https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
271
MAVZU: QORAQALPOGʻISTONDA NUQSONLI BOLALAR VA
OILADAGI SHAROIT VA TARBIYA JARAYONI
J.M.Atamuratova
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti Maktabgacha tarbiya
va defektologiya talim kafedrasi stajyor oqtuvchisi
Annotatsiya: Eshitishida nuqsoni bor bolalarda reablitatsiyaning ilk
bosqichlarida korreksion pedagogik ishlari haqida yoritilgan. Xususan ta’lim
tarbiya jarayoni va bosqichlari haqida va uni korreksiyalash masalalari ochib
berilgan.
Kalit so‘zlar: reabilitatsiya, kompensatsion, adaptatsion,tarbiya.
Аннотация: на ранних этапах реабилитации у детей с нарушениями
слуха освещена коррекционная педагогическая работа. В частности,
раскрывается вопрос о процессе и этапах воспитания и вопросах его
коррекции.
Ключевые
слова:
реабилитационный,
компенсационный,
адаптивный,воспитание.
Abstract: correctional pedagogical work is highlighted in the early stages of
rehabilitation in children with hearing impairments In particular, the question of
the process and stages of education and issues of its correction is revealed.
Keywords: rehabilitation, compensatory, adaptive,educational.
O’zbekiston Respublikasida eshitishida nuqsoni bor bolalar ta’lim-
tarbiyasiga, oilasiga e’tibor pedagogik yondashuvlar mutloq o’zgarib bormoqda.
Maktabgacha yoshdagi va maktab yoshidagi kar va eshituvchi o’quvchilarning
hamkorlikdagi ta’limi birinchi o’ringa chiqib ular uchun imkoniyatlar
kuchaymoqda. Yurtimiz qudrati, jamiyat ravnaqi kelajagimiz egalari bo'lgan
bolalarning jismoniy hamda ma'naviy jihatdan sog'lomligiga bog'liqdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
272
Mamlakatimizda har tomonlama sog'lom avlodni voyaga etkazish borasidagi
ishlarni izchil davom ettirish va yuksak bosqichga ko'tarish maqsadida qator
islohotlar amalga oshirib kelinmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyev 21 dekabr kuni “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni har
tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ularning bandligiga ko‘maklashish hamda ijtimoiy
faolligini yanada oshirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarorni
imzoladi.
Qoraqalpogʻistonda nuqsonli bolalar ta'limi va oiladagi sharoit hali ko‘p
muammolarni o‘z ichiga oladi. Ushbu hududda nuqsonli bolalar uchun ta'lim
imkoniyatlari, umuman olganda, cheklangan va mavjud bo‘lgan o‘quv dasturlari
har doim ham mukammal emas.
Ta'lim imkoniyatlari: Qoraqalpogʻistonning ayrim hududlarida nuqsonli
bolalar uchun maxsus ta'lim muassasalari yoki inklyuziv o‘quv dasturlari mavjud
emas yoki juda cheklangan. Bu bolalar ko‘pincha umumiy maktablarga qatnashish
imkoniyatiga ega bo‘lishmaydi, bu esa ularning ta'lim olish jarayonini
murakkablashtiradi. Ayrim o‘quv muassasalarida nuqsonli bolalar uchun maxsus
pedagogik yondoshuvlar yoki muassasa xodimlarining maxsus tayyorgarligi yetarli
emas.
Oiladagi sharoit: Qoraqalpogʻistonda oilaviy sharoitlar ko‘pincha iqtisodiy
jihatdan og‘ir. Ko‘plab oilalar o‘z farzandlariga yetarli ta'lim va rivojlanish
imkoniyatlarini taqdim eta olishmaydi, bu esa nuqsonli bolalar uchun ham
qo‘shimcha muammo yaratadi. Shuningdek, ba'zi oilalarda nuqsonli bolalarni
tarbiyalashga qarshi stereotiplar yoki ijtimoiy qabul qilish muammolari mavjud.
Jamoat e'tibori va resurslar: Qoraqalpogʻistonda nuqsonli bolalarga
bag‘ishlangan jamoat dasturlari yoki ijtimoiy xizmatlar cheklangan. Davlat
tomonidan berilayotgan yordam va resurslar ham kam, bu esa ota-onalar va bolalar
uchun qo‘shimcha qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
273
Bu muammolarni hal qilish uchun, maxsus ta'limni yaxshilash, oilalarni
qo‘llab-quvvatlash tizimlarini kuchaytirish va ijtimoiy stereotiplarga qarshi
kurashish zarur. Shuningdek, nuqsonli bolalar uchun ko‘proq inklyuziv ta'lim
dasturlari va jamoat resurslarini yaratish muhim hisoblanadi.
Qoraqalpog'istonda nuqsonli bolalar bilan bog'liq muammolar ko'pincha
quyidagi sohalarda o'zini ko'rsatadi:
Tibbiy xizmatlar: Ba'zi joylarda sog'liqni saqlash infratuzilmasi
rivojlanmagan yoki yetersiz, bu esa nuqsonli bolalarning to'g'ri va o'z vaqtida
davolanishiga to'sqinlik qiladi.
Ta'lim tizimi: Nuqsonli bolalar uchun maxsus maktablar yoki ta'lim dasturlari
cheklangan bo'lishi mumkin, bu esa ularning jamiyatga integratsiyasi va
rivojlanishiga to'sqinlik qiladi.
Ijtimoiy muammolar: Nuqsonli bolalar ko'pincha jamiyatda past darajadagi
e'tibor va yordam bilan duch keladilar. Bu esa ularning ijtimoiy moslashuvi va
rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Shu bilan birga, so'nggi yillarda O'zbekistonda va Qoraqalpog'istonda nuqsonli
bolalar uchun tibbiy va ta'lim dasturlarini yaxshilashga qaratilgan tadbirlar amalga
oshirilmoqda. Ayrim notijorat tashkilotlar va hukumat tashabbuslari orqali
nuqsonli bolalar uchun qo'llab-quvvatlash dasturlari ishlab chiqilmoqda.
Nogiron bolalrga ularga nogiron deb faqatgina nuqson jihatdan yondashishi
emas, balki bu bolalrga har tomonlama yondashish lozim. Bu esa maxus ehtiyojli
bolalar uchun ta'lim masalasini rejalashtirayotgan uning butun hayoti davomida
yuzaga kelishi mumkin bo'lgan ehtiyojlini hisobga olgan holda tuzishni talab etadi.
Bundan tashqari inklyuziv ta'limda nogiron boladagi mavjud nuqonlarni bartaraf
etish, korreksiyalash, kompensatsiya qilish bilan bir qatorda bilim ko'nikmalarga
ega qilish, kasb hunarga o'rgatish ishlarini parallel ravishda olib borish talab etiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
274
Bu tamoyilning mohiyatida maxsus ehtiyojli bolalarga ilk yosh davrida erta
yondashish ham yotadi. Inklyuziv ta'limda moslashuvchanlik tamoyili. Bu
tamoyilning mazmuni shundaki, o'quv reja, dastur va darsiliklar maxsus ehtiyojli
bolalarning imkoniyatlariga moslashuvchan bo'lishi kerak. Bolaning maxsus
ta'limga bo'lgan ehtiyojlari har qanday integratsiya faoliyatining asosini tashkil
etishi kerak. Shaxs ehtiyojlarining darajalari va turlari har xil bo'lganligi tufayli
bunday faoliyatlar moslashuvchan o'zgaruvchan bo'lishi talab etiladi.
Malakaviylik tamoyili. Maxsus ehtiyojli bolalar inklyuziv tarzda
o'qitilayotgan sinflarda yuhori malakali o'qituvchilarning dars berishi talab etiladi.
Inklyuziv ta'lim joriy qilingan maktablarda ta'lim jarayonini tashkil etish
tamoyillari. Maxsus ta'lim tamoyillari: Korreksion yo'naltirilganligi; nuqsonini
aniqlash, ta'lim berishda kompleks (klinik-genetik, neyrofiziologik, psixologo-
pedagogik) yondoshish; nuqsonli funksiyani erta aniqlab, tibbiy-psixologik
jixatdan korreksiyalash; umumiy o'rta ma'lumot berish, kasbga yunaltirish va
ijtimoiy hayotga tayyorlashga moslashtirish; differensial-tabaqalashtirish va
oloxida yondoshish; ta'limning uzliksizligini ta'minlash. Inklyuziya barcha
o'quvchilarni o'zaro hamkorligini qo'llovchi o'quvchilar hamjamiyatini ichida
individual farqlarni o'rganish va hurmat qilishga yo'naltirilgan. Bunga erishish
uchun pedagoglar barcha o'quvchilarga umumiy o'quv rejasiga asoslangan
individuallashtirilgan kutilayotgan natijalarni aniqlaydilar (Metlok, Fielder va
Volsh,2001) hamda moslashtirilgan ta'lim texnikasini taklif qilib, bu orqali
o'quvchilarga muvaffaqiyatli ta'lim olishlari uchun invididual moslashishga
yordam beradilar.
Har bir muhokama bolalarning yutuqlarining uning avvalgi yutuqlariga
salishtirib, qayd etib, takidlab borish muhimdir. O'quvchilar bilan turli xildagi va
psixologik testlar o'tkazishda bolaning irqiga, ijtimoiy kelib chiqishiga, jinsi va
nogironlikka oid savollarni bermaslik ayni mudda. O'qituvchilar ishlarini va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
275
ularning yutuklarini barcha soxalarida maktab va maktabdan tashkari ishlarda
namoyish kilib borish kerak. Darslarga materiallar tayyorlashda imkoniyati
cheklangan bolaning ijod namunalarini ham qo'llash juda samara beradi. Kitoblar,
plakatlar va dasturlarni qo'llayotib, shunga ishonch hosil qilish kerakki, ular
inklyuziv ta'limga mos kelishi kerak. Maktablar ochiq bo'lishi, o'quvchilar, ota-
onalar va pedagoglar muloqat qila bilishi kerak.
Iqtisodiy holat: Qoraqalpog'istonda ko'plab oilalar qishloq xo'jaligi va
chorvachilik bilan shug'ullanadi. Bu hududda yer resurslari cheklangan va iqlim
sharoitlari qiyin, shuning uchun ko'plab oilalar qishloq xo'jaligiga qaram bo'lib
qoladi. Shuningdek, iqtisodiy qiyinchiliklar ba'zan oilalar uchun qo'shimcha bosim
yaratadi, chunki kam daromadli oilalar o'z farzandlariga ta'lim olish, sog'liqni
saqlash xizmatlariga murojaat qilish yoki boshqa zarur ehtiyojlarni qondirishda
qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Bu, o'z navbatida, oilaning umumiy
farovonligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
Ta'lim: Ta'lim Qoraqalpog'istonda oilaning rivojlanishi uchun muhim omil
hisoblanadi. Aholining ba'zi qismlarida ta'lim olish imkoniyatlari cheklangan,
ayniqsa ayollar va qizlar uchun. Qishloq hududlarida ba'zan o'z vaqtida ta'lim olish
imkoniyatlari yo'q yoki cheklangan. Bu esa kelajakda yoshlarning ish bilan
ta'minlanishi va iqtisodiy mustaqilligi uchun to'siq bo'lishi mumkin. Biroq, so'nggi
yillarda ayollar va qizlarning ta'lim olish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan
ijtimoiy dasturlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, oilalar uchun ta'limni afzal
ko'rish va farzandlariga yaxshi ta'lim olishni ta'minlashda ko'proq e'tibor
berilmoqda.
Madaniy va diniy qadriyatlar: Qoraqalpog'istonda oilaviy hayotda madaniy va
diniy qadriyatlar kuchli o'rin tutadi. Ko'plab oilalarda oila a'zolari o'rtasida kuchli
hurmat va mas'uliyat bor. Erkaklar oilaning asosiy ta'minotchisi bo'lishi, ayollar
esa uy-ro'zg'or ishlarini boshqarish va bolalarga qarashda asosiy rolni o'ynaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
276
Shunday qilib, oiladagi rollar an'anaviy tarzda ajratilgan bo'lishi mumkin. Biroq,
madaniy va diniy qadriyatlar ba'zan ayollar va qizlarning ijtimoiy faolligiga va
ta'lim olishiga to'siq bo'lishi mumkin. Shu bilan birga, madaniy qadriyatlar oilada
birdamlik va qo'llab-quvvatlashni kuchaytiradi, bu esa oilaning barqarorligini
ta'minlashga yordam beradi.
Sog'liqni saqlash tizimi: Sog'liqni saqlash tizimi Qoraqalpog'istonda ba'zi
hududlarda cheklangan yoki kam rivojlangan bo'lishi mumkin. Aholi, ayniqsa,
qishloq joylarida, tibbiy xizmatlardan to'liq foydalanmasliklari mumkin, bu esa oila
a'zolarining sog'lig'iga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bu hududda nuqsonli bolalar uchun
maxsus tibbiy yordam ko'rsatish tizimi ba'zi joylarda yaxshi rivojlanmagan, bu esa
oilalarni qo'shimcha qiyinchiliklarga olib keladi. Nuqsonli bolalar yoki boshqa
sog'liq muammolariga duch kelgan oilalar qo'shimcha tibbiy, psixologik va
ijtimoiy yordamga muhtoj bo'lishi mumkin. Sog'liqni saqlash tizimining
yaxshilanishi bu oilalar uchun katta farq yaratishi mumkin.
Ijtimoiy yordam va qo'llab-quvvatlash: Qoraqalpog'istonda oilalarga ijtimoiy
yordam tizimi mavjud, lekin bu tizim ko'plab hollarda cheklangan yoki to'liq
rivojlanmagan. Oilalar, ayniqsa, kam ta'minlangan va ehtiyojmand oilalar, ko'proq
davlat yordamiga muhtoj. Afsuski, ijtimoiy yordam tizimining kamchiliklari
ko'plab oilalarni qo'llab-quvvatlashni qiyinlashtiradi. Shuningdek, nuqsonli
bolalarga yoki o'ziga xos ehtiyojlari bo'lgan shaxslarga taqdim etiladigan ijtimoiy
xizmatlar ham cheklangan. Shuning uchun, jamiyatda oilalarni qo'llab-quvvatlash
va ularning farovonligini ta'minlash uchun ijtimoiy dasturlar va xizmatlarni
kengaytirish zarur.
Xulosa:
Qoraqalpog'istonda oila sharoiti iqtisodiy qiyinchiliklar, ta'limga cheklangan
imkoniyatlar, madaniy va diniy qadriyatlar hamda sog'liqni saqlash tizimining
kamchiliklari bilan bog'liq muammolarga duch kelmoqda. Biroq, ijtimoiy va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
277
iqtisodiy qo'llab-quvvatlashning yaxshilanishi, ta'limning kengayishi va sog'liqni
saqlash tizimini rivojlantirish oilaning farovonligini oshirishga yordam beradi.
Shuningdek, jamiyatda oilalar va nuqsonli bolalarga yordam berish uchun ijtimoiy
tashkilotlar va davlat dasturlarini kuchaytirish
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Таълим тўғрисидаги Қонун. ЎРҚ-637-сон. 2020-йил 23-
сентябрь. https://lex.uz/
2.
O’zbekiston Respublikasining 2019 yil 16 dekabrda qabul qilingan
―Maktabgacha ta‘lim va tarbiya to’g’risida Qonuni, O’RQ-595-son https://lex.uz/
3.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7
февралдаги ―Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича
Ҳаракатлар Стратегияси тўғрисида‖ги ПФ-4947-сон Фармони //Ўзбекистон
Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6-сон, 70-модда
4.
Bazoev V. Z., kuygan V. A. sukunat dunyosidan kelgan odam.- M.:
Akademkitobi, 2002 Yil. 815 s.
5.
Bayborodova L. V., Rojkov M. I. zamonaviy maktabdagi o'quv
jarayoni. [Matn] Yaroslavl, 1997 380S.
6.
Bogdanova T. G. " Surdopsixologiya: Darslik.nafaqa. M.:
Akademiya, 2002.
7.
1. R. Sh. Shomaxmudova. "Maxsus va inklyuziv ta'lim" uslubiy
qo'llanma. T .:2011 yil.
8.
2. L.R.Muminova. Inklyuziv ta'lim. T.:- 2014 yil.
9.
3. Ture Yonsson. . Inklyuziv ta'lim. T.: -2003.
10.
4. R.Sh.Shomaxmudova. "Maxsus va inklyuziv ta'lim" uslubiy
qo'llanma
