https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
39
ENDEMIK BUQOQ VA GIPOTERIOZ
Ilmiy rahbar:Alfraganus universiteti Klinik fanlar kafedrasi assistenti
Maxmanazarov G‘afur Axnazarovich
Alfraganus universiteti Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yo’nalishi 23-36-
guruh Talabasi
Ahmadjonova Nozima
Alfraganus universiteti Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yo’nalishi 23-38-
guruh talabasi
Jumyazova Kamola
Annotatsiya: Qalqonsimon bezning faoliyati buzilishidan ,ya’ni yod
tanqisligidan kelib chiqadigan kasallik endemic buqoq organism faoliyatida katta
o‘zgarishlar keltirib chiqaradi.Gipoterioz kasalligi ham qalqonsimon bez faoliyati
bilan bog‘liq bo‘lgan kasallik bo‘lib, bez faoliyatining susayishiga olib keladi.
Kalit so‘z:yod,buqoq,miksedema,glandula,fibroz,Xasimoto buqog‘i.
Kirish:
Buqoq (Zob) - qalqonsimon bezning kattalashishidir. Bu kasallik
ko‘pincha yod yetishmasligi kuzatiladigan mamlakatlarda keng tarqalgan, biroq,
yod preparatlaridan ortiqcha foydalanish fonida yodning oshib ketishi natijasida
ham rivojlanishi mumkin. Ayollarda ushbu kasallik erkaklarga qaraganda 5 marta
koʻproq uchraydi. Paydo boʻlgan tugunlar qalqonsimon bez toʻqimalarida
shakllanadigan juda koʻp fibroz chandiqlardan iborat. Ushbu kasallikning dunyo
boʻylab eng keng tarqalgan shakli endemik buqoq hisoblanadi. Bunga yod
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
40
tanqisligi sabab boʻladi. Yodlangan tuz ishlatiladigan mamlakatlarda odatda
Xasimoto buqoqi shakllanadi, uning muqobil nomi autoimmun tireoidit.
Asosiy qism:
Yod tangis kasalliklar insonning eng ko'p tarqalgan noinfeksion
kasalligi hisoblanadi. Umuman olganda Zaminimizning atrof-muhitda yod
yetishmovchiligi mavjud regionlarida 2 mlrd (JSST) odamlar yashashadi, ulaming
600 millionida qalqonsimon bezning kattalashishi, 40 millionida yod
yetishmovchiligi natijasida yuzaga kelgan kuchli ifodalangan aqliy zaiflik bor. Yod
yetishmovchiligining eng ko'p oqibati bo'lib endemik buqoq hisoblanadi, u
qalqonsimon bezning ko'pgina kasalliklari, shuningdek tugunli hosilalari
rivojlanishi uchun moyillik omili deb sanaladi. Yodning kuchli ifodalangan
yetishmovchiligida tug'ma gipotireoz uchrash tezligi oshadi, yod yetishmovchiligi
esa eng keng tarqalgan aqliy zaiflikning sababi hisoblanadi. Aqliy zaiflikning
oldini olish imkoni bor. Yod yetishmovchiligi ancha kuchli bo'Igan regionlarda
aqliy rivojlanishning o'rtacha ko'rsatkichi yod yetishmovchiligi yo"q hududlarga
nisbatan 15-20% ga past.
Hozirgi vaqtda endemik buqoqdan tashqari yod yetishmovchiligi sababli
yuzaga keladigan bir qator kasalliklarni ajratish mumkin. Shuning uchun oxirgi o'n
yillikda "yod tanqislik kasalliklari" atamasi keng qo'llanilmoqda, ularning
diapazoni anchagina keng, klinik ko‘rinishlari esa hayot davriga bog'liq.
Qalqonsimon bezning kattalashishi (endemik bugoq) yod yetishmovchiligining
eng erta ko'rinishining biri hisoblanadi.
YTKga olib keluvchi omillar:
-buqoq bo’yicha og'irlashgan irsiylik;
-organizmga yodning kam miqdorda kirishi;
-tireoid gormonlar biosintezining genetik nuqsonlari;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
41
-suvda yod so'rilishini kamaytiruvchi uroxrom, nitrat, Ca2* miqdorining
ko'pligi, gumin moddalarining bo' lishi;
-oziq moddalarda mikroelementlarining tanqisligi (sink, marganes, selen,
molibden, kobalt, mis) va Ca2* miqdorining ko’pligi. Mikroelementlar disbalansi
tireoid gormonlar biosintezining buzilishiga olib keladi;
-qalqonsimon bezga yodidlar transportini to'xtatuvchi dori vositalarini
qo'llash (peryodat, perxlorat kaliy);
-qalqonsimon bezda yod organifikatsiyasiga salbiy ta'sir ko'rsatuvchi dori
vositalarini qo'llash (tiomochevina, propilurasil unumlari, ayrim sulfanilamidlar,
aminosalitsilat kislota);
-mahsulotlarda strumogen omillarning bo'lishi. Strumogen omillardan
tiosionatlar ko'p uchraydi va karam, sholg'om, xren, makkajo'xori, shirin kartoshka,
loviya tarkibida ko'p miqdorda bo'ladi;
-surunkali infeksion yallig'lanish jarayonlari, bundan tashqari gijja
invaziyalari, sanitar gigiyenik va ijtimoiy maishiy sharoitning gonigarsizligi.
Gipotireoz
Gipotireoz - organizmda qalqonsimon bez gormonlarining turg'un va uzoq
vaqt yetishmovchiligi yoki ularning biologik samarasining to' gima darajasida
pasayishi sababli chaqirilgan klinik sindrom. Manifestli birlamchi gipotireozning
populyatsiyada uchrashi 0,2-1% holatlarda, subklinik birlamchi gipotireoz - 7-10%
hollarda ayollarda va 2-3% hollarda erkaklarda uchraydi. Bir yil ichida subklinik
gipotireozning 5% manifest shakliga o'tadi.
Gipotireoz sindromi
I. Shikastlanish joyiga ko'ra:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
42
A. Birlamchi gipotireoz:
-qalqonsimon bezning funksiyasi o' zgarmagan to’qimasi miqdorining
kamayishi bilan bog'liq gipotireoz;
-qalqonsimon bezning embrional rivojlanishi buzilishi bilan bog'liq gipotireoz
(Tug'ma gipotireoz);
-operatsiyadan keyingi gipotireoz;
-qalgonsimon bezning autoimmun shikastlanishi bilan bog'liq gipotireoz
(atrofik autoimmun tireoidit);
-postradiatsion gipotireoz;
-qalqonsimon bezning virusli shikastlanishi bilan bog'liq gipotireoz;
-qalqonsimon bezdagi o'smalar sababli yuzaga kelgan gipotireoz;
-tireoid gormonlar sintezi buzilishi bilan bog'liq gipotireoz;
-gipotireozli endemik buqoq;
-gipotireozli sporadik buqoq (turli biosintetik darajalarda gormonlar
biosintezi nuqsonlari);
-medikamentoz gipotireoz (tireostatik vositalar va boshqa preparatlar qabul
qilish);
-buqoqqa olib keluvchi moddalarni tutuvchi ovqat mahsulotlarini iste'mol
qilish natijasida rivojlangan buqoq va gipotireoz.
B. Markaziy genezga ega gipotireoz:
-gipofizar genezli gipotireoz;
-gipotalamik genezli gipotireoz.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
43
II. Patogenezi hisobga olingan holda gipotireoz tasnifi.
1. Birlamchi (tireogen):
-rivojlanish anomaliyasi;
-autoimmun tireoidit;
-qalqonsimon bez rezeksiyasi va tireoidektomiya;
-o'tkir osti tireoidit;
-tireostatik terapiya (radioaktiv va barqaror yod preparatlari, tireostatiklar);
- tireoid gormonlar biosintezi buzilishi bilan kechgan tug'ma enzimopatiyalar.
2. Ikkilamchi (gipofizar):
-gipofizar yetishmovchilik (Shien-Simmonds sindromi, gipofizning yirik
o'smalari, adenomektomiya, gipofizning nurlanishi);
-TTG ning alohidalangan yetishmasligi;
-Tug'ma pangipopituitarizm sindromi.
3. Uchlamchi (gipotalamik):
-tiroliberinning sintezi va sekretsiyasi buzilishlari;
-to’qimali (transportli, periferik).
4. Tireoid rezistentlik sindromi.
III. Og'irlik darajasiga ko'ra birlamchi gipotireoz tasnifi:
-latent (subklinik): T, ning me'yoriy miqdorida TTG ning yuqori darajasi;
-manifestli: T, ning kamaygan darajasida TTG gipersekretsiyasi, klinik
ko'rinishlari: kompensirlangan, dekompensirlangan;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
44
- og'ir kechadigan (asoratlangan): kretinizm, yurak yetishmovchiligi, seroz
bo'shliqlarga suyuqlik ajralishi, gipofizning ikkilamchi adenomasi kabi og'ir
asoratlar.
Xulosa:
Qalqonsimon bezning (sheroid bez) faoliyati buzilmasligi uchun bir
nechta muhim choralar mavjud:
1. To’g’ri ovqatlanish: Yod tanaga zarur bo’lgan elementdir, chunki
qalqonsimon bez bu moddaning yordamida gormonlar ishlab chiqaradi. Yodga boy
mahsulotlar (masalan, dengiz mahsulotlari, tuzlar)ni iste’mol qilish muhim.
2. Stressni kamaytirish: Ortacha darajada stress qalqonsimon bezning
faoliyatini buzishi mumkin. Meditatsiya, yoga yoki muntazam sport bilan
shug’ullanish bu borada yordam berishi mumkin.
3. Sog’lom turmush tarzini yuritish: Uyquni to’g’ri tartibga solish, jismoniy
faollikni oshirish va doimiy ravishda sog’lom ovqatlanish qalqonsimon bezning
faoliyatini qo’llab-quvvatlashda muhim omillar.
4. Regulyar tibbiy tekshiruvlar: Agar qalqonsimon bez bilan bog’liq
muammolar bo’lsa, tibbiy tekshiruvlar orqali vaqtida aniqlash va kerakli
davolanishni boshlash zarur.
5. Gormonlar darajasini nazorat qilish: Qalqonsimon bez gormonlarini
doimiy ravishda tekshirib turish va shifokor maslahatiga amal qilish muhimdir,
ayniqsa, agar oilada qalqonsimon bez bilan bog’liq kasalliklar bo’lsa.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.B.X.Shagazatova Endokrinologiya
2.D.Kattayeva Ichki bezlar(buqoq va davo choralari
3. O.T. ALYAVIYA, SH.Q. QODIROV, A.N. QODIROV SH.H.
HAMROQULOV, E.H. HALILOV Normal fiziologiya
