https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
490
OTA-ONA VA BOLA O’RTASIDAGI PSIXOLOGIK YONDASHUV
.
Turon Universiteti Psixologiya yo’nalishi 2-kurs talabasi
Qulmurodova Ruxshona.
Annotatsiya:Mazkur maqolada ota-ona va bola o‘rtasidagi psixologik
munosabatlar, ular o‘rtasidagi muloqotning farzand rivojlanishiga ta’siri, tarbiya
uslublari va ishonchli munosabatlarning ahamiyati yoritilgan. Shuningdek,
noto‘g‘ri yondashuvlarning salbiy oqibatlari ham tahlil qilinadi. Maqolada
zamonaviy psixologik nazariyalarga tayangan holda, ota-onalarga foydali
tavsiyalar berilgan.
Kalit so’zlar:
Oila, bola psixologiyasi, tarbiya, ota-ona, ishonch, muloqot,
emotsional bog‘liqlik, psixologik rivojlanish.
Abstract: This article discusses the psychological relationship between
parents and children, the impact of communication between them on the
development of the child, the importance of parenting styles and trusting
relationships. The negative consequences of incorrect approaches are also
analyzed. The article provides useful recommendations for parents, based on
modern psychological theories.
Keywords: Family, child psychology, upbringing, parents, trust,
communication, emotional attachment, psychological development.
Аннотация: В статье рассматриваются психологические отношения
между родителями и детьми, влияние общения между ними на развитие
ребенка, стили воспитания и важность доверительных отношений. Также
анализируются негативные последствия неправильных подходов. В статье
даны полезные рекомендации для родителей, основанные на современных
психологических теориях.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
491
Ключевые слова: Семья, детская психология, воспитание, родители,
доверие, общение, эмоциональная связь, психологическое развитие.
Oila — insonning birinchi va asosiy ijtimoiy muhitidir. Aynan oilada shaxs
sifatida shakllanish, xarakter va axloqning poydevori yaratiladi. Bu jarayonda ota-
ona va bola o‘rtasidagi psixologik munosabat muhim rol o‘ynaydi. Bola o‘zini
qanday tutishi, jamiyatga moslasha olishi, o‘zini qadrlashi ota-onasining unga
bo‘lgan munosabatiga bevosita bog‘liq. Shuning uchun ota-onalarning
farzandlariga nisbatan psixologik yondashuvi ularning shaxsiy va ruhiy
rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyatga egadir.
Ota-ona va bola o‘rtasidagi yaqin,
ishonchli va mehrli munosabat bolada o‘ziga bo‘lgan ishonch, xavfsizlik hissi va
ijtimoiy qobiliyatlarning rivojlanishiga yordam beradi. Mashhur psixolog J.
Bowlby nazariyasiga ko‘ra, chaqaloqning dastlabki yillarda onaga nisbatan
shakllantiradigan emotsional bog‘liqligi uning butun hayoti davomida o‘zgarishsiz
qoladigan psixologik tamoyillarni belgilaydi. Ko‘pgina psixologlar, jumladan K.
Rogers, samarali muloqot — bu bolaning fikrini qadrlash, uni diqqat bilan tinglash,
his-tuyg‘ularini e’tiborga olish deb ta’kidlaydi. Ota-onaning bolani tinglashi, u
bilan ochiq suhbatlar olib borishi — ishonchli munosabatlarning garovidir. Aks
holda, bola ichki dunyosini yopib, yolg‘izlikni his eta boshlaydi. Tarbiya uslublari
psixologik jihatdan to‘rtta asosiy turga bo‘linadi: avtoritar, demokratik, beparvo va
ruxsat beruvchi. Eng maqbul uslub — demokratik yondashuv bo‘lib, unda ota-ona
bolaga sevgi bilan qaraydi, bir vaqtning o‘zida unga chegaralar va mas’uliyatni
o‘rgatadi. Avtoritar tarbiya esa bolaning mustaqil fikrlashini cheklab, qo‘rquv
asosida rivojlanishga olib keladi. Bugungi kunda ota-onalarning bandligi, telefon
va internetga qaramlik kabi omillar ota-ona va bola o‘rtasidagi muloqotni
kamaytirmoqda. Bu esa hissiy uzoqlik, tushunmovchilik va hatto psixologik
travmalarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ota-onalar bolalariga sifatli vaqt
ajratishlari, ularning ichki dunyosini tushunishga harakat qilishlari zarur.
Ota-ona
va bola o‘rtasidagi emotsional aloqa bolaning ruhiy holati, ijtimoiy moslashuvi va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
492
shaxsiy rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi. Bu munosabatlar bolaning o‘ziga
bo‘lgan ishonchi, boshqalar bilan bo‘lgan aloqasi va qaror qabul qilishdagi
mustaqilligini belgilab beradi. Psixologlar fikricha, hayotning ilk bosqichlarida
shakllangan ishonchli munosabatlar bolaning keyingi hayotidagi barcha
munosabatlariga zamin yaratadi. J. Bowlby tomonidan ishlab chiqilgan bog‘lanish
nazariyasiga ko‘ra, agar bola o‘zini xavfsiz his qiladigan, mehrli va barqaror
munosabatda bo‘lsa, u ijtimoiy va emotsional jihatdan sog‘lom rivojlanadi.
Aksincha, e’tiborsiz yoki sovuq muomala bola ruhiyatida xavotir, yolg‘izlik,
ishonchsizlik va agressiya kabi salbiy holatlarni yuzaga keltiradi. Ota-onalar va
bolalar o‘rtasida sog‘lom psixologik munosabatni rivojlantirishda asosiy vosita bu
– samarali muloqotdir. Samarali muloqot nafaqat so‘zlashish, balki tinglay olish,
bolaning hissiyotlarini qabul qilish va unga chin dildan e’tibor berishni o‘z ichiga
oladi. K. Rogersning inson markazidagi yondashuvi bo‘yicha, bola tushunilganini
va qadrlanganini his qilsa, ichki dunyosini ochishga va o‘zini erkin ifoda etishga
tayyor bo‘ladi. Afsuski, ba’zida ota-onalar bolaning fikriga yetarlicha e’tibor
bermaydi yoki faqat buyruq berish bilan cheklanadi. Bu esa bolaning o‘z fikrini
aytishdan cho‘chishi, ichki dunyosini yashirishga olib keladi. Bolaning
aytganlarini qayta so‘zlab berish, uni diqqat bilan tinglash, his-tuyg‘ularini
tushunishga harakat qilish – bu ishonchli muloqotning eng muhim jihatlaridandir.
Masalan: “Men seni tushunyapman” yoki “Sening o‘zingni shunaqa his
qilayotganingni tushunaman” kabi iboralar bolaning ichki dunyosiga yo‘l ochadi.
Ota-onalarning farzand tarbiyasidagi yondashuvlari bolaning xulq-atvori,
emotsional barqarorligi va mustaqilligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Asosiy
psixologik tarbiya uslublari quyidagilardir: Avtoritar uslub – qat’iy qoidalar,
yuqori talab, hissiy sovuqlik mavjud. Bola itoatkor bo‘lishi mumkin, lekin o‘z
fikrini ayta olmaydi, o‘ziga ishonchi past bo‘ladi. Demokratik uslub – mehr va
nazorat uyg‘unligi mavjud. Bola o‘zini qadrlaydi, mustaqil fikrlaydi, o‘z qaroriga
mas’uliyatli bo‘ladi. Beparvo (ignorativ) uslub – ota-onaning bolaga nisbatan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
493
befarqligi. Bola e’tiborga muhtoj bo‘lib qoladi, bu esa salbiy xatti-harakatlarga
sabab bo‘ladi. Ruxsat beruvchi uslub – har qanday xatti-harakatga ruxsat beriladi.
Bola o‘zini boshqarishni o‘rganmaydi, qoidalarni e’tiborsiz qoldiradi. Psixologik
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, demokratik uslub bolalarning ijtimoiy jihatdan faol,
emotsional barqaror va mas’uliyatli bo‘lib ulg‘ayishlariga yordam beradi. Bugungi
zamon oilalarida ko‘plab psixologik muammolar kuzatilmoqda. Bular orasida
quyidagilar alohida ajralib turadi: Ota-onalarning bandligi: ish, daromad topish,
stress tufayli bolaga vaqt ajratilmaydi. Bu esa bolada e’tibordan chetda qolish
hissini keltirib chiqaradi.Texnologik vositalar: smartfon va internetga haddan
tashqari berilish ota-ona va bola o‘rtasida hissiy uzoqlikni keltirib
chiqaradi.Qo‘pollik, zo‘ravonlik va tanbeh: bolaning ruhiy holatiga jiddiy salbiy
ta’sir qiladi. Bu muammolarga qarshi quyidagi psixologik yondashuvlar foydali
bo‘lishi mumkin: Sifatli vaqt ajratish – kuniga kamida 20-30 daqiqa bolaga butun
e’tibor bilan vaqt ajratish (o‘yin, suhbat, yurish).Pozitiv tasdiq – bolaning yaxshi
harakatlarini qadrlash va rag‘batlantirish.Hissiy quchoqlab olish – bolaning
kayfiyatini sezish, uni tinglash, hissiy ehtiyojlariga javob berish. Chegaralar
belgilash – mehr bilan, lekin qat’iyatli tarzda qoidalarni belgilash.
Ota-ona va bola
o‘rtasidagi psixologik munosabat — bu shunchaki oilaviy rishta emas, balki
bolaning butun hayoti davomida shaxs sifatida shakllanishiga, ruhiy barqarorligiga
va ijtimoiy moslashuviga ta’sir qiluvchi muhim omildir. Psixologik yondashuv
shuni
ko‘rsatadiki, bolaning hissiy holati, o‘ziga bo‘lgan ishonchi, boshqalar bilan
bo‘lgan aloqalari, hatto maktabdagi muvaffaqiyatlari ham ota-onaning unga
qanday munosabatda bo‘lishiga bevosita bog‘liqdir. Ijobiy psixologik muhitda
ulg‘aygan bola o‘zini qadrlaydi, boshqalarni tushunishga harakat qiladi,
muammolarni tinch yo‘l bilan hal qilishga intiladi. U o‘z fikrini erkin ifoda eta
oladi, mustaqil fikrlaydi va mas’uliyatli bo‘lib voyaga yetadi. Bu esa kelajakda
sog‘lom jamiyatni shakllantirish uchun muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
494
Biroq, bu munosabatlar tabiiy ravishda rivojlanmaydi — ular ustida doimiy ishlash,
mehr, sabr, tushunish va psixologik bilim talab etiladi. Ota-onalarning bolaning
hissiyotlariga e’tiborli bo‘lishi, u bilan ochiq muloqotda bo‘lishi, intizom va
mehrni muvozanatda tutishi eng samarali yondashuv hisoblanadi. Shuningdek,
zamonaviy ota-onalar o‘z tarbiya uslublarini tanqidiy ko‘z bilan baholab, kerak
bo‘lsa, psixologik maslahat va yordam olishga tayyor bo‘lishlari lozim. Chunki
bola — bu faqat ota-onaning genetik davomchisi emas, balki ijtimoiy mas’uliyatni
o‘zida mujassam etgan, ichki dunyosi boy, individual shaxsdir.Xulosa qilib
aytganda, har bir ota-ona farzandi bilan munosabatni shunchaki “ota-onalik
vazifasi” deb emas, balki shaxs shakllanishidagi eng muhim psixologik jarayon deb
qabul qilishi, unga ongli yondashishi lozim. Bu yondashuv nafaqat bolaga, balki
o‘zining ota-ona sifatidagi o‘sishi va psixologik yetukligiga ham xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI.
1. Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy
human development.
2. Rogers, C. (1961). On Becoming a Person: A Therapist’s View of
Psychotherapy.
3. Mahkamova, M. (2020). Bola psixologiyasi asoslari. Toshkent:
O‘zbekiston nashriyoti.
4. Axmedova, Z. (2022). Oilaviy tarbiyaning psixologik asoslari.
5. Shodmonova, N. (2019). “Oila psixologiyasida zamonaviy yondashuvlar”
// Psixologiya va hayot jurnali.
