https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
123
FAVQULODDA VAZIYATLARDA INSON XAVFSIZLIGINI
TA'MINLASHDA TEXNOLOGIYALARNING ROLI
THE ROLE OF TECHNOLOGY IN ENSURING HUMAN SAFETY
IN EMERGENCY SITUATIONS
Fayzullayev Sayfulloh Xayrullo o‘gli
Toshkent davlat texnika universiteti Hayot faoliyati xavfsizligi kafedra talabasi
Nasirova Saodat Shukrillayevna
Toshkent davlat texnika universiteti Hayot faoliyati xavfsizligi kafedrasi katta
o’qituvchisi
Annotatsiya.Ushbu maqolada favqulodda vaziyatlarda inson xavfsizligini
ta’minlashda zamonaviy texnologiyalarning roli tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt,
dronlar, geoinformatsion tizimlar (GIS), mobil ilovalar, avtomatlashtirilgan
ogohlantirish tizimlari va boshqa ilg‘or texnologiyalar yordamida xavf-xatarning
oldini olish, monitoring olib borish va tezkor evakuatsiyani ta’minlashning amaliy
imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, rivojlangan davlatlarning tajribasi
ham tahlil qilinadi. Maqolada bu texnologiyalarni O‘zbekiston sharoitida qo‘llash
istiqbollari va mavjud muammolar ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar:favqulodda vaziyatlar, inson xavfsizligi, sun’iy intellekt, dron,
evakuatsiya, monitoring, texnologiya, xavf tahlili, GIS.
Annotation.This article analyzes the role of modern technologies in ensuring
human safety during emergencies. It discusses the practical applications of
artificial intelligence, drones, geographic information systems (GIS), mobile apps,
and automated alert systems in preventing risks, conducting monitoring, and
ensuring rapid evacuation. The article also explores international best practices
and examines the prospects and challenges of implementing such technologies in
Uzbekistan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
124
Keywords: emergencies, human safety, artificial intelligence, drone,
evacuation, monitoring, technology, risk assessment, GIS.
Аннотация.В данной статье анализируется роль современных
технологий в обеспечении безопасности человека в чрезвычайных ситуациях.
Рассматриваются практические возможности применения искусственного
интеллекта, дронов, геоинформационных систем (ГИС), мобильных
приложений и автоматических систем оповещения для предотвращения
угроз, мониторинга и оперативной эвакуации. Также исследуется
международный опыт и перспективы внедрения этих технологий в условиях
Узбекистана.
Ключевые слова: чрезвычайные ситуации, безопасность человека,
искусственный интеллект, дрон, эвакуация, мониторинг, технологии, оценка
рисков, ГИС.
Kirish
Favqulodda vaziyatlar (FV) – bu tabiiy, texnogen yoki ijtimoiy omillar
ta’sirida yuzaga keladigan va inson hayoti, sog‘lig‘i, jamiyat faoliyati hamda atrof-
muhit uchun jiddiy xavf tug‘diruvchi hodisalardir. So‘nggi yillarda butun dunyoda,
jumladan, O‘zbekiston hududida ham bunday holatlar soni va murakkabligi ortib
bormoqda. Xususan, kuchli zilzilalar, toshqinlar, o‘rmon va sanoat yong‘inlari,
kimyoviy va radiatsion avariyalar, shuningdek, ekologik inqirozlar inson
xavfsizligini tahdid ostiga qo‘ymoqda. Bu holat mavjud xavf-xatarlarga tezkor va
samarali javob berish tizimini takomillashtirish zaruratini yuzaga keltirmoqda.
Inson xavfsizligini ta’minlash sohasida ilg‘or texnologiyalar, xususan, sun’iy
intellekt (SI), dronlar, geoinformatsion tizimlar (GIS), real vaqtli monitoring
tizimlari va tahlil algoritmlarining joriy etilishi tobora muhim ahamiyat kasb
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
125
etmoqda. Ushbu texnologiyalar favqulodda vaziyatlarni prognozlash, ularni
oldindan aniqlash, xavf darajasini baholash, evakuatsiyani tashkil qilish, axborot
almashinuvini tezlashtirish hamda qutqaruv operatsiyalarini avtomatlashtirish
imkonini beradi.
Maqolada favqulodda vaziyatlarda zamonaviy texnologiyalarni qo‘llashning
xalqaro tajribalari, ularning samaradorligi va O‘zbekiston sharoitida integratsiya
qilish istiqbollari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, mavjud muammolar va taklif
etilayotgan texnologik yondashuvlarning ilmiy-metodik asoslari ham ko‘rib
chiqiladi. Tadqiqot natijalari favqulodda vaziyatlarda xavfsizlikni ta’minlash
sohasida ilg‘or yondashuvlar asosida tizimli qarorlar qabul qilishga xizmat qiladi.
Adabiyotlarni o‘rganish
Dunyo miqyosida FVlarni boshqarishda sun’iy intellekt, dronlar va sensorli
monitoring tizimlarining roli tobora ortmoqda. Jahon banki, BMT va IFRC (Qizil
Xoch) kabi tashkilotlar favqulodda vaziyatlarni boshqarish strategiyalarida
texnologiyalarga alohida o‘rin bermoqda. Xitoyda dronlar va sun’iy intellekt
yong‘inlar va zilzila zonalarida tezkor razvedka uchun keng qo‘llaniladi. AQSHda
FEMA agentligi avtomatlashtirilgan ogohlantirish tizimlari yordamida aholining
85% qismini 30 soniya ichida ogohlantirishga erisha olmoqda. Yaponiyada zilzila
simulyatorlari va mobil ilovalar orqali real vaqtda ma’lumot almashinuvi amalga
oshirilmoqda .
Asosiy qism: Metodologiya va Natijalar
Metodologiya:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
126
1.
Monitoring tizimlari
– IoT (Internet of Things) texnologiyalar
asosida ishlaydigan sensorlar atrof-muhit parametrlarini (harorat, havo
namligi, harakat) o‘lchaydi.
2.
AI tizimlari
– Sun’iy intellekt algoritmlari xavf-xatarni
prognoz qiladi va tezkor qaror qabul qilishda yordam beradi.
3.
Dronlar
– Yuqori aniqlikdagi tasvirlarni to‘plash, razvedka va
odamlarni qidirish uchun ishlatiladi.
4.
Mobil ilovalar
– Aholini ogohlantirish, evakuatsiya
yo‘nalishlarini ko‘rsatish va o‘zaro aloqa qilish imkonini beradi.
5.
GIS texnologiyalari
– Xaritaviy ma’lumotlar orqali xavf
zonalari, evakuatsiya yo‘llari va xavfsiz hududlarni aniqlashga yordam
beradi.
Natijalar:
Eksperimental ma’lumotlarga ko‘ra, AQSH va Yaponiyada sun’iy intellektga
asoslangan ogohlantirish tizimlari inson talofatlarini 40–60% gacha kamaytirgan.
Dronlar yordamida qidiruv-qutqaruv ishlari o‘rtacha 2,5 baravar tezlashgan.
O‘zbekistonning Farg‘ona vodiysi hududida sinov tariqasida joriy etilgan mobil
ilova orqali 5000 nafardan ortiq aholiga 5 daqiqa ichida zilzila haqida ogohlantirish
yuborilgan.
Xulosa
Zamonaviy texnologiyalar, xususan, sun'iy intellekt (AI), mobil ilovalar,
dronlar va geoinformatsion tizimlar (GIS), favqulodda vaziyatlarda inson
xavfsizligini ta’minlashda muhim omilga aylangan. Ushbu texnologiyalar
yordamida xavf-xatarlar erta aniqlanib, ogohlantirish tizimlari va evakuatsiya
jarayonlari samarali boshqariladi. Sun'iy intellekt tizimlari seysmik va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
127
meteorologik hodisalarni prognozlashda, mobil ilovalar esa aholiga tezkor
ogohlantirishlar yuborishda katta ahamiyat kasb etadi. Dronlar yordamida qisqa
vaqt ichida yuqori aniqlikdagi tasvirlar to‘plash, razvedka va qidiruv-qutqaruv
ishlarini amalga oshirish mumkin. GIS texnologiyalari esa hududlarning xaritaviy
tahlilini o‘tkazib, xavf zonalari va evakuatsiya yo‘llarini aniqlashga yordam beradi.
O‘zbekiston sharoitida bu texnologiyalarni muvaffaqiyatli joriy etish uchun
infratuzilma, huquqiy baza va malakali texnik mutaxassislarni tayyorlash zarur.
Masalan, mobil tarmoq va internet infratuzilmasining rivojlanishi, GIS
tizimlarining aniq va samarali ishlashi uchun zamonaviy xaritalash tizimlarining
mavjudligi, shuningdek, sun'iy intellekt algoritmlarini qo‘llashdagi imkoniyatlar
bu sohada yuksak natijalarga erishish uchun asosiy imkoniyatlarni yaratadi. Biroq,
texnologiyalarning samarali ishlashi uchun tegishli qonuniy hujjatlar, xavfsizlik
me'yorlari va normativlarni ishlab chiqish zarur.
Shu bilan birga, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni
mustahkamlash, xorijiy tajribalarni o‘rganish va ularni mahalliy sharoitlarga
moslashtirish texnologiyalarning muvaffaqiyatli tatbiq etilishiga katta yordam
beradi. O‘zbekistonning favqulodda vaziyatlarga tayyorligini oshirish va inson
talofatlarini kamaytirish uchun bu texnologiyalarni to‘liq joriy qilish va
takomillashtirishga ehtiyoj bor. Yangi texnologiyalar nafaqat favqulodda
vaziyatlarga tezkor va samarali javob berishni ta’minlaydi, balki ularning ilg‘or
qo‘llanilishi yangi imkoniyatlar yaratib, inson xavfsizligini yanada oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
World Bank. (2022).
Technology and Disaster Risk Reduction
.
2.
FEMA (Federal Emergency Management Agency). (2023).
Disaster Response and Smart Technology Integration
.
3.
IFRC. (2022).
World Disasters Report
.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
128
4.
Zhang, Y. et al. (2021).
Application of AI and Drones in
Earthquake Response
. Journal of Emergency Management.
5.
O‘zbekiston Respublikasi FVV. (2023).
Favqulodda vaziyatlar
va xavfsizlik strategiyasi
.
6.
UNDRR. (2023).
Sendai Framework for Disaster Risk
Reduction
.
7.
National Geographic. (2023).
Smart Disaster Warning Systems
.
8.
Tashkent Institute of Irrigation and Agricultural Mechanization
Engineers. (2024).
AI for Natural Disaster Risk Analysis in Uzbekistan
.
