https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
10
BANK DEPOZIT VA KREDIT OPERATSIYALAR AMALIYOTINI
TAKOMILLASHTIRISH
O`zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Nosirov Muhriddin Rahmonovich
Bozor iqtisodiyoti sharoitida bank-moliya tizimi milliy iqtisodiyotning
tayanch sohalaridan biri sifatida harakat qilmoqda. Ayniqsa, banklar tomonidan
amalga oshiriladigan depozit va kredit operatsiyalari moliyaviy vositachilik
jarayonining asosi bo’lib, iqtisodiy tizimda erkin pul oqimini ta’minlashda,
investitsion faollikni oshirishda va aholining moliyaviy resurslardan foydalanish
imkoniyatlarini kengaytirishda beqiyos rol o’ynaydi. Ushbu operatsiyalar orqali
banklar bir tomondan aholining va xo’jalik sub’yektlarining bo’sh mablag’larini
jamg’aradi (depozitlar), ikkinchi tomondan esa iqtisodiy faoliyatni moliyalashtirish
uchun ushbu resurslarni kredit shaklida qayta taqsimlaydi.
O’zbekiston Respublikasida so’nggi yillarda bank sektorini tubdan isloh
qilish, uning raqobatbardoshligini oshirish va zamonaviy xizmatlar joriy etish
bo’yicha tizimli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Xususan, Prezident
Farmonlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, hamda “Banklar va bank faoliyati
to’g’risida”gi Qonunning yangi tahriri (2022-yil) asosida bank operatsiyalarini
liberallashtirish, moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash, mijozlarga xizmat ko’rsatish
sifati va tezligini oshirishga qaratilgan yangi yondashuvlar amaliyotga joriy
etilmoqda. Shuningdek, “2020–2025-yillarda O’zbekiston Respublikasida bank
tizimini rivojlantirish strategiyasi” doirasida depozit resurslarini ko’paytirish va
kredit portfelining sifatini yaxshilash ustuvor vazifalar sifatida belgilab qo’yilgan.
Xalqaro tajribaga e’tibor qaratilsa, rivojlangan mamlakatlar – xususan, AQSh,
Germaniya, Janubiy Koreya va Singapurda banklar o’rtasida raqobat asosan
mijozlarga qulayliklar yaratish, foiz stavkalari va xizmat ko’rsatish sifati orqali
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
11
shakllanadi. Ushbu davlatlarda depozitlar omonatchilarga kafolatli tarzda
qaytarilishiga oid sug’urta tizimlari joriy etilgan bo’lib, banklar mijozlarga
qo’shimcha bonuslar, soliq imtiyozlari va raqamli xizmatlar orqali yangi mijozlarni
jalb etishga katta e’tibor qaratadi. Kredit operatsiyalarida esa har bir mijozning
moliyaviy intizomi va kredit tarixi chuqur tahlil qilinadi, kredit skoring tizimi
orqali xavflar baholanadi va bu orqali kredit sifati doimiy nazorat ostida saqlanadi.
Shu bilan birga, O’zbekistonda, ayniqsa hududiy bank filiallari, jumladan
“Mikrokreditbank” ATBning viloyat bo’linmalari oldida ham o’z faoliyatini
takomillashtirish, xizmatlar ko’lamini kengaytirish, raqamli texnologiyalar asosida
zamonaviy bank xizmatlarini yo’lga qo’yish bo’yicha muhim vazifalar turibdi.
Depozitlarni ko’paytirish uchun moliyaviy savodxonlikni oshirish, marketing
strategiyasini kuchaytirish zarur bo’lsa, kredit operatsiyalarining sifatini ta’minlash
uchun risklarni baholash tizimini joriy etish, kredit sug’urtasi va kafolat
mexanizmlarini rivojlantirish dolzarb hisoblanadi.
Mazkur tezisda aynan bank depozit va kredit operatsiyalarining hozirgi holati,
mavjud muammolari, ularni hal etish mexanizmlari va xalqaro tajribaga asoslangan
holda amaliy takliflar ishlab chiqiladi. Bank tizimining resurs bazasini
mustahkamlash va iqtisodiyotga yo’naltirilgan kreditlar samaradorligini oshirish
bugungi davr talabidir.
Bank tizimining resurs bazasini shakllantirishda depozit operatsiyalari muhim
o’rin tutadi. O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlariga ko’ra,
tijorat banklari depozit bazasining asosiy qismini aholi omonatlari tashkil etmoqda.
Biroq ayrim hududiy filiallarda bu ko’rsatkichlar respublika o’rtacha darajasidan
past bo’lib, bu hududlardagi moliyaviy savodxonlikning yetarli emasligi,
raqobatbardosh xizmatlarning cheklanganligi bilan izohlanadi.
“Mikrokreditbank” ATB Buxoro viloyati filiali misolida olib borilgan tahlillar
shuni ko’rsatadiki:
•
Omonatchilarning asosiy qismi qisqa muddatli omonat turlarini tanlaydi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
12
•
Raqamli texnologiyalar orqali depozitlar ochish imkoniyatlari cheklangan;
•
Marketing va ommaviy axborot kampaniyalari yetarli darajada olib
borilmayapti.
Depozit operatsiyalarini takomillashtirish uchun quyidagi yo’nalishlar muhim
hisoblanadi:
•
Raqamli bank xizmatlarini kengaytirish (mobil ilovalar, onlayn omonatlar);
•
Depozitlar uchun motivatsion mexanizmlar: bonuslar, foiz ustamalari,
sovrinli aksiyalar;
•
Aholi o’rtasida moliyaviy savodxonlikni oshirish bo’yicha tizimli ishlar olib
borish.
Kreditlash banklarning iqtisodiyotga ta’sir ko’rsatishdagi asosiy vositasidir.
Ammo amaliyotda ushbu sohada qator muammolar mavjud:
•
Kredit portfelida to’lovga layoqatsiz mijozlar ulushi ortmoqda;
•
Kredit tarixi tahlilini avtomatlashtirish tizimi yetarli emas;
•
Yosh tadbirkorlar va ayollar uchun imtiyozli kreditlarga kirish imkoniyati
cheklangan.
Bu muammolarni hal qilish uchun:
•
Kredit skoring tizimini joriy etish zarur;
•
Kredit sug’urtasi va kafillik jamg’armalarini rivojlantirish lozim;
•
Kredit ajratish jarayonini soddalashtirish va tezlashtirish (raqamlashtirish
orqali).
Dunyo amaliyotida bank operatsiyalarining samaradorligini oshirish uchun
quyidagi mexanizmlar keng qo’llaniladi:
•
Germaniyada
depozitlar to’liq sug’urtalanadi, bu omonatchilar ishonchini
oshiradi;
•
Singapur
va
Janubiy Koreyada
raqamli kreditlash texnologiyalari keng
qo’llaniladi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
13
•
AQSh
da mijozlar kredit tarixi asosida avtomatik reytinglanadi, bu risklarni
kamaytiradi.
O’zbekiston bank tizimiga ushbu tajribalarni bosqichma-bosqich integratsiya
qilish orqali depozit va kredit operatsiyalarining sifatini sezilarli darajada oshirish
mumkin.
O’zbekiston bank tizimining barqaror rivojlanishida depozit va kredit
operatsiyalari hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ushbu operatsiyalar orqali banklar
moliyaviy resurslarni jalb etadi va ularni iqtisodiyotni moliyalashtirishga
yo’naltiradi. Mazkur faoliyatning samaradorligi bank ishonchliligi, mijozlar bilan
ishlash sifati, xizmatlar turining zamonaviyligi hamda bank ichki boshqaruv
mexanizmlarining samarali tashkil etilganligiga bevosita bog’liq.
Tahlillar shuni ko’rsatadiki, “Mikrokreditbank” ATB Buxoro viloyati filiali
faoliyatida ijobiy natijalar mavjud bo’lishiga qaramay, hali-hanuz depozitlar
hajmini oshirish, kredit portfelining sifatini yaxshilash va raqamli texnologiyalarni
keng joriy etish bo’yicha salohiyat yetarli darajada to’liq ishga solinmagan.
Shuningdek, moliyaviy savodxonlikning pastligi, kredit risklarini baholash
tizimlarining to’liq shakllanmaganligi kabi muammolar ham mavjud.
Xalqaro tajriba asosida olib borilgan tahlillar shuni anglatadiki, rivojlangan
mamlakatlar banklari mijozlarga yo’naltirilgan strategiyalar, sug’urtalangan
depozitlar tizimi, kredit reytingi va raqamli xizmatlar orqali yuqori darajada
ishonch va samaradorlikka erishgan. Mazkur tajribalardan o’rganib, milliy bank
amaliyotini takomillashtirish — hozirgi bosqichda eng muhim vazifalardan biridir.
Xulosa qilib aytganda, bank depozit va kredit operatsiyalarini
zamonaviylashtirish, ularni raqamlashtirish, xizmatlar sifatini oshirish hamda
mijoz
ehtiyojiga
moslashtirish
orqali
O’zbekiston
bank
tizimining
raqobatbardoshligini va barqarorligini ta’minlash mumkin bo’ladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
14
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori. (2020). “2020–2025-yillarda
bank tizimini isloh qilish strategiyasi to’g’risida”. Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi.
2.
Po’latov Sh.R., Tursunov B.O. (2021).
Bank ishi nazariyasi va amaliyoti
.
Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
3.
Ergashev B.X. (2020).
Tijorat banklari faoliyatini takomillashtirish yo’llari
.
Toshkent: Fan va texnologiya.
4.
Mishkin, F.S. (2019).
The Economics of Money, Banking and Financial
Markets
. 12th edition. Pearson Education Limited.
5.
Saunders, A. & Cornett, M. (2018).
Financial Institutions Management: A
Risk Management Approach
. McGraw-Hill Education.
6.
Basel Committee on Banking Supervision. (2019).
Principles for sound
liquidity risk management and supervision
. Bank for International
Settlements.
