https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
13
HARBIY XIZMATCHILARNI AXLOQIY-RUHIY RIVOJLANTIRISH
MUAMMOSINI SHARQ MUTAFAKKIRLARI QARASHLARIDA
YORITILISHI
Jamoat xavfsizligi Universiteti magistratura tinglovchisi Leytenant
Ne’matov Rixsitilla Bahodirjon o‘g‘li
Anotatsiya: Sharq mutafakkirlari qarashlarini harbiy ta’limga integratsiya
qilish zarur. Ta’lim dasturlarini boyitish va yangi metodikalarni amalga oshirish
orqali bu muammolarni hal etish mumkin. Muammolarni bartaraf etish uchun
kompleks yondashuv zarur. Axloqiy-ruhiy tarbiya harbiy kadrlar bo‘yicha
strategik bo‘g‘in hisoblanadi.
Anotation: It is necessary to integrate the views of Eastern thinkers into
military education. These problems can be solved by enriching educational
programs and implementing new methodologies. An integrated approach is needed
to troubleshoot. Moral and psychological education is a strategic strand in the
military
Аннотация: Необходимо интегрировать
взгляды
восточных
мыслителей в военное образование. Эти проблемы могут быть решены
путем обогащения образовательных программ и внедрения новых
методологий. Для устранения неполадок необходим комплексный подход.
Морально-психологическое воспитание – это стратегическое удушение для
военнослужащих
Kalit so‘zlar:
Axloqiy
jamioyat
konsepsiyasi,
axloq, odob,
psixoterapiya, axloq tamoyillari, etakchilik, vatanparvarlik, jasorat.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
14
Kirish
Sharqda axloq va odob – asosiy hayot tamoyillari hisoblanadi. Bu tamoyillar
insonning jamiyatdagi o‘rni va rolini belgilaydi. Farobiy, Ibn Sino, Al-Beruniy kabi
olimlarning axloqiy qarashlari jamiyat rivojida muhim rol o‘ynaydi.
Farobiy va axloqiy jamiyat konsepsiyasi:
1.
Axloq tamoyillari
2.
Yetakchilik
3.
Vatanparvarlik
4.
Jasorat
Farobiyning “Fozil odamlar shahri” asarida axloq tamoyillari harbiy
xizmatchilar hamda jamiyatning asosi sifatida ko‘rsatilgan. Yetakchilik,
vatanparvarlik va jasoratga oid fikrlar harbiy xizmatchilar uchun muhim
ahamiyatga ega. Al-Farobiy, boshqaruv va axloqiy bilimlar o‘rtasida kuchli
bog'liqlikni ta'kidladi va harbiy rahbarlarni adolat, sabr, sabr-toqat va dono qarorlar
qabul qilishda ruhiy etuklikka ega bo‘lishga chaqirdi. Harbiy xizmatda Farobiy
g‘oyalarini qo‘llash imkoniyatlari keng. Bu g‘oyalar yosh avlodni tarbiyalashda
muhim rol o‘ynaydi.
Alisher Navoiy va axloq - ruhiyat uyg‘unligi:
1.Axloq - insonning jamiyatdagi o‘zini tutish qoidalari.
2.Odob - muomala madaniyati va xulq-atvor me’yorlari.
3.Ruhiy kamolot - insonning ma’naviy yuksalishi.
Alisher Navoiy asarlarida yigitlarning ma‘naviy barkamolligi masalalari
keng yoritilgan. Uning asarlari axloq, odob va ruhiy kamolot uchun asosiy qoida
va hikmatlarni o‘z ichiga oladi. Harbiy xizmat va milliy g‘ururni shakllantirish
bo‘yicha Navoiyning tavsiyalari bugungi kunda ham o‘z isbotini topmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
15
Ibn Xaldun o‘zining mashhur “Muqaddima” asarida harbiy xizmatchilarning
axloqiy va ruhiy rivojlanishiga katta e’tibor qaratgan. Uning fikriga ko‘ra, harbiy
kuchning muvaffaqiyati faqat jangovar kuchga bog‘liq emas, balki davlatni
boshqarishda adolat, insoniyatga hurmat va jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni
saqlash qobiliyatiga ham bog‘liq. Ibn Xaldun axloqiy me’yorlarni saqlash va
ijtimoiy adolatni ta’minlashning harbiy muvaffaqiyat uchun ahamiyatini yuksak
baholagan.
Nasir Xusravning qarashlari:
Nasir Xusravning asarlarida axloqiy qadriyatlar va ruhiy tarbiya juda katta
o‘rin tutadi. Uning fikricha, harbiy xizmatchilar nafaqat jang qilishda, balki axloqiy
jihatdan ham mas’uliyatli bo‘lishi kerak. Xusravning axloqiy o‘gitlari
harbiylarning boshqaruv va ma’naviy qadriyatlar bilan birgalikda harbiy
mas’uliyatlarini to‘liq bajarishlarini nazarda tutadi. Ularning harakatlari
insoniyatga foydali bo‘lishi, ezgulik va adolatni tarqatishi kerak deb hisoblaydi.
Buxoriy va Samarqandiy mutafakkirlarining qarashlari:
Sharqda, ayniqsa, Buxoro va Samarqandda yashagan mutafakkirlar ham harbiy
xizmatchilarning axloqiy-ruhiy rivojlanishini muhim deb bilishgan. Ularning
qarashlariga ko‘ra, axloqiy fazilatlar, adolat va vatanparvarlik harbiy
xizmatchilarning asosiy xususiyatlari bo‘lishi kerak. Ular, harbiy xizmatchilarning
ma'naviy va axloqiy shakllanishi, faqat jangovar tayyorgarlikni emas, balki
insonning yuksak axloqiy qadriyatlarini ham rivojlantirish zaruriyatini ko‘rsatib
o‘tishgan.
Shahristoniy qarashlari:
Shahristoniy ham harbiy xizmatchilarni axloqiy va ruhiy jihatdan
rivojlantirishni ta'kidlagan. Uning fikricha, harbiy xizmatchilar, jamiyatni himoya
qilishda muhim rol o‘ynab, o‘zlarini ruhiy jihatdan mukammal bo‘lishga va axloqiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
16
jihatdan mas'uliyatli bo‘lishga intilishlari kerak. Bu o‘zgarishlar harbiylarning
nafaqat jangda, balki ijtimoiy hayotda ham mas'uliyatli bo‘lishlarini ta'minlashi
kerak deb hisoblagan. Sharq mutafakkirlari, harbiy xizmatchilarning axloqiy-ruhiy
rivojlanishini nafaqat jangovar muvaffaqiyatlar bilan, balki jamiyatning umumiy
yaxshilanishi, adolat, sabr-toqat va insoniyatga xizmat qilish bilan bog'lashgan.
Ular axloqiy qadriyatlarning harbiy xizmatda amalga oshirilishini ta’minlash orqali
harbiylarning faqat jangovar mahoratini emas, balki insoniylik va ruhiy
mukammallikni ham rivojlantirishni maqsad qilganlar.
1. Imom G‘azzoliy: Harbiy Xizmatda Ruhiy Tayyorlik va Axloqiy Fazilatlar
Imom G‘azzoliy, o‘zining axloqiy-ruhiy tarbiya haqidagi g‘oyalarida harbiy
xizmatchilarning tarbiyasiga katta e’tibor bergan. U, harbiylarning faqat jangda
muvaffaqiyatga erishishlari uchun emas, balki axloqiy fazilatlarni rivojlantirishlari
kerakligini ta’kidladi. G‘azaliyning fikriga ko‘ra, harbiylar axloqiy tarbiyani
olganlarida ular jamiyatda adolatni ta’minlashda, rahbarlikda va janglarda ham
samarali bo‘ladi. G‘azaliy o‘z asarlarida, harbiy xizmatchilarning sabr, iymon,
ehtiroslarni boshqarish, va rahm-shafqat kabi axloqiy fazilatlarini shakllantirish
zarurligini ko‘rsatadi. G‘azaliy, harbiy xizmatchilarga ijtimoiy adolatni
ta’minlashda nafaqat jismoniy kuch, balki ruhiy kuch va ma’naviy yetuklik ham
muhimligini tushungan. Ular axloqiy me’yorlarga rioya qilgan holda, jamiyatda
barqarorlik va tinchlikni saqlashga hissa qo‘shadilar.
Shayx Sa’diy: Ma’naviyat va Insoniylik
Shayx Sa’diy, “Guliston” va “Bustan” asarlarida insoniylik va ma’naviyatga
katta e’tibor qaratgan. U harbiylarning nafaqat jangda, balki shaxsiy hayotda ham
axloqiy me’yorlarga amal qilishlarini ta’kidladi. Sa’diy, harbiylarning ma’naviy
rivojlanishining jamiyatga bo‘lgan ta’sirini chuqur tushungan. U harbiylarni
nafaqat jangchilarga, balki jamiyatning axloqiy yetakchilariga aylanishini istagan.
Sa’diy, axloqiy fazilatlarni shakllantirish orqali, harbiylarning o’z hayotlarida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
17
ijtimoiy barqarorlikni saqlashga yordam beradi deb hisoblagan. Sa’diy o‘z
asarlarida, harbiylarning nafaqat jangdagi, balki ijtimoiy va ma’naviy tarbiyadagi
rollarini ham ta’kidlagan. Ularning ma’naviy yetukligi va axloqiy fazilatlari
jamiyatda ijtimoiy tinchlikni saqlashda muhim omil bo‘lishi kerak deb ta’kidlagan.
Axloqiy-ruhiy tarbiya bo‘yicha tizimlashtirilmagan yondashuv mavjud.
Sharq mutafakkirlari qarashlarini harbiy ta’limga integratsiya qilish zarur. Ta’lim
dasturlarini boyitish va yangi metodikalarni amalga oshirish orqali bu
muammolarni hal etish mumkin. Muammolarni bartaraf etish uchun kompleks
yondashuv zarur. Axloqiy-ruhiy tarbiya harbiy kadrlar bo‘yicha strategik bo‘g‘in
hisoblanadi. Sharq mutafakkirlari g‘oyalari orqali universal yondashuvga erishish
mumkin. Ruhiyatni rivojlantirish milliy va xalqaro tinchlik uchun zamin yaratadi.
Kelajak avlodning ma’naviy barkamolligi - yurtimizning tinchligi va
farovonligining garovidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.
– T.: Ma’naviyat,
2008.
2.
Бочкарева, В.В.
Психологическая устойчивость военнослужащих в
экстремальных условиях службы.
— Москва: Воениздат, 2016.
3.
Department of the Army.
Comprehensive Soldier and Family Fitness
(CSF2) Program Overview.
— Washington, D.C., 2019.
4.
Bundeswehr.
Psychologische Betreuung in der Bundeswehr.
— Berlin:
Bundesministerium der Verteidigung, 2021.
5.
Kim, H.S. & Lee, J.Y.
Emotional Resilience Training in the South Korean
Military.
//
Asian Journal of Military Psychology
, 2022, Vol. 5(1), pp. 45–
58.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
18
6.
Ҳусанов, А.Б.
Олий ҳарбий таълим муассасаларида курсантларда
психологик барқарорликни шакллантириш масалалари.
//
Тошкент
ҳарбий академияси илмий журнал
, 2021, №3, б. 22–29.
7.
NATO.
Mental Resilience in Modern Armed Forces: Challenges and
Solutions.
— Brussels: NATO Research Division, 2020.
8.
Бобоев, С.Р.
Ҳарбий хизматчиларда стрессни бошқариш ва руҳий
барқарорликни ошириш йўллари.
– Т.: “Ҳарбий нашр”, 2022.
9.
World Health Organization (WHO).
Mental health promotion and
resilience in military settings.
— Geneva: WHO Publications, 2019.
