https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
276
JIGAR SIRROZI
Toshkenboyeva Charos Baxodir qizi
Olmaliq Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada jigar sirrozi kasalligining sabablari,
patogenezi, klinik belgilar, tashxislash usullari, davolash va profilaktika
choralariga doir kompleks ma’lumotlar taqdim etilgan. Etiologik jihatdan virusli
gepatitlar (B va C), alkogol ta’siri, metabolik buzilishlar hamda autoimmun va
cholangiyopatik kasalliklar sirroz rivojlanishida asosiy omillar sifatida ko‘rib
chiqilgan. Patogenez bosqichlari hepatotsit nekrozi va apoptozi, fibroz jarayonlari
va nodulyar regeneratsiya orqali o‘tadi. Klinik belgilar kompensatsiyalangan va
dekompensatsiyalangan bosqichlarga ajratilib, umumiy simptomlar, teri-o‘tkir
o‘zgarishlar, asit, varikoz kengayishlari, jigar ensefalopatiya, hepatorenal
sindrom kabi asoratlar batafsil tavsiflangan. Tashxis uchun laborator tahlillar,
elastografiya, endoskopiya va biopsiya usullari muhim sanaladi. Davolashda
etiologik, simptomatik terapiya hamda jarrohlik amaliyotlari — TIPSS va
transplantatsiya ko‘zda tutilgan. Profilaktika choralariga gepatitga qarshi emlash,
spirtni cheklash va vazn nazorati kiradi. Maqola multidistsipliner yondashuv va
erta aniqlash ahamiyatini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar: Jigar sirrozi, fibroz, portal gipertenziya, assit, varikoz tomirlar
(oshqozon-ichak), jigar ensefalopatiya, gepatorenal sindrom, virusli gepatit B va
C, ultrasonografiya, jigar biopsiyasi.
Jigar sirrozi
— bu jigar to‘qimasining surunkali va progressiv remodellyuvi
bo‘lib, mezenximal (fibroz) to‘qima ortishi va nodulyar regenerator o‘simtalar
paydo bo‘lishi bilan kechadi. Natijada jigar funktsiyalari buziladi, portal
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
277
gipertenziya va jigar etishmovchiligi rivojlanadi. Siroz butun dunyo bo‘yicha
kasallik va o‘lim sabablari orasida yuqori o‘rin egallaydi.
Etiologiya
Sirroz sabablariga qarab uch turga bo‘linadi:
•
Virusli gepatit
: Gepatit B va C surunkali infeksiyalari siroz rivojlanishida
yetakchi rol o‘ynaydi.
•
Alkogol ta’siri
: Uzluksiz va ortiqcha spirtli ichimlik iste’moli alkogolik
steatohepatit va oxir-oqibat sirozga olib keladi.
•
Metabolik kasalliklar
: Non-alkogol steatohepatit (NASH), gemoxromatoz,
Vilson kasalligi.
•
Autoimmun gepatit
: Organizmning o‘z jigar hujayralariga qarshi
antitanalar hosil qilishi.
•
Cholangiyopatiyalar
: Primar biliar siroz, primar sklerozlovchi xolangit.
•
Dori-darmon va toksinlar
: Uzluksiz paracetamol yoki sanitar sharoitlarda
ishchi kimyoviy moddalarga ta’sir.
Patogenez
Sirroz bosqichma-bosqich rivojlanadi: hepatotsitlarning nekrozi va apoptozi →
stroma to‘qimasida kollagen fiberlar ortishi → nodulyar regenerator jarayonlari →
jigar mezenximining qaytarilmas remodellyuvi. Portal venoz bosim oshishi portal
gipertenziya belgilari (varikoz tomir kengayishi, oshqozon-ichak qon ketishi) va
jigar etishmovchiligi simptomlarini keltirib chiqaradi.
Klinik belgilar
Jigar sirrozi ikki asosiy bosqichda kechadi:
1.
Kompensatsiyalangan sirroz
– jigar fibroz darajasi yuqori bo‘lsa-da,
klinik jihatdan bemor kam belgi sezmaydi yoki yengil umumiy simptomlar
bilan cheklanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
278
2.
Dekompensatsiyalangan sirroz
– portal gipertenziya va jigar
etishmovchiligining asoratlari (asit, varikoz qon ketish, ensefalopatiya)
namoyon bo‘ladi.
Quyida har bir tizim bo‘yicha klinik belgilar:
1. Umumiy simptomlar
•
Charchoq, kuchsizlik: Energiya darajasi pasayadi, oddiy kundalik
faoliyatlar (uy forishtalari, zinadan chiqish) ham charchoq keltiradi.
•
Ishtahaning buzilishi, vazn yo‘qotish: Ko‘ngil aynishi, volilgulik his,
parhezga rioya qilmaslik natijasida anoraksiyaga o‘tkazishi mumkin.
•
Temperatura o‘zgarishi: Sitokinlar faollashuvi bilan oraliq quyi darajada
(37–37,5 °C) yoki infeksiya asoratida yuqori isitma.
2. Teri va appendageal o‘zgarishlar
•
Saratonik (jaundice): Terida, ko‘z oqida bilirubin ortishi → sarg‘ayish.
•
Palmar eritema: Qo‘l yostiqlarida foydalanuvchi qizarish.
•
Jari qizil tomir yulduzchalari (spider angioma): Ko‘pincha yuz, ko‘krak,
yelkada paydo bo‘ladi.
•
Caput medusae: Umbilikal atrofda varikoz tomirlarning yoyilishi.
•
Klubbing (bug‘umcha kengayishi) va ko‘karib ketgan tirnoq osti
tomirchalari.
•
Teriga agarda pigmentatsiya, toshbaqa ko‘rinishidagi leykoplakiya yoki
egzema yuzaga kelishi mumkin.
3. Abdominal belgilar
•
Asit: Portal gipertenziya → peritoneal bo‘shliqda suyuqlik to‘planishi.
•
Belgilar:
qorinda shish, og‘riqsiz kengayish, fluid tawqi (shifokor
suyuqlikni barmoq bilan surish orqali tekshiradi – “shifting dullness”).
•
Splenomegaliya: Spleen kattalashishi → trombositopeniya, leykotsitlar va
qon platalarining miqdori pasayishi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
279
•
Oshqozon-ichak varikozlari: Qon ketish xavfi – qusish va melena (qonli
najas).
4. Endokrin va metabolik o‘zgarishlar
•
Gynekomastiya, testis atrofiyasi (erkaklarda): Estrogen va testosteron
nisbatining buzilishi.
•
Amenoreya, galaktoreya (ayollarda).
•
Giperglisemiya yoki gipoglisemiya epizodlari – jigar glyukoneogenezining
buzilishi.
•
Vitamin K yetishmovchiligi → koagulopatiya, oson qon ketish.
5. Nevropsixiatrik alomatlar
•
Jigar ensefalopatiya: Asterixis (qo‘l titrashishi “qartal qanoti” belgisi), ong
chalkashishi, kayfiyat o‘zgarishi, hushdan ketish.
Bosqichlari:
1.
Subklinik – diqqat va uyqu buzilishi.
2.
Klinik yengil – xulq o‘zgarishi, letargiya.
3.
O‘rtacha – asterixis, tremor.
4.
Og‘ir – stupor, koma.
6. O‘pka va kardiovaskulyar belgilar
•
Dispnoe va** hepatopulmoner sindrom**: Platipneya (o‘tirganda nafas
qisishi) va oksigenatsiya buzilishi.
•
Gepatokardial sindrom: Siljigan diastolik bosim, yengil tachikardiya,
mayda gallop ritmi.
7. Renal asoratlar
•
Gepatorenal sindrom: Jigar etishmovchiligi natijasida buyrak perfuziyasi
pasayishi → oliguriya, kreatinin ortishi.
•
Tilting nazoforenal refleksi – buyrak qon oqimi pasayishini yanada
kuchaytiradi.
8. Infeksiya va immunitet buzilishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
280
•
Spontan bakterial peritonit: Asit suyuqligida bakterial kolonizatsiya →
yuqori isitma, qorinda og‘riq, belgilari kam bo‘lishi mumkin.
•
Yuzaki teri va ekzimatoz o‘smalar: Stafilokokk va streptokokk
infeksiyalari.
Tashxis
•
Laborator tahlillar: AST, ALT, GGT, ALP, bilirubin, albumin darajasi, qon
plitachalari (trombositopeniya), protrombin va INR.
•
Ultratovush tekshiruvi (USG): Jigar yuzasi nodullar, silliq emas tuzilishga
ega, oshqozon to‘qimalarida asit.
•
Elastografiya (Fibroscan): Jigar to‘qimasining qattiqligini o‘lchab, fibroz
darajasini baholash.
•
Endoskopiya: Oshqozon-ichak varikozlarini aniqlash.
•
Biopsiya: Zarur hollarda fibroz darajasini aniq belgilash uchun.
Davolash
•
Etiotropik davolash
: Virusga qarshi dorilar (antiretroviral terapiya),
autoimmun kasallikda kortikosteroidlar.
•
Simptomatik
terapiya
:
Asitni
kamaytirish
uchun
diuretiklar
(spironolakton, furosemid); varikoza profilaktikasi uchun NSBBlar
(propranolol); jigar ensefalopatiyada laktuloza.
•
Endoskopik va jarrohlik usullar
: Varikoza barmoqlari ligatsiyasi, TIPSS
(transjugulyar intrahepatik portosistemik shant), oxirgi chora sifatida jigar
transplantatsiyasi.
Profilaktika
•
Virusli gepatitga qarshi emlash (gep B), surunkali gepatit Cni erta aniqlash
va davolash.
•
Spirtli ichimliklarni nazorat ostida iste’mol qilish.
•
Metabolik kasalliklarni va ortiqcha vaznni profilaktika qilish.
•
Toksinlar va zararli kimyoviy agentlardan saqlanish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
281
Xulosa
Jigar sirrozi — ko‘p omilli, surunkali surprogressiv kasallik bo‘lib, uni erta
bosqichda aniqlash va etiologik davolash kasallik natijalarini yaxshilashga yordam
beradi. Asosiy e’tibor virusli gepatit va alkogol ta’siriga qarshi kurash, profilaktik
choralar va jigar transplantatsiyasiga yo‘naltirilgan. Sirozni boshqarishda
multidistsipliner yondashuv muhim ahamiyatga ega.
REFERENCES:
1.
Федоров, А. В., & Ефремов, А. В. (2020). Гепатология: Руководство для
врачей. Москва: ГЭОТАР-Медиа.
2.
World Health Organization. (2021). Global Hepatitis Report. Geneva:
WHO.
3.
European Association for the Study of the Liver (EASL). (2018). EASL
Clinical Practice Guidelines for the management of patients with
decompensated cirrhosis. Journal of Hepatology, 69(2), 406–460.
4.
Sherlock, S., & Dooley, J. (2011). Diseases of the Liver and Biliary System
(12th ed.). Wiley-Blackwell.
5.
Friedman, S. L., Grendell, J. H., & McQuaid, K. R. (2012). Current
Diagnosis & Treatment: Gastroenterology, Hepatology, & Endoscopy.
McGraw-Hill Education.
6.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги. (2022).
Гепатология бўйича амалий қўлланма. Тошкент: Давлат тиббиёт
нашри.
7.
Lemoine, M., Thursz, M. R., & Njie, R. (2020). Hepatitis B and C in sub-
Saharan Africa. The Lancet Gastroenterology & Hepatology, 5(11), 973–
985.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
282
8.
Garcia-Tsao, G., & Bosch, J. (2010). Management of varices and variceal
hemorrhage in cirrhosis. New England Journal of Medicine, 362(9), 823–
832.
9.
Runyon, B. A. (2013). Management of adult patients with ascites due to
cirrhosis: An update. Hepatology, 57(4), 1651–1653.
10.
Vilstrup, H., et al. (2014). Hepatic encephalopathy in chronic liver disease:
2014 Practice Guideline by AASLD and EASL. Hepatology, 60(2), 715–
735.
