https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
45
HUJAYRA BIOLOGIYASI (APAPTOZ VA NEKROZ)
Ilmiy rahbar:Alfraganus universiteti Klinik fanlar: kafedrasi assistenti
Maxmanazarov G‘afur Axnazarovich
Alfraganus universiteti Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yo’nalishi 23-36-guruh
Talabasi
Ahmadjonova Nozima
Alfraganus universiteti Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yo’nalishi 23-38-guruh
talabasi
Jumyazova Kamola
Annotatsiya: Hujayra biologiyasi barcha tirik organizmlar, eng kichik
mikroorganizmlardan tortib, eng yirik sut emizuvchilarigacha, hujayradan iborat
ekanligiga asoslanadi. Hujayra biologiyasining mohiyatini tushunish, biz
bilganimizdek, hayot ushbu mikroskopik mavjudotlar ichida sodir boʻladigan
murakkab jarayonlardan kelib chiqishini tushunishdir.
Kalit so‘z: apaptoz, nekroz, mitoxondriya, sitoplazma, yadro, Golji
majmuasi, membrana, ribosoma.
Kirish
:
Hujayra barcha hayot organizmlarning tuzilish, tarkibiy va funksional
birligidir (viruslar bundan mustasno). Hujayra organizmning yashayotgan eng
kichik boʻlagi, deb belgilanadi. Baʼzi organizmlar (masalan, bakteriyalar) bir
hujayralidir, yaʼni faqat bitta hujayraga ega. Boshqa organizmlar esa koʻp
hujayralidir (masalan, oʻrtacha odam 100 trillion yoki 1014 hujayradan iboratdir;
oʻrtacha hujayra oʻlchami 10 mikrometr, massasi esa 1 nanogramdir). Eng katta
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
46
hujayra tuyaqush tuxumi boʻlib, uzunligi 15 sm, massasi 1.4 kg gacha boʻladi.
Hujayrani ilk marta Robert Guk 1665-yilda kashf qilgan. Hujayra alohida organizm
sifatida hayot kechirishi (bakteriyalar, eng sodda hayvonlar, ayrim suvoʻtlar va
zamburugʻlar) yoki koʻp hujayrali organizmlar toʻqimalari tarkibiga kirishi
mumkin. Genetik apparat eukariotlarda sitoplazma membrana bilan ajralgan
yadroda; prokariotlar esa nukleoidda joylashadi. Jinsiy hujayra meyoz natijasida
hosil boʻladi.
Hujayra oʻlchami 0,1—0,25 mkm dan (ayrim bakteriyalar) 155 mm
gacha (tuyaqush tuxumi). Hujayraning xilma-xil funksiyasini ixtisoslashgan ichki
strukturalar — organoidlar bajaradi. Hujayraning universal organoidlari: yadroda
— xromosomalar, sitoplazmada — ribosomalar, mitoxondriyalar, endoplazmatik
toʻr, Golji kompleksi, lizosomalgr. Ayrim manbalarda hujayra membranasi ham
organoidlar qatoriga kiritiladi. Koʻpchilik hujayrada boʻladigan membrana
strukturalari — mikronaychalar, mikrofibrillalar hujayra shaklining; hujayra
kiritmalari hujayra tarkibining doimiyligini taʼminlash vazifasini bajaradi.
Asosiy qism:
Apoptoz - bu tartibli programmalashtirilgan hujayra oʻlimining
bir turi. Apoptoz natijasida hujayra apoptotik tanachalarga boʻlinib ketadi.
Apoptotik tanachalar esa tezda (oʻrtacha 90 minut) makrofaglar yoki qoshni
hujayralar tomonidan yalligʻlanishga yol qoymay yutib olinadilar.
Koʻp hujayrali
organizmda apoptoz ikki yo'l bilan vujudga kelishi mumkin:
1) Tashqi signallar boʻylab. 2) Mitoxondriyaviy signal yoʻl orqali.
Umurtqali organizmlarda mitoxondriyaviy signal yoʻl orqali boʻlib oʻtadigan
programmalashtirilgan hujayra oʻlimi koʻproq uchraydi.
Apoptozning mitoxondriyaviy signal yoʻli hujayra sitoplazmasiga apoptogen
oqsillarning chiqishi natijasida boʻlib oʻtadi. Bu ikkita sababdan kelib chiqishi
mumkin: 1. mitoxondriyaning membranalari yorilishi va 2. mitoxondriya
membranalarining otkazuvchanligini oshib ketishi natijasida.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
47
Mitoxondriya membranalarining oʻtkazuvchanligi oshishida apoptotik Bcl-2-
oqsillar (Bax va Bak oqsillari) katta ahamiyatga ega. Bcl-2-oqsillar
mitoxoxondriya membranalariga oʻtirib sitoplazmaga apoptozda ishtirok etadigan
oqsillarni - sitoxrom c, prokaspaza va AIF-flavoproteinlarni - chiqib ketishini
taʼminlab beradi.
Sitoplazmada sitoxrom c APAF-1 oqsili bilan apoptosoma degan organellani
hosil qilishda ishtirok etadi. APAF-1 va sitoxrom c ga prokaspaza-9 oqsili qoʻshilib
yetuk apoptosomani hosil qiladi. Apoptosoma sitoplazmadagi kaspaza-9 oqsillarni
topib, ularni prokaspaza-3 oqsillari bilan qoshadi va apoptozda ishtirok etadigan
tayyor kaspaza-3 oqsilini hosil qiladi. AIF-flavoproteini kaspaza va prokaspaza
oqsillaridan alohida apoptozda ishtirok etadi. Kaspaza-9 hujayra sitoplazmasida
kaspazalar kaskadini hosil qiladi. Kaspazalarning asosiy vazifasi hujayrada
joylashgan hamma organoidlarni parchalash bilan boʻgʻliq. Kaspazalar yadro
membranalarini, sitoskelet oqsillarini, hujayralar oʻrtasidagi boʻlgan birikishlarni
buzilishida istirok etadi. Kaspazalarning yana bir muhim vazifalaridan biri - bu
apoptozni toʻxtatadigan oqsillarni parchalashdir.
Nekroz (yun. nekrosis – oʻlish) – 1) tirik organizmdagi hujayra, toʻqima,
butun aʼzo yoki uning bir qismi nobud boʻlishi. Kimyoviy yoki fizik taʼsirlar
(harorat, elektr toki, kuchli kislota yoki ishqorlar, nur energiyasi va boshqalar),
shikastlanish, toksinlar (bakte-rial infeksiyalarda) sabab boʻladi. Koʻpchilik
hollarda mahalliy qon aylanishining (tromb, emboliya, infarkt, gangrena),
shuningdek, toʻqimalar innervatsiyasining buzilishi nekroz uchun qulay sharoit
tugʻdiradi. Nekrozda oʻziga xos oʻzgarishlar hujayralar (yadro va sitoplazma
burishib qoladi) va hujayralararo moddada kuzatiladi. Nekroz atrofi ajralib tushadi
(hujayra yadrosi va sitoplazmasi bujmayadi) yoki yiringlab iriydi; hujayra kemtigi
oʻrnida chandiq paydo boʻladi. Nekrozning quruq yoki koagulyatsion (oʻlgan
hujayra quriydi), hoʻl yoki kollikvatsion (nobud boʻlgan hujayra iriydi) xili
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
48
ajratiladi. Organizmning biror yerida nekroz vujudga kelishi uning umumiy
holatiga noxush taʼsir koʻrsatadi. Tana yuzasidagi toʻqimalar nekrozga uchrab
iriganda, aksari ularda patogen mikroblar koʻpayadi. Shuning uchun irigan
toʻqimalar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi.
Oʻsimliklarda toʻqima yoki organlar ayrim qismlarining nobud boʻlishiga
noqulay fizik, mexanik (muzlash, kuyish, shikastlanish va boshqalar) va kimyoviy
taʼsirotlar (oʻsimliklarni purkalgan yoki changitilgan preparatlardan kuyishi) yoki
mikroorganizmlar bilan kasallanish (barglardagi bakterial va zamburugʻli dogʻlar
va boshqalar) sabab boʻladi. Nekroz mahalliy, shuningdek, oʻsimlikning umumiy
kasallanishidan paydo boʻlishi mumkin. Gʻoʻza barglaridagi nekrozni patogen
zamburugʻ (makrosporioz va vilt) yoki bakteriyalar (gommoz) vujudga keltiradi.
Xulosa
: Apoptoz va nekroz hujayra o‘limining ikki asosiy shakli bo‘lib, ular
organizmdagi biologik jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi. Apoptoz — bu genetik
nazorat ostida kechadigan, tartiblangan va organizmga nisbatan nisbatan foydali
bo‘lgan hujayra o‘limi shakli bo‘lsa, nekroz esa odatda patologik omillar ta’sirida
yuzaga keluvchi, atrofdagi to‘qimalarga zarar yetkazuvchi destruktiv jarayondir.
Ushbu ikki jarayonning mexanizmlari, morfologik belgilar va biokimyoviy yo‘llari
o‘zaro farqlidir. Zamonaviy tadqiqotlar apoptozning o‘simtalar, autoimmun
kasalliklar, nevrodegenerativ kasalliklar va boshqa ko‘plab holatlarda asosiy omil
sifatida namoyon bo‘lishini ko‘rsatmoqda. Shuningdek, nekrozning yallig‘lanish
bilan bog‘liq salbiy ta’siri ham klinik ahamiyatga ega. Shu bois, hujayra o‘limining
ushbu shakllarini chuqur o‘rganish va ularni nazorat qilish mexanizmlarini
tushunish, zamonaviy terapiya usullarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Elmore, S. (2007). Apoptosis: A review of programmed cell death.
Toxicologic Pathology, 35(4), 495–516.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
49
2. Kroemer, G., Galluzzi, L., & Brenner, C. (2007). Mitochondrial membrane
permeabilization in cell death. Physiological Reviews, 87(1), 99–163.
3. Galluzzi, L., Vitale, I., Abrams, J. M., et al. (2018). Molecular definitions
of cell death subroutines: Recommendations of the Nomenclature Committee on
Cell Death 2018. Cell Death & Differentiation, 25, 486–541.
4. Green, D. R., & Llambi, F. (2015). Cell death signaling. Cold Spring Harbor
Perspectives in Biology, 7(12), a006080.
