https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
3
BANK DEPOZIT VA KREDIT OPERATSIYALAR AMALIYOTINI
TAKOMILLASHTIRISH (MIKROKREDITBANK“ATB BUXORO
VILOYATI MISOLIDA)
O`zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Nosirov Muhriddin Rahmonovich
Annotatsiya. Ushbu maqolada bank amaliyotida depozit va kredit
operatsiyalarining ahamiyati hamda ularni samarali tashkil etish yo’llari tahlil
qilingan. Ayniqsa, “Mikrokreditbank” ATB Buxoro viloyati filiali misolida ushbu
operatsiyalarning amaliy jihatlari, mavjud muammolar va ularni hal etish
bo’yicha takliflar ko’rib chiqilgan. Maqolada bankning mijozlar bilan ishlash
jarayonida uchrayotgan muammolarni bartaraf etish, kredit portfelini yaxshilash
va depozit resurslarini jalb etishni kengaytirish masalalariga alohida e’tibor
qaratilgan. Shuningdek, ilg’or xalqaro tajribalar asosida milliy bank tizimidagi
amaliyotni takomillashtirish bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so’zlar: Mikrokreditbank, bank amaliyoti, depozit operatsiyalari,
kredit operatsiyalari, moliyaviy barqarorlik, bank tizimi, mijozlar bilan ishlash,
Buxoro viloyati, bank resurslari, kredit portfeli.
Abstract. This article analyzes the importance of deposit and credit
operations in banking practice and ways to organize them effectively. In particular,
on the example of the branch of the Bukhara region of the ATB” Microkreditbank",
practical aspects of these operations, existing problems and proposals for their
solution were considered. The article pays special attention to the issues of
eliminating the problems encountered in the process of working with customers of
the bank, improving the loan portfolio and expanding the attraction of deposit
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
4
resources. Recommendations for improving practices in the national banking
system have also been developed based on Advanced International experiences.
Keywords: Microcreditbank, banking practice, deposit operations, credit
operations, financial stability, banking system, working with customers, Bukhara
region, bank resources, credit portfolio.
Kirish
Bozor iqtisodiyoti sharoitida bank-moliya tizimi davlatning iqtisodiy
barqarorligi va ijtimoiy rivojlanishining muhim tayanchi sifatida maydonga
chiqmoqda. Ayniqsa, tijorat banklarining asosiy faoliyati bo’lgan depozit va kredit
operatsiyalari mamlakat iqtisodiyotining likvidligi, investitsion faolligi va
aholining moliyaviy inklyuzivligini ta’minlashda asosiy vosita hisoblanadi. Bu ikki
yo’nalish — ya’ni, aholi va xo’jalik yurituvchi sub’yektlardan erkin mablag’larni
jalb etish (depozitlar) hamda ularni iqtisodiy faoliyatni moliyalashtirishga
yo’naltirish (kreditlash) bank tizimining asosiy barqarorlik poydevorini tashkil
etadi.
O’zbekiston Respublikasida so’nggi yillarda moliya sektori, ayniqsa bank
tizimini chuqur isloh qilish bo’yicha keng ko’lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Davlat rahbarining tashabbusi bilan qabul qilingan muhim hujjatlar, jumladan,
“O’zbekiston Respublikasida bank tizimini isloh qilish va rivojlantirish
strategiyasi (2020–2025 yillar)”
,
“Banklar va bank faoliyati to’g’risida”gi
Qonun
(yangi tahriri 2022-yil) hamda
“Mikromoliyaviy faoliyat to’g’risida”gi
Qonun
lar, banklarning depozit va kredit faoliyatini yanada rivojlantirish, uni
xalqaro standartlarga moslashtirish uchun mustahkam huquqiy poydevor
yaratmoqda. Jumladan, ushbu qonunlarda bank operatsiyalarining shaffofligi,
kredit risklarini boshqarish, depozitlar sug’urtasi va moliyaviy barqarorlikni
ta’minlash kabi masalalar atroflicha tartibga solingan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
5
Xalqaro amaliyotga nazar tashlaydigan bo’lsak, rivojlangan mamlakatlar
tajribasi bank operatsiyalarini samarali tashkil etishda muhim o’rnak bo’la oladi.
Masalan,
Germaniya
da aholi omonatlari ustuvor ahamiyat kasb etadi va hukumat
ularni kafolatlashning kuchli tizimini yaratgan.
AQSh
va
Buyuk Britaniya
da esa
kredit faoliyati individual risk baholash, kredit reytingi, tahliliy monitoring
tizimlari asosida yuritiladi.
Janubiy Koreya
va
Singapur
tajribasida esa raqamli
texnologiyalar asosida masofaviy kreditlash, mobil bank xizmatlari va mijozga
yo’naltirilgan strategiyalar keng qo’llaniladi.
O’zbekiston sharoitida ayniqsa mintaqaviy bank filiallarining bu
yo’nalishdagi faoliyatini takomillashtirish dolzarb masalalardan biri bo’lib
qolmoqda.
“Mikrokreditbank” ATB Buxoro viloyati filiali
misolida olib
borilgan tahlillar shuni ko’rsatadiki, mavjud resurs bazasidan to’liq va samarali
foydalanish, kredit portfelining sifatini oshirish hamda aholi ishonchini qozonish
orqali depozit hajmini kengaytirish imkoniyatlari mavjud. Shu bilan birga, mijozlar
bilan munosabatlar, marketing strategiyasi, risklarni boshqarish va xizmatlar turini
diversifikatsiya qilish bankning raqobatbardoshligini oshirishda muhim omil bo’lib
xizmat qilmoqda.
Ushbu maqolada aynan shu yo’nalishlar atroflicha o’rganilib,
“Mikrokreditbank” ATB Buxoro viloyati filiali misolida amaliy tahlillar, mavjud
muammolar va ularni hal etish yo’llari asosida takliflar ishlab chiqiladi.
Shuningdek,
xorijiy
tajriba
asosida
milliy
bank
operatsiyalarini
takomillashtirishning samarali yo’llari ko’rsatib o’tiladi.
“Mikrokreditbank” ATB Buxoro viloyati filiali aholidan va yuridik
shaxslardan depozit mablag’larini jalb qilish orqali o’zining resurs bazasini
shakllantirib kelmoqda. So’nggi yillarda bank tomonidan omonatchilar uchun
yangi turdagi depozit mahsulotlari, masalan,
“Onlayn omonat”, “Muddatli
depozit”, “Bolalar uchun jamg’arma”
kabi takliflar joriy etilgan. Bu esa
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
6
omonatchilar sonining ortishiga va bankka bo’lgan ishonchni mustahkamlashga
xizmat qilmoqda.
Biroq, o’tkazilgan monitoring natijalariga ko’ra, quyidagi muammolar
mavjud:
•
Hududlarda moliyaviy savodxonlik pastligi
, natijada aholi bank
omonatlari afzalliklarini to’liq tushunmaydi;
•
Raqobatbardosh foiz stavkalarining yetishmasligi
, ba’zi tijorat banklari
yuqori foizlar taklif qilmoqda;
•
Bank xizmatlarining digitallashuvi yetarli emas
, bu esa zamonaviy
mijozlar ehtiyojiga mos emas.
Mazkur muammolarni hal qilish uchun quyidagilarni amalga oshirish
tavsiya etiladi:
•
Aholi o’rtasida
moliyaviy savodxonlik bo’yicha seminarlar va treninglar
tashkil etish;
•
Mobil ilovalar orqali depozit ochish
va boshqarishni soddalashtirish;
•
Mahalliy sharoitga moslashtirilgan
foiz siyosati
ishlab chiqish va depozit
sug’urtasini keng targ’ib qilish.
Buxoro viloyatidagi “Mikrokreditbank” filiali ko’proq
kichik biznes,
hunarmandlar va fermer xo’jaliklari
ga kreditlar ajratish bilan shug’ullanadi.
Kredit portfeli tarkibida qisqa muddatli kreditlar ustunlik qiladi, bu esa bank
likvidligini ta’minlashda yordam beradi. Biroq, uzoq muddatli, investitsion
kreditlar ulushi pastligicha qolmoqda.
Asosiy muammolar quyidagilar:
•
Kredit tarixini baholash tizimi yetarli emas
, bu esa xavfli kreditlar
hajmini oshiradi;
•
Kafolat (garant) mexanizmlari cheklangan
, ayniqsa, yosh tadbirkorlar va
ayollar uchun;
•
Kredit ajratishda
byurokratik jarayonlar murakkab va uzoq davom
etadi
.
Mazkur kamchiliklarni bartaraf etish uchun quyidagi chora-tadbirlar taklif
qilinadi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
7
•
Kredit skoring tizimini joriy qilish
— bu qarz oluvchining moliyaviy
intizomini tahlil qilishga yordam beradi;
•
Kredit sug’urtasi tizimini rivojlantirish
va kooperativ kafillik
mexanizmlarini joriy etish;
•
Masofaviy kreditlash tizimi
ni keng joriy etib, kredit olish jarayonini tez va
qulay qilish.
Bank amaliyotini modernizatsiya qilishda xorijiy tajriba muhim
ahamiyatga ega. Jumladan:
•
Singapurda
banklar omonatchilarga nafaqat foiz, balki maxsus mukofotlar
(cashback, bonus tizimlari) ham taklif qiladi;
•
Janubiy Koreyada
mijozlar kredit olishdan oldin moliyaviy savodxonlik
kurslarini o’tishi majburiy hisoblanadi;
•
Germaniyada
banklar kredit olishni sug’urtasiz amalga oshirmaydi — bu
kredit xavfini minimallashtiradi.
Mazkur amaliyotlarni milliy tizimga moslashtirib joriy qilish orqali
O’zbekistondagi bank operatsiyalari samaradorligini oshirish mumkin.
1 rasm. Mikrokreditbank Buxoro viloyati filiali faoliyati asosida
2020–2023 yillar davomida depozitlar va kreditlar hajmining o’sishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
8
Yuqoridagi diagramma Mikrokreditbank Buxoro viloyati filiali faoliyati
asosida 2020–2023 yillar davomida depozitlar va kreditlar hajmining o’sishini aks
ettiradi:
•
Depozitlar hajmi 2020-yilda 180 mlrd so’mdan boshlab, 2023-yilda 340
mlrd so’mga yetgan. Bu omonatchilar ishonchining ortib borayotganini
ko’rsatadi.
•
Kreditlar hajmi esa 2020-yilda 150 mlrd so’m bo’lib, 2023-yilda 310 mlrd
so’mga yetgan. Bu ko’rsatkich iqtisodiyotga yo’naltirilgan kreditlar
hajmining barqaror o’sishini bildiradi.
•
Har ikki ko’rsatkich yildan-yilga izchil oshib bormoqda, bu esa filial
faoliyatining samaradorligini ko’rsatadi.
XULOSA
Yuqoridagi tahlillar shuni ko’rsatadiki, Mikrokreditbank ATB Buxoro
viloyati filiali tomonidan amalga oshirilayotgan depozit va kredit operatsiyalari
bank faoliyatining asosiy tarkibiy qismlaridan biri bo’lib, hududiy iqtisodiyotni
rivojlantirishda muhim o’rin egallaydi. Depozitlar hajmining izchil o’sib
borayotgani aholi va biznes sub’yektlarining bank tizimiga bo’lgan ishonchini
oshirayotganini anglatadi. Kredit portfelining kengayib borayotgani esa real
sektorni moliyaviy qo’llab-quvvatlashning samarali mexanizmlarini shakllantirish
imkonini bermoqda.
Biroq, mavjud muammolar — moliyaviy savodxonlikning pastligi, raqamli
xizmatlarning cheklanganligi, kredit risklarini boshqarish tizimlarining to’liq
yo’lga qo’yilmagani — bank amaliyotining samaradorligini pasaytiruvchi omil
sifatida qolmoqda. Shunday ekan, xorijiy mamlakatlar tajribasidan kelib chiqib,
bank xizmatlarini modernizatsiya qilish, innovatsion yondashuvlarni keng joriy
etish, mijozlar ehtiyojiga moslashtirilgan mahsulotlarni taklif qilish dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
9
Umuman olganda, Mikrokreditbank ATB faoliyatini takomillashtirish
orqali nafaqat hududiy iqtisodiy faollikni oshirish, balki mamlakat moliyaviy
barqarorligini ta’minlashga ham hissa qo’shish mumkin. Bu esa bank tizimida
chuqur islohotlarni davom ettirish va xalqaro standartlarga mos boshqaruv tizimini
shakllantirish zarurligini taqozo etadi.
Manbalar ro’yxati
1.
O’zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to’g’risida”gi
Qonuni. (2022). Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi.
2.
Basel Committee on Banking Supervision. (2019). Principles for
sound liquidity risk management and supervision. Bank for International
Settlements.
3.
Ergashev B.X. (2020). O’zbekistonda tijorat banklari faoliyatini
takomillashtirish yo’llari. Toshkent: Fan va texnologiya.
4.
Karimov I.A. (2015). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.
Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti.
5.
Mishkin, F.S. (2019). The Economics of Money, Banking and
Financial Markets. 12th ed. Pearson Education Limited.
6.
Moliya vazirligi va Markaziy bank statistik ma’lumotlari. (2023).
www.cbu.uz
7.
Po’latov Sh.R., Tursunov B.O. (2021). Bank ishi nazariyasi va
amaliyoti. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
8.
Saunders, A., & Cornett, M. M. (2018). Financial Institutions
Management: A Risk Management Approach. McGraw-Hill Education.
9.
Singh, A. (2020). Modern Banking in Theory and Practice. Oxford
University Press.
10.
OECD (2022). Financial Literacy and Inclusion: OECD Progress
Report. www.oecd.org
