https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
501
OʻSMIRLARDA XOTIRA JARAYONLARINI OʻRGANISH VA
XOTIRANI MUSTAHKAMLASHGA QARATILGAN USULLAR.
Turon Universiteti Psixologiya yo’nalishi 2-kurs talabasi
Qulmurodova Ruxshona
.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada oʻsmirlik davrida xotira jarayonlarini
oʻrganishning ahamiyati, bu jarayonni rivojlantirishning psixologik asoslari
hamda xotirani mustahkamlash uchun qo‘llaniladigan samarali usullar haqida
batafsil ma’lumot berilgan. Tadqiqotlar va tajriba natijalari asosida oʻsmirlar
uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so’zlar: Oʻsmirlik, xotira, xotirani rivojlantirish, psixologik usullar,
kognitiv rivojlanish, taʼlim, mustahkamlash texnikalari.
Аннотация: В статье подробно излагается важность изучения
процессов памяти в подростковом возрасте, психологические основы
развития этого процесса, эффективные методы укрепления памяти. На
основе результатов исследований и экспериментов разработаны
практические рекомендации для подростков.
Ключевые слова: Подростковый возраст, память, развитие памяти,
психологические методы, когнитивное развитие, образование, методы
подкрепления.
Abstract: This article provides detailed information on the importance of
studying memory processes in adolescence, the psychological foundations of the
development of this process, and effective methods used to strengthen memory.
Based on the results of research and experiments, practical recommendations for
adolescents have been developed.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
502
Keywords: Adolescence, memory, memory development, psychological
methods, cognitive development, education, strengthening techniques.
Oʻsmirlik inson hayotidagi eng faol va dinamik rivojlanish bosqichlaridan
biridir. Bu davrda tafakkur, xotira, diqqat kabi psixik jarayonlar jadallik bilan
o‘zgaradi va shakllanadi. Ayniqsa, bilim olish, mustaqil fikrlash va muammolarni
hal qilish ko‘nikmalari uchun xotira jarayoni muhim o‘rin tutadi. Shu sababli
oʻsmirlik davrida xotira imkoniyatlarini oʻrganish va uni mustahkamlashga
yo‘naltirilgan usullarni ishlab chiqish dolzarb vazifalardan biridir. Oʻsmirlik
davrida xotira jarayonining oʻziga xos xususiyatlari.Oʻsmirlik davrida xotira
quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi:Mantiqiy xotira rivojlana boshlaydi, yaʼni
bilimlar o‘zaro bog‘liqlik asosida yodlanadi.Emotsional xotira kuchayadi, chunki
bu yoshda his-tuyg‘ular kuchliroq namoyon bo‘ladi. Ixtiyoriy xotira ya’ni, ongli
ravishda eslab qolish va qayta eslash jarayonlari rivojlanadi.Suratli va obrazli
xotira avvalgidan ham yuqori darajada saqlanib qoladi, biroq asta-sekin mantiqiy
tafakkur bilan uyg‘unlashadi.Tadqiqotlar koʻrsatadiki, oʻsmirlar uchun maʼlumotni
mustaqil qayta ishlash, uni tizimlashtirish va mantiqiy bogʻlash orqali xotira
samaradorligini oshirish mumkin.Oʻsmirlarning xotira rivojlanishiga taʼsir etuvchi
omillar. Shaxsiy motivatsiya: Ma’lumotni shaxsiy qiziqishlar asosida oʻrganish
xotirani kuchaytiradi.Aqliy faoliyat: Muntazam mantiqiy mashg‘ulotlar (masalan,
matematik masalalarni yechish, muammoli savollar ustida ishlash) xotirani
rivojlantiradi. Sog‘lom turmush tarzi: To‘g‘ri ovqatlanish, yetarli uyqu va jismoniy
faollik xotira salohiyatiga ijobiy taʼsir ko‘rsatadi.Ijtimoiy muhit: Oila va
tengdoshlar bilan ijobiy muloqot qilish psixik jarayonlarning, jumladan, xotiraning
rivojlanishiga yordam beradi. Oʻsmirlarda xotirani mustahkamlashga qaratilgan
asosiy usullar:Mnemoteknik usullar.Mnemoteknika – ma’lumotni osonroq eslab
qolish uchun maxsus usullar to‘plamidir. Assotsiatsiyalar yaratish: Yangi
bilimlarni mavjud bilimlar bilan bog‘lash.Qisqartirishlar: So‘z yoki gaplarni
qisqartirib, eslab qolishni osonlashtirish.Tasvirlar orqali yodlash: Ma’lumotni surat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
503
yoki rasm ko‘rinishida tasavvur qilish.Ma’lumotni maʼlum oraliqlar bilan
takrorlash (“interval takrorlash”) xotira mustahkamligini oshiradi.O‘rganilgan
ma’lumotni boshqa birovga tushuntirib berish orqali bilimni mustahkamlash
mumkin.Matnlarni qisqacha bayon qilish, hikoya tuzish, testlar yechish kognitiv
faoliyatni oshiradi.
Krossvordlar, shaxmat, mantiqiy o‘yinlar xotira va tafakkurni
mustahkamlashda foydalidir.Rangli grafiklar, diagrammalar, jadvallar orqali
bilimlarni mustahkamlash.Audiokitoblar va eshitish orqali ma’lumotlarni
yodlash.Meditatsiya va nafas olish mashqlari yordamida diqqatni jamlash va xotira
faoliyatini kuchaytirish mumkin. “5 daqiqa qoidasi” – ma’lum bir vaqtda faqat bitta
vazifaga diqqatni qaratish texnikasi foydali. Oʻsmirlar bilan ishlashda pedagog va
ota-onalar uchun tavsiyalar Xotirani rivojlantirish mashg‘ulotlarini qiziqarli va
o‘yin shaklida tashkil qilish.
Har bir oʻsmirning qiziqishlari va individual o‘ziga
xosliklarini inobatga olish.Oʻsmirlarni muvaffaqiyatlari uchun rag‘batlantirish va
ularni ijobiy motivatsiya bilan taʼminlash.
Oʻsmirlik — shaxs rivojlanishining
muhim bosqichi bo‘lib, bu davrda biologik va psixologik o‘zgarishlar bir vaqtda
sodir
bo‘ladi.Xotira
jarayoni
oʻsmirlikda
quyidagi
o‘zgarishlarga
uchraydi:Mantiqiy va semantik xotira faollashadi. Oʻsmirlar shunchaki faktlarni
emas, balki ular orasidagi mantiqiy bogʻliqlikni ham tushunishga harakat
qilishadi.Kritik tafakkur rivojlanadi, bu esa faqat eslab qolish emas, maʼlumotni
tahlil qilishga ham xizmat qiladi.Xotira strategiyalarini shakllantirish yuzaga
keladi. Oʻsmirlar eslab qolish uchun o‘z usullarini ishlab chiqadilar: roʻyxatlar
tuzish, asosiy nuqtalarni ajratib ko‘rsatish, hikoya shaklida o‘rganish kabi.Ribot
(1881) oʻsmirlarning emotsional xotirasi o‘ta faol ekanini ko‘rsatgan. Shuningdek,
o‘rganilgan bilimlarning hayotiy tajriba bilan bog‘liq bo‘lsa, ularni eslab qolish
osonroq bo‘lishi aniqlangan.Oʻsmirlarning xotira rivojlanishiga taʼsir etuvchi
omillar.Xotira faoliyatini kuchaytirish uchun oʻsmirning ichki qiziqishi va
motivatsiyasi juda muhim. Oʻsmir oʻz ehtiyojlariga mos ma’lumotlarni yodlashga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
504
ko‘proq intiladi.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, muntazam sport bilan
shug‘ullanuvchi oʻsmirlarda xotira va diqqat darajasi yuqori bo‘ladi. Aerobik
mashqlar miya faoliyatini rag‘batlantiradi.Stress va xavotir xotira salohiyatini
pasaytiradi. Oʻsmirlar uchun ijobiy va qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish —
xotirani rivojlantirishda muhim omil. Yetarli uyqu (kamida 8 soat) Muvozanatli
ovqatlanish (miya uchun omega-3, B vitaminlari) Suv ichish meʼyorida bo‘lishi —
bu omillar xotirani faol saqlashga yordam beradi.Oʻsmirlarda xotirani
mustahkamlashga qaratilgan asosiy usullar.Vizual assotsiatsiyalar: Masalan,
tarixiy sanalarni eslab qolish uchun ularga qiziqarli hikoya yaratish.Kodlash va
shifrlash: Murakkab maʼlumotlarni qisqa belgilar yoki kodlar orqali eslab
qolish.Ritm va musiqadan foydalanish: She’r, rasmiy ma’lumotlarni ritmik
ohangda yod olish. Spaced repetition (oralik bilan takrorlash): Ma’lumotni dastlab
qisqa, keyin uzoq muddatlarda takrorlash. Aktiv qayta ishlash: O‘qilgan materialni
so‘zlab berish, savollar berish va javob topishga urinib ko‘rish.Muammoli
topshiriqlar: Javobi aniq bo‘lmagan vaziyatlarni tahlil qilish orqali xotirani va
mantiqiy fikrlashni kuchaytirish.Rol o‘yinlari: Tarixiy shaxslar, adabiy
qahramonlar roliga kirib, maʼlumotlarni eslab qolish.Mind-map (fikr xaritalari):
Maʼlumotlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ko‘rsatish va ular asosida umumlashtirish.
Grafik eslatmalar: Diagrammalar, chizmalar va kontseptual xaritalar tuzish orqali
maʼlumotni eslab qolish.
Pomodoro usuli: 25 daqiqa ishlash va 5 daqiqa dam olish orqali diqqatni
oshirish va xotirani kuchaytirish. Fokus meditatsiyasi: Har kuni 5–10 daqiqa
davomida nafasni kuzatish orqali ongni tinchlantirish va eslab qolish salohiyatini
oshirish. “Memory” o‘yinlari: Kartalar yordamida eslab qolish qobiliyatini
rivojlantirish.Interaktiv kvizlar: Savol-javob shaklidagi raqamli o‘yinlar orqali
bilimlarni mustahkamlash. Oʻsmirlar bilan ishlashda pedagog va ota-onalar uchun
kengaytirilgan tavsiyalar.Qiziqarli o‘rganish: Xotira mashg‘ulotlarini zerikarli
emas, o‘yin, musobaqa shaklida tashkil qilish.Progressni kuzatish: Har bir kichik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
505
muvaffaqiyatni qayd etish va rag‘batlantirish.Ijobiy teskari aloqa: Xatoliklar uchun
tanqid qilish o‘rniga, to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish.
Individual yondashuv: Har bir
oʻsmirning oʻziga xos qobiliyat va o‘rganish uslublarini hisobga olish.Oʻsmirlik
davrida xotira jarayonlarini oʻrganish va rivojlantirish nafaqat taʼlim jarayoni
uchun, balki shaxs sifatida shakllanish uchun ham nihoyatda muhimdir. Xotira
jarayonlarining samarali rivojlanishi oʻsmirlarning mustaqil fikrlash, maʼlumotni
tahlil qilish va o‘z hayotiy maqsadlariga erishish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu
sababli o‘quvchilar, ota-onalar va pedagoglar tomonidan xotira rivojlanishiga
alohida e’tibor qaratilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ananev B.G. “Psixologiya va shaxs rivojlanishi” – Toshkent, 2017.
2. Muxamedrakhimov R.J. “Pedagogik va yosh psixologiyasi” – Toshkent,
2019.
3. Baddeley A. “Xotira: psixologik yondashuv” – 2016.
4. Woolfolk A. “Educational Psychology” – 2014.
5. Mahmudov M. “Kognitiv psixologiya asoslari” – Toshkent, 2020.
6. Neisser U. “Kognitiv psixologiya” – Moskva, 2001.
7. Atkinson R.L., Atkinson R.C. “Psixologiya: asosiy tushunchalar” – 1999.
8. Solso R.L. “Kognitiv psixologiya” – 2006.
9. Vygotsky L.S. “Intelekt va tafakkur rivojlanishi” – Toshkent, 2015.
10. Bruner J.S. “Ta’lim jarayonining psixologiyasi” – 2010.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
506
11. Zaretskiy V.K. “Xotira va tafakkur: rivojlanish jarayonlari” – Moskva,
2004.
12. Schacter D.L. “Xotira psixologiyasi va nevrologiyasi” – 2012.
13. Tulving E., Craik F.I.M. “Xotira va bilim” – 2000.
14. Averbukh V.I. “Bolalarda xotira va diqqatni rivojlantirish” – 2008.
15. Shaxtin V.A. “Ta’limda xotira jarayonlari va ularni rivojlantirish
texnologiyalari” – 2013.
