https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
477
NUTQ FAOLIYATI TURLARINI O'RGATISH
Andijon Davlat Chet tillari institute Roman-German va Slavyan tillari fakulteti
nemis tili yo’nalishi 401-guruh talabasi
Abdumalikova Gulchehra Rasuljon qizi
Ilmiy rahbar:Qodirova N.M.
E-mail: gulchehraabdumalikova07@gmail.com
Annotatsiya:Maqolada nutq faoliyatining turlari — tinglab tushunish,
og‘zaki nutq, o‘qish va yozish — va ularni xorijiy tilni o‘rgatishda samarali
qo‘llash metodlari yoritilgan. Har bir faoliyat turining o‘ziga xos xususiyatlari va
o‘qitishdagi ahamiyati ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: nutq faoliyati, til ko‘nikmalari, metodika, kommunikativ
yondashuv.
Аннотация :В статье рассматриваются виды речевой деятельности
— аудирование, говорение, чтение и письмо — и методика их эффективного
преподавания при обучении иностранным языкам. Также анализируются
особенности каждого вида и их значение в учебном процессе.
Ключевые слова: речевая деятельность, языковые навыки, методика,
коммуникативный подход.
Annotation :This article discusses the types of speech activity — listening,
speaking, reading, and writing — and effective methods of teaching them in foreign
language education. The specific features and educational value of each activity
are highlighted.
Keywords: speech activity, language skills, methodology, communicative
approach.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
478
Global miqyosda kommunikatsiya va muloqotning ahamiyati tobora ortib
bormoqda. Har bir til o‘rganishda eng muhim vazifalardan biri — nutq faoliyatini
shakllantirishdir. Nutq faoliyati — bu insonning til orqali o‘z fikrlarini,
hissiyotlarini, maqsadlarini va niyatlarini boshqalar bilan ifodalashidir. Xorijiy tilni
o‘rganish jarayonida nutq faoliyatining to‘rt turini o‘z ichiga olgan tizimli
yondashuv o‘quvchining tilni erkin va to‘g‘ri muloqot qilishga qodir bo‘lishini
ta'minlaydi.
Nutq faoliyati turlari, ya'ni tinglash, gapirish, o‘qish va yozish, bir-birini
to‘ldiruvchi va o‘zaro bog‘liq jarayonlardir. Har bir tur o‘zining psixolingvistik va
pedagogik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Masalan, tinglash faoliyati
o‘quvchining boshqa shaxslarning fikrlarini, mulohazalarini to‘g‘ri anglab olish
qobiliyatini rivojlantiradi. Bu o‘qituvchining o‘quvchilar bilan muloqotda
bo‘lishda muhim ahamiyatga ega. Gapirish faoliyati esa, tilni nafaqat
shakllantirish, balki fikrni aniq va ravon ifodalashga yordam beradi. O‘qish va
yozish esa bilimni mustahkamlash, tahlil qilish va tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishda ahamiyatlidir.
Nutq faoliyatining
har bir turi tilni o‘rganishning turli bosqichlarida muhim
rol o‘ynaydi. Masalan, boshlang‘ich bosqichda o‘quvchilar asosan gapirish va
tinglashga e'tibor qaratadilar. Bunda o‘quvchilar biror mavzu haqida oddiy iboralar
bilan fikr yuritishga o‘rganadilar. O‘rta bosqichda esa, o‘quvchilar o‘qish va yozish
ko‘nikmalarini rivojlantirishni boshlaydilar. Ular matnlarni o‘qib, tushunish va
keyinroq o‘z fikrlarini yozma ravishda ifodalashda yanada mustahkam bilimlarga
ega bo‘ladilar. Yuqori bosqichda esa o‘quvchilar barcha nutq faoliyati turlarini
birlashtirib, murakkab mavzularda muloqot qilishga o‘rganadilar.
Biroq, nutq faoliyatini o‘rgatish faqat tilning grammatik yoki lug‘aviy
jihatlariga qaratilmagan, balki u to‘liq, tizimli va kommunikativ yondashuvga
asoslanishi kerak. Kommunikativ yondashuv — bu til o‘rganish jarayonini faqat til
qoidalarini o‘rgatish bilan cheklamaydigan, balki o‘quvchilarga tilni haqiqiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
479
hayotda samarali ishlatish ko‘nikmalarini ham beradigan uslubdir. O‘quvchilar
nutq faoliyatini o‘rgatishda faqat tilni bilish bilan cheklanmaydi, balki bu bilimlarni
amaliyotda qo‘llashni ham o‘rganishadi.
Bundan tashqari, til o‘rganishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
ham katta ahamiyatga ega. Multimedia vositalari, interaktiv platformalar, onlayn
o‘quv materiallari, audiovizual yordamchi vositalar orqali nutq faoliyatini samarali
rivojlantirish mumkin. O‘qituvchi bunday vositalar yordamida o‘quvchilarni o‘z
fikrlarini to‘g‘ri ifodalashga, nutqning turli xususiyatlarini anglashga undaydi.
Shuningdek, o‘qituvchi nutq faoliyati turlarini o‘rgatishda psixologik va lingvistik
qobiliyatlar asosida individual yondashuvni amalga oshirishi zarur. Har bir
o‘quvchining tilni o‘rganishdagi ehtiyojlari va qobiliyatlari farqlanadi, shuning
uchun o‘qituvchi o‘z darslarini shaxsiylashtirib, o‘quvchilarning individual
xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘tkazishi kerak.
Nutq faoliyati turlarini
o‘rgatish til o‘rganish jarayonining asosiy qismidir.
Tilni to‘liq o‘zlashtirish uchun o‘quvchi faqat til qoidalarini o‘rganibgina
qolmasdan, uni muloqotda ham ishlatishi kerak. Nutq faoliyati turlarini o‘rgatish
nafaqat tilni to‘g‘ri ishlatishning asosiy vositasi, balki o‘quvchining tilni tushunish,
aniq ifodalash va ishlatish qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Har bir
nutq faoliyati turi o‘ziga xos ahamiyatga ega va o‘quvchilarga quyidagi
imkoniyatlarni beradi:
Tinglash
: Tinglash, o‘quvchilarga matnlarni tushunish, undagi
ma'lumotlarni ajratib olish va muhim fikrlarni aniqlash qobiliyatini rivojlantiradi.
Bu ko‘nikma tilni o‘rganishda boshlang‘ich bosqichda juda muhimdir, chunki bu
o‘quvchilarga muloqotdagi asosiy ma'lumotlarni tezda tushunish imkonini beradi.
Gapirish
: Gapirish o‘quvchiga o‘z fikrlarini aniq, ravon va mantiqiy tarzda
ifodalash imkonini beradi. Bu ko‘nikma muloqotda ishtirok etish, fikrni bo‘lishish
va o‘rgangan bilimlarni amaliyotda qo‘llashda zarurdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
480
O‘qish:
O‘qish o‘quvchiga tilni o‘rganishda va yangi so‘z boyligini
oshirishda yordam beradi. O‘qish orqali o‘quvchilar yangi so‘zlarni, iboralarni va
grammatik strukturani o‘rganib, bu bilimlarni yozish va gapirishda ishlatadilar.
Yozish
: Yozish esa tilni tizimli ravishda o‘rganish va uni ifodalashning
asosiy vositasidir. O‘quvchi o‘z fikrlarini yozma tarzda aniq va tushunarli
ifodalashni o‘rganadi.
Har bir nutq faoliyati turi bir-birini to‘ldiradi va ularni muvaffaqiyatli
o‘rgatish o‘quvchilarning umumiy til ko‘nikmalarini yanada mustahkamlaydi.
To‘g‘ri yondashuvlar orqali o‘quvchilarga har bir faoliyatni samarali ravishda
o‘rgatish mumkin.
Nutq faoliyatini o‘rgatish jarayonida pedagogik yondashuvlar katta
ahamiyatga ega. Nutq faoliyatini o‘rgatish faqat grammatika o‘rgatish bilan
cheklanmaydi, balki o‘quvchining tilni kommunikativ maqsadlar uchun
ishlatishiga qaratilgan yondashuvlarni ham o‘z ichiga oladi. Pedagogik
yondashuvlar orqali o‘quvchilarni nutq faoliyatining turli turlariga jalb qilish va
ularning ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkin.
Kommunikativ
yondashuv: Bu yondashuvning asosiy tamoyillari
o‘quvchining tilni faqat gramatik qoidalariga asoslanmagan holda, muloqotda
ishlatish qobiliyatini rivojlantirishni nazarda tutadi. O‘qituvchi o‘quvchini har bir
nutq faoliyatini o‘rganishda muloqotga yo‘naltirgan holda metodlarni tanlaydi.
O‘quvchilarni real hayotdagi vaziyatlarga tayyorlash uchun ular bilan faol
muloqot qilish muhimdir.
Shaxsiylashtirilgan
yondashuv:
O‘quvchilarning
individual
xususiyatlarini hisobga olish muhimdir. Har bir o‘quvchining o‘ziga xos o‘rganish
tarzi bor, shuning uchun o‘qituvchilar darslarni o‘quvchining individual
ehtiyojlariga mos ravishda tashkil qilishlari zarur. Bu yondashuv o‘quvchilarning
motivatsiyasini oshiradi va o‘quv jarayonini samarali qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
481
Faol o‘qitish metodlari
: O‘quvchilarni faol ravishda o‘rgatish va ularda
muloqotga bo‘lgan ishtiyoqni kuchaytirish zarur. Shu sababli, o‘qituvchi darslarni
o‘quvchilarning ishtirokini ta'minlash uchun interaktiv metodlar yordamida
o‘tkazishi kerak. Masalan, guruhli ishlar, munozaralar va rolli o‘yinlar orqali
o‘quvchilarni jalb qilish mumkin.
Zamonaviy texnologiyalar
nutq faoliyatini o‘rgatishda muhim vosita
hisoblanadi. Internet, audiovizual materiallar, interaktiv darsliklar va multimedia
texnologiyalari o‘quvchilarga tilni o‘rganishda yanada samarali imkoniyatlar
yaratadi. Internetda mavjud bo‘lgan turli platformalar va resurslar yordamida
o‘quvchilar real hayotdagi vaziyatlarda o‘z bilimlarini amaliyotda sinab ko‘rishlari
mumkin. Zamonaviy texnologiyalarni o‘quv jarayonida qo‘llash o‘quvchilarning
qiziqishini oshiradi va ularga yanada qiziqarli darslarni o‘tkazish imkonini beradi.
Audiovizual materiallar:
Audiovizual materiallar yordamida o‘quvchilar
matnni nafaqat o‘qish, balki tinglash orqali ham o‘rganadilar. Bu metod
o‘quvchilarga matnni tinglash orqali uning ma'nosini tushunish va muhim
ma'lumotlarni ajratib olish imkonini beradi.
Interaktiv
darsliklar:
Interaktiv darsliklar o‘quvchilarga o‘quv
materiallarini yanada samarali o‘zlashtirishga yordam beradi. Bunday darsliklarda
o‘quvchilar har bir bo‘limni o‘rganganidan so‘ng, turli testlar va topshiriqlar
yordamida o‘z bilimlarini mustahkamlashlari mumkin.
Onlayn platformalar:
Onlayn platformalarda o‘quvchilar bir-biri bilan
muloqot qilib, o‘z bilimlarini sinab ko‘rishlari mumkin. Shuningdek, bu
platformalar orqali o‘qituvchi o‘quvchilarni kuzatib borish va ularga individual
yordam ko‘rsatish imkoniyatiga ega.
Nutq faoliyatini o‘rgatishda bir qator muammolar mavjud, ularga samarali
yondashuvlarni ishlab chiqish zarur. O‘quvchilarning nutq faoliyatini o‘rgatishda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
482
yuzaga keladigan asosiy muammolarni tahlil qilish, ularning samarali yechimlarini
topish uchun muhimdir.
Tinglash va tushunish
dagi qiyinchiliklar: Ba'zi o‘quvchilar uchun tinglash
va tushunish faoliyati eng murakkab bo‘lishi mumkin. Bu, ayniqsa, o‘zbek tiliga
nisbatan boshqa tillarda o‘rganishdagi murakkabliklarni keltirib chiqaradi.
Tinglashda tushunishning o‘rganilmagan so‘zlar yoki grammatik strukturalar bilan
bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunday holatda o‘qituvchilar o‘quvchilarga ko‘p eshitish
mashqlarini berishlari, so‘z boyligini oshirishga yordam berishlari kerak.
Gapirishdagi
noaniqliklar: O‘quvchilar gapirishda ba'zan o‘z fikrlarini
ifodalashda qiyinchiliklarga duch keladilar. Gapirishdagi noaniqliklar, ayniqsa tilni
o‘rganishda yangi bo‘lgan o‘quvchilar uchun muammo bo‘lishi mumkin. Bunday
muammolarni hal qilish uchun o‘qituvchilar o‘quvchilarga gapirish mashqlarini
tez-tez berishlari, o‘quvchilarga nutqni rivojlantirish uchun ko‘proq imkoniyatlar
yaratishlari zarur.
O‘qish va yozish
dagi qiyinchiliklar: O‘quvchilar o‘qish va yozishdagi
o‘zgaruvchilarni tushunish va to‘g‘ri qo‘llashda qiyinchiliklarga duch kelishlari
mumkin. Masalan, o‘quvchilar matnni tez o‘qish va undagi ma'lumotlarni aniqlik
bilan ajratib olishda qiynalishlari mumkin. Yozishdagi qiyinchiliklar esa
o‘quvchilarning grammatika qoidalarini to‘g‘ri qo‘llashga aloqador bo‘lishi
mumkin. Bu muammoni hal qilish uchun o‘qituvchilar darslarda doimiy ravishda
o‘quvchilarning yozma ishlarini tahlil qilishlari va ularning yozma nutqini
takomillashtirishga yo‘naltirilgan topshiriqlarni berishlari zarur.
Individual
yondashuvning yetishmasligi: O‘quvchilar turli o‘rganish
uslublari va tezliklariga ega bo‘lganligi sababli, ularning har biriga individual
yondashuv zarur. Ba'zi o‘quvchilar uchun dars materiallari qiyin bo‘lishi mumkin,
boshqalar esa tezda o‘rganishadi.
O‘qituvchilar o‘quvchilarni yaxshiroq tushunish va har birining ehtiyojlariga
mos ravishda dars rejalashtirishlari lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
483
Nutq faoliyati turlarini o‘rgatish zamonaviy til ta’limining eng muhim
tarkibiy qismlaridan biridir. Ushbu faoliyatlar – tinglab tushunish, og‘zaki ifoda,
o‘qish va yozish – o‘zaro bog‘liq holda o‘quvchining to‘laqonli til
kompetensiyasini shakllantiradi. Har bir nutq turi nafaqat til ko‘nikmasini, balki
fikrlash, tahlil qilish va muloqotga kirishish kabi ijtimoiy va kognitiv jarayonlarni
ham rivojlantiradi.
Bugungi kunda
texnologiyalarning ta’limga kirib kelishi nutq faoliyatini
o‘rgatishda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Audiovizual materiallar, multimedia
vositalari va raqamli ilovalar til o‘rgatuvchining asosiy vositalariga aylanib
bormoqda. Ular yordamida o‘quvchilar mustaqil mashq qilish, o‘z bilimlarini
baholash va nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda.
Psixolingvistik va ijtimoiy-lingvistik yondashuvlar esa nutq faoliyatini
o‘rgatishda chuqurroq va tizimli yondashuvni ta’minlaydi. O‘quvchining yoshi,
tayyorgarlik darajasi, madaniy muhitga moslashuvi kabi omillar ham nutq faoliyati
turlarini o‘zlashtirishga ta’sir etadi. Shu sababli, o‘qituvchi o‘z darslarini
moslashtira olishi, individual yondashuv asosida rejalashtirishi va baholashi
muhimdir.
Xulosa qilib aytganda, nutq faoliyatini o‘rgatish – bu faqat lingvistik bilim
berish emas, balki o‘quvchining nutqiy tafakkurini shakllantirish, ularni
kommunikativ vaziyatlarda mustaqil fikr bildirishga o‘rgatish demakdir. Bunday
jarayon esa o‘qituvchidan doimiy yangilanish, ilg‘or metodlarga tayanish va
o‘quvchilarning individual rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashni talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
G'ulomov, B. T. (2020). Xorijiy tillar o'qitish metodikasi: nazariya va
amaliyot. Toshkent: O'qituvchi.
2.
Kadirova, R. T. (2019). Til o'rganishning psixolingvistik asoslari. Buxoro:
Buxoro Davlat Universiteti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
484
3.
Muxitdinov, M. K. (2021). Nutq faoliyati va uning pedagogik aspektlari.
Toshkent: Ta'lim.
4.
Kamolov, I. F. (2018). O'zbek tilida kommunikativ yondashuv. Samarqand:
Samarqand Davlat Universiteti.
5.
Sodiqov, H. M. (2017). O'qituvchi nutq madaniyati va uning pedagogik
ahamiyati. Toshkent: O'zbekiston Milliy Universiteti.
6.
Mavlonov, D. (2016). Til o'rgatishda didaktik usullar va texnologiyalar.
Toshkent: TDPU.
7.
Гуломов, Б. Т. (2020). Методика преподавания иностранных языков:
теория и практика. Ташкент: Оқитувчи.
8.
Кадирова, Р. Т. (2019). Психолингвистические основы изучения языка.
Бухара: Бухарский государственный университет.
9.
Мухитдинов, М. К. (2021). Речевая деятельность и ее педагогические
аспекты. Ташкент: Та'лим.
10.
Камолов, И. Ф. (2018). Коммуникативный подход в узбекском языке.
Самарканд: Самаркандский государственный университет.
11.
Содиков, Х. М. (2017). Культура речи учителя и ее педагогическое
значение. Ташкент: Узбекский национальный университет.
12.
Мавлонов, Д. (2016). Дидактические методы и технологии в обучении
языкам. Ташкент: ТДПУ.
13.
G'ulomov, B. T. (2020). Methodology of Foreign Language Teaching:
Theory and Practice. Tashkent: O'qituvchi.
14.
Kadirova, R. T. (2019). Psycholinguistic Foundations of Language
Learning. Bukhara: Bukhara State University.
15.
Muxitdinov, M. K. (2021). Speech Activity and Its Pedagogical Aspects.
Tashkent: Ta'lim.
16.
Kamolov, I. F. (2018). Communicative Approach in the Uzbek Language.
Samarkand: Samarkand State University.
17.
Sodiqov, H. M. (2017). Teacher's Speech Culture and Its Pedagogical
Significance. Tashkent: Uzbekistan National University.
18.
Mavlonov, D. (2016). Didactic Methods and Technologies in Language
Teaching. Tashkent: TDPU.
