Aprel,
Noyabr
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
133
Favqulodda ekologik holatlar bo‘yicha yetkazilgan zararlar (mln
so‘mda)
ifodalangan diagramma. Bu grafik orqali yong‘inlar va suv toshqinlari
iqtisodiy jihatdan eng katta zarar yetkazayotganini ko‘rish mumkin.
2-jadval. Ekologik xavf darajasi yuqori bo‘lgan hududlar (2024-yil holatiga
ko‘ra)
№ Viloyat
Tuman
nomi
Xavf turi
Xavf
darajasi
Tavsiya
etilgan
choralar
1 Jizzax
Zomin
Suv
toshqinlari
Yuqori
Suv
yo‘llarini
rekonstruksiya
qilish, drenaj tizimi
2 Samarqand
Nurobod
Yong‘inlar
Yuqori
Signalizatsiya tizimi,
yong‘inga
qarshi
reaktiv texnika
3 Qashqadaryo Dehqonobod Zaharlanishlar O‘rtacha O‘quv-targ‘ibot
ishlari,
IH
Vositalarni tarqatish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
134
2015–2024 yillar bo‘yicha agrosohada yuzaga kelgan favqulodda ekologik
holatlar soni ifodalangan diagramma — yong‘inlar, zaharlanishlar va suv
toshqinlari
miqdoriy
taqqoslangan.
Asosiy qism: Metodologiya va natijalar
Metodologiya.
Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi:
1.
GIS (Geografik Axborot Tizimlari)
— xavfli hududlarni aniqlash,
ekotizim o‘zgarishlarini tahlil qilish, agroresurslar taqsimotini modellashtirish
uchun ishlatilgan.
2.
Masofaviy sensing
— sun’iy yo‘ldosh tasvirlari orqali suv sathining
o‘zgarishi, o‘simlik qoplami va yong‘in belgilarini aniqlashda yordam bergan.
3.
Risk tahlili va baholash
— yong‘in, zaharlanish va toshqinlarning
xavf darajalari aniqlanib, ularning yuzaga kelish ehtimoli, tahdid darajasi va
potensial oqibatlari baholandi.
Natijalar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
135
•
Yong‘inlar
: Eng ko‘p kuzatilgan omillar — elektr simlarining ishdan
chiqishi, qurg‘oqchilik sharoitida o‘tin va somonning o‘z-o‘zidan yonishi, texnika
bilan ishlashda ehtiyotsizlik.
•
Zaharlanishlar
: Kimyoviy pestitsidlar va mineral o‘g‘itlar noto‘g‘ri
qo‘llanilganda nafaqat ekinlarga, balki inson va hayvon salomatligiga ham zarar
yetkazadi. Xavfsiz agrotexnologiyalarga o‘tish dolzarb bo‘lib bormoqda.
•
Suv toshqinlari
: Tog‘li va daryo bo‘yidagi hududlarda to‘g‘onlarning
eskirganligi, kanalizatsiya tizimlarining nosozligi toshqinlarga sabab bo‘lmoqda.
Infratuzilmani modernizatsiya qilish zarur.
Bundan tashqari, aholining ekologik savodxonligini oshirish va favqulodda
vaziyatlarda evakuatsiya rejalarini ishlab chiqish muhim vazifalardan biridir.
Xulosa
Agrosohada yuzaga kelayotgan favqulodda ekologik vaziyatlar — yong‘inlar,
zaharlanishlar va suv toshqinlari — nafaqat dehqonchilik samaradorligiga, balki
inson salomatligi va atrof-muhit barqarorligiga ham jiddiy tahdid solmoqda.
O‘tkazilgan statistik tahlillar ushbu holatlarning yildan-yilga ortib borayotganini
ko‘rsatdi. Ayniqsa, iqlim o‘zgarishlari va noto‘g‘ri agrotexnik yondashuvlar bu
xavflarni kuchaytirmoqda.
Ushbu vaziyatlarni kamaytirish va boshqarish uchun quyidagi takliflar ishlab
chiqildi:
1.
Favqulodda ekologik xavf zonalarini aniqlash va monitoring
qilish
uchun GIS texnologiyalaridan muntazam foydalanish zarur.
2.
Yong‘in xavfi yuqori bo‘lgan davrlarda agrohududlarda
nazoratni kuchaytirish
, avtomatik signalizatsiya tizimlarini joriy etish maqsadga
muvofiq.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
136
3.
Pestitsid va o‘g‘itlardan foydalanishda xavfsizlik me’yorlariga
qat’iy rioya qilish
, ishchilarni maxsus o‘quv kurslarida tayyorlash lozim.
4.
Suv toshqinlari xavfi yuqori bo‘lgan hududlarda drenaj
tizimlarini modernizatsiya qilish
va suv oqimini boshqarish bo‘yicha kompleks
rejalashtirish ishlari olib borilishi kerak.
5.
Aholi va fermerlar o‘rtasida
favqulodda holatlarda to‘g‘ri
harakatlanish bo‘yicha muntazam tushuntirish ishlari
olib borilishi zarur.
Yuqoridagi tavsiyalarni amalga oshirish orqali agrosohada xavfsiz, barqaror
va samarali ishlab chiqarish muhitini shakllantirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
Abdurahmonov, Q.S.
Favqulodda vaziyatlarda xavfsizlik: nazariya va
amaliyot.
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi FVV Akademiyasi, 2021.
Ahmadaliyev, M.
Qishloq xo‘jaligida xavfsizlik texnikasi va ekologik
nazorat.
Samarqand: Zarafshon, 2020.
Djurayev, A. va boshqalar.
Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi.
Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
FAO.
Disaster risk reduction in agriculture: good practices and lessons
learned.
Rome: Food and Agriculture Organization of the UN, 2022.
Karimov, B., & Rasulov, I.
Agrosohada xavfsizlik tizimlari va
monitoring texnologiyalari.
Toshkent: Fan, 2023.
Rasulova, N.
Pestitsidlar bilan ishlashda xavfsizlik qoidalari.
“Ekosan”
jurnali, 2022, №2, 25–30-betlar.
World Bank.
Climate Risk Profile: Uzbekistan.
Washington DC, 2021.
