Авторы

  • Атакулова Дилфуза Турсуновна
  • Amanov Sanjar Ismailovich

Биографии авторов

  • Атакулова Дилфуза Турсуновна

    Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti dotsenti, t.f.f.d.

  • Amanov Sanjar Ismailovich

    Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti Oziq-ovqat xavfsizligi yo’nalishi magistri

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.tbir.99424

Ключевые слова:

Kalit so’zlar: don bug’doy tritikale oqsillar shakar vitaminlar makro- va mikroelement biologik oziqaviy qiymat lizin triptofan. Ключевые слова: зерно пшеница тритикале белки сахара витамины макро- и микроэлементы биологическая пищевая ценность лизин триптофан. Key words: grain wheat triticale proteins sugars vitamins macro- and microelements biological nutritional value lysine tryptophan.

Аннотация

ANNOTATSIYA: Non aholining barcha toifalari uchun eng qulay oziq-ovqat mahsulotidir va shuning uchun birinchi navbatda ushbu mahsulotning biologik va ozuqaviy qiymatini oshirishga e'tibor qaratish lozim. Nonning biologik va ozuqaviy qiymatini oshirishga bug'doy doniga nisbatan ozuqaviy tarkibi bo'yicha yaxshiroq muvozanatlashgan don xomashyosining yangi turlarini qo'llash orqali erishish mumkin. Bunday xom ashyolarga tritikale doni kiradi, u etarli miqdorda vitaminlar, minerallar, oqsilga boy va genetik darajada turli xil zararli mikroorganizmlarga yuqori qarshilikka ega. Xom ashyoning arzonligini hisobga olgan holda, ozuqaviy qiymati yuqori bo'lgan oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishda tritikale donini qayta ishlash mahsulotlaridan foydalanish juda dolzarbdir.

АННОТАЦИЯ: Хлеб является наиболее доступным продуктом питания для всех категорий населения, в связи с чем, в первую очередь, следует обратить внимание на повышение биологической и пищевой ценности этого продукта. Повышение биологической и пищевой ценности хлеба может быть достигнуто за счет использования новых видов зернового сырья, более сбалансированных по пищевому составу по сравнению с зерном пшеницы. К такому сырью относится зерно тритикале, которое богато достаточным количеством витаминов, минералов, белка, а также имеет высокую устойчивость на генетическом уровне к различным вредным микроорганизмам. Учитывая низкую стоимость сырья, использование продуктов переработки зерна тритикале в производстве продуктов питания с высокой пищевой ценностью является весьма актуальным.

ABSTRACT: Bread is the most accessible food product for all categories of the population, and therefore, first of all, attention should be paid to increasing the biological and nutritional value of this product. Increasing the biological and nutritional value of bread can be achieved by using new types of grain raw materials, more balanced in nutritional composition compared to wheat grain. Such raw materials include triticale grain, which is rich in a sufficient amount of vitamins, minerals, protein, and also has high resistance at the genetic level to various harmful microorganisms. Given the low cost of raw materials, the use of triticale grain processing products in the production of food products with high nutritional value is very relevant.


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

56

YUQORI BIOLOGIK QIYMATGA EGA TRITIKALE DONINING

KIIMYOVIY TARKIBI

Атакулова Дилфуза Турсуновна

Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti dotsenti, t.f.f.d.

Amanov Sanjar Ismailovich

Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti Oziq-ovqat xavfsizligi yo’nalishi magistri

ANNOTATSIYA: Non aholining barcha toifalari uchun eng qulay oziq-ovqat

mahsulotidir va shuning uchun birinchi navbatda ushbu mahsulotning biologik va

ozuqaviy qiymatini oshirishga e'tibor qaratish lozim. Nonning biologik va ozuqaviy

qiymatini oshirishga bug'doy doniga nisbatan ozuqaviy tarkibi bo'yicha yaxshiroq

muvozanatlashgan don xomashyosining yangi turlarini qo'llash orqali erishish mumkin.

Bunday xom ashyolarga tritikale doni kiradi, u etarli miqdorda vitaminlar, minerallar,

oqsilga boy va genetik darajada turli xil zararli mikroorganizmlarga yuqori qarshilikka

ega. Xom ashyoning arzonligini hisobga olgan holda, ozuqaviy qiymati yuqori bo'lgan

oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishda tritikale donini qayta ishlash

mahsulotlaridan foydalanish juda dolzarbdir.

Kalit so’zlar

: don, bug’doy, tritikale, oqsillar, shakar, vitaminlar, makro- va

mikroelement biologik, oziqaviy qiymat, lizin, triptofan.

ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ ЗЕРНА ТРИТИКАЛЕ С ВЫСОКОЙ

БИОЛОГИЧЕСКОЙ ЦЕННОСТЬЮ

Атакулова Дилфуза Турсуновна

д.ф.т.н., доцент Каршинского инженерно – экономического института

Аманов Санжар Исмаилович

Магитр по специальности «Безопасность пищевых продуктов» Каршинского

инженерно – экономического института


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

57

АННОТАЦИЯ: Хлеб является наиболее доступным продуктом питания

для всех категорий населения, в связи с чем, в первую очередь, следует обратить

внимание на повышение биологической и пищевой ценности этого продукта.

Повышение биологической и пищевой ценности хлеба может быть достигнуто

за счет использования новых видов зернового сырья, более сбалансированных по

пищевому составу по сравнению с зерном пшеницы. К такому сырью относится

зерно тритикале, которое богато достаточным количеством витаминов,

минералов, белка, а также имеет высокую устойчивость на генетическом уровне

к различным вредным микроорганизмам. Учитывая низкую стоимость сырья,

использование продуктов переработки зерна тритикале в производстве

продуктов питания с высокой пищевой ценностью является весьма актуальным.

Ключевые слова: зерно, пшеница, тритикале, белки, сахара, витамины,

макро- и микроэлементы, биологическая, пищевая ценность, лизин, триптофан.

CHEMICAL COMPOSITION OF TRITICALE GRAIN WITH HIGH

BIOLOGICAL VALUE

Atakulova Dilfuza Tursunovna

Doctor of Philological Sciences, Associate Professor of Karshi Engineering and

Economic Institute

Amanov Sanzhar Ismailovich

Master's degree in Food Safety at the Karshi Engineering and Economics Institute

ABSTRACT: Bread is the most accessible food product for all categories of the

population, and therefore, first of all, attention should be paid to increasing the

biological and nutritional value of this product. Increasing the biological and

nutritional value of bread can be achieved by using new types of grain raw materials,

more balanced in nutritional composition compared to wheat grain. Such raw materials

include triticale grain, which is rich in a sufficient amount of vitamins, minerals, protein,


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

58

and also has high resistance at the genetic level to various harmful microorganisms.

Given the low cost of raw materials, the use of triticale grain processing products in the

production of food products with high nutritional value is very relevant.

Key words: grain, wheat, triticale, proteins, sugars, vitamins, macro- and

microelements, biological, nutritional value, lysine, tryptophan.

Kirish.

Oziq-ovqat sanoatida amaliy tadqiqotlar fundamental va istiqbolli

yо‘nalish bо‘lib, yangi turdagi boyitilgan va funksional oziq-ovqat mahsulotlarini

olishga qaratilgan о‘simlik xomashyosini ishlab chiqarish va qayta ishlashning

innovasion texnologiyalarini yaratishdir. Mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligini

ta’minlashda don xomashyosi an’anaviy tarzda birinchi о‘rinda turadi. Shu munosabat

bilan sо‘nggi paytlarda bunday tritikale kabi ekinli donlarni sanoatda qayta ishlash

kо‘paymoqda[1].

Oqsil miqdori bо‘yicha tritikale doni nafaqat javdardan, balki bug‘doydan ham

ustundir. Tritikalening aminokislotalar tarkibi don ekinlari uchun xosdir, ammo bu

boshoqdagi cheklovchi aminokislotalar (lizin, triptofan), V guruhi vitaminlari va

minerallar (kalsiy, kaliy, magniy, temir) boshqa don ekinlariga qaraganda yuqori.

Tritikale moylari asosan hayvonlar va odamlarning tanasida sintez qilinmaydigan

tо‘yinmagan yog‘li kislotalar (olein va linolen) bilan ifodalanadi[2].

Yaqin vaqtgacha О‘zbekistonda tritikale Germaniya, Polsha, Vengriya,

Belorussiya kabi Sharqiy va Markaziy Yevropadagi ishlab chiqaruvchilarga nisbatan

nisbatan kam miqdorda yetishtirilmoqda. Bu mamlakatlarda titikale donining 50-60%

gacha ozuqa sanoatida, qolgan qismi un maydalash, pivo va alkogol sanoatida

ishlatiladi. Masalan, Polshada tritikalening 25% gacha qayta ishlanib, undan non va

qandolat mahsulotlari ishlab chiqarishda foydalaniladi[3].

Deyarli boshqa mamalakatlarda tritikale asosan chorva va parrandalar uchun

ozuqa ishlab chiqarishda, shuningdek spirtli ichimliklar ishlab chiqarishda qо‘llaniladi.


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

59

Mamlakatimizda tritikale donini qayta ishlashning bunday manzarasi hozirgi vaqtda

tritikale oziq-ovqat doniga davlat standartlari mavjud emasligi, unni qayta ishlash

sanoatida ushbu istiqbolli don ekinlaridan har xil turdagi don va un olishning zamonaviy

texnologiyalari yaratilmaganligi bilan izohlanadi.

Shu bilan birga, tritikale uning texnologik xossalarini va turli xil un va don va ular

asosida oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishdagi potensial imkoniyatlarini

baholash bо‘yicha yetarlicha о‘rganilmagan bо‘lib qolmoqda.

Tritikale javdar va bug‘doyning duragayidir. Tritikalening kelib chiqishi uning

nomida aks etadi, bu Triticum va Secale avlodlari nomlarining qismlarini qо‘shishdan

kelib chiqadi[4].

XX asrning 70-yillarida Kanada seleksionerlari uning duragaylari asosida. Rozner

va Uels tritikalening birinchi tijorat navlarini yaratdilar. Hozirgi vaqtda geksaploid

tritikale eng katta amaliy ahamiyatga ega bо‘lib, unga qiziqish Rossiya, Bolgariya,

Ispaniya, Vengriya, Polsha va dunyoning boshqa mamlakatlarida ortib bormoqda.

Ma’lumki, energiya bilan bir qatorda lipidlar ham funksional va strukturaviy rol

о‘ynaydi. Shuni ta’kidlash kerakki, tritikalening lipid tarkibi juda murakkab va bug‘doy

va javdar о‘rtasidagi oraliq shakl emas.

Erkin lipidlar 83% dan 89% gacha qutbsiz komponentlarni, asosan trigliseridlarni

о‘z ichiga oladi, bog‘langan lipidlar esa 61% dan 73% gacha qutbli va 27% dan 39%

gacha qutbsizdir. Polar guruhlarning asosiy tarkibiy qismlari yog‘ kislotalari - palmitin,

stearin, linolein va linolenin[5].

Oziq-ovqat tolasi bilan bir qatorda oqsillar ham insonning ovqatlanishida,

fiziologik funksiyalarida va organizm holatida muhim rol о‘ynaydi va hujayra va

tо‘qimalarning yangilanishi manbai hisoblanadi.

Oziq-ovqat mahsulotlarida oqsil etishmasligi organizmning yuqumli kasalliklarga

moyilligining kuchayishi, gematopoetik funksiyalarning pasayishi, rivojlanishning

kechikishi, metabolik va vitamin buzilishlari, asab tizimining ishlashining sabablaridan


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

60

biridir. Proteinlar yog‘lar va uglevodlar bilan birga energiya manbai sifatida

ishlatiladi[6].

1.-jadval

Don ekinlarining kimyoviy tarkibi

Don va uni qayta ishlash mahsulotlarining mineral (2-jadval) va vitamin balansi

ham inson ovqatlanishida katta ahamiyatga ega. Tritikale donining mineral tarkibi

dastlabki shakllarga qaraganda bir oz yuqoriroqdir. Tritikale donasi va uning

maydalangan mahsulotlari kaliy, fosfor, magniy, natriy, mis, rux va temirning yaxshi

manbai hisoblanadi [7].

Tritikale bug‘doydan kо‘ra kо‘proq natriy, marganets, temir, mis va sinkni о‘z

ichiga oladi, lekin javdardan bir oz kamroq. Tritikale donidagi mikroelementlarning

miqdori taxminan ularning bug‘doy donidagi tarkibiga teng. Shunday qilib,

о‘rganilayotgan donning mineral tarkibi bug‘doy bilan bir xil darajada, lekin odatda

javdarnikidan yaxshiroq [7].

2-jadval

Dondagi makroelementlarning miqdori, 100 g ga mg

Mineral moddalar

Donli ekinlar

Bug‘doy

Javdar

Tritikale

Ekin turi

Quruq moddaning % tarkibi

oqsil

uglevodlar

lipidlar

kullar

Kraxmal

shakar

kraxmal bо‘lmagan

polisaxaridlar

Selyulloza

Gemisel-

lyulozalar,

Pektinlar va

bosh.

Bug‘doy

10-20

60-75

2-3

2-3

6-9

2-2,5

1,5-2,2

Javdar

8-14

58-66

1,9-3,5

1,8-3,2

8-15

1,7-3,5

1,7-2,3

Tritikale

11-23

49-57

2,5-3

2-3

7-11

3-5

1,8-2,2


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

61

Natriy

8

4

5

Kaliy

323

424

368

Kaltsiy

50

59

55

Magniy

111

120

120

Fosfor

340

366

396

Temir

5,1

5,4

5,0

Tritikalening umumiy azot miqdori bug'doy va javdarnikidan bir oz ko'proq, oqsil

bo'lmagan azot miqdori esa bug'doynikidan yuqori. Bu erkin aminokislotalar

miqdoridagi tegishli o'zgarishlar bilan bog'liq. Tritikaledagi erkin aminokislotalarning

tarkibi, xuddi asl turdagi kabi, oqsil bo'lmagan azot almashinuvida muhim rol

o'ynaydigan alanin, arginin, dikarboksilik aminokislotalar va ularning amidlarining

yuqori miqdori bilan tavsiflanadi. Tritikale aminokislotalarning dikarboksilik va asosiy

guruhlari nisbati va tarkibi bilan ham farqlanadi, bu esa saqlash oqsillari sintezi

natijasidir [8].

Tritikaleda bug'doy darajasiga mos keladigan E vitamini mavjudligi bilan

tavsiflanadi va kuzgi ekinlarda u sezilarli darajada kamroq bo'ladi.

Shunday qilib, to'liq oqsillar, shakar, vitaminlar, makro- va mikroelementlarning

eng yuqori miqdori tufayli tritikale doni yuqori biologik qiymatga ega. Shuning uchun

uning asosida ishlab chiqarilgan non mahsulotlari funktsional mahsulotlar sifatida

tasniflanishi mumkin[9,10].

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI

1.

Айзикович, Л.Е. Физико-химические основы технологии производства

муки / Л.Е. Айзикович // - М.: Колос, 1975. - 240 с.

2. Авдусь, П.Б. Определение качества зерна, муки и крупы / П.Б. Авдусь,

A.C. Сапожникова//. -М.: Колос, 1976.

3. Андреев, Н.Р. Основы производства нативных крахмалов / Н.Р. Андреев

// -М.: Пищепромхимиздат, 2001. - 289 с.

4. Афанасьева, В.К. Рол предшественника в формировании урожая озимого


background image

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

62

тритикале / В.К. Афанасьева, C.B. Тоноян, P.P. Гайнуллин // ArpoXXI. –

2007. - №7-9.

5. Бутковский, В.А., Технологии зерноперерабатывающих производств /

В.А. Бутковский, А.И. Мерко, Е.М. Мельников // М.: Интерграф сервис,

1999.

6.Бутковский, В.А. «Технология мукомольного, крупяного и

комбикормового производства» (с основами экологии) / В.А. Бутковский,

Е.М. Мельников II-М.: Агропромиздат,1989.- 464 е.: ил.- (Учебники и

учеб. пособия для студентов высш. учеб. заведений).

7.Рождественская Л. Н., Рогова О. В. О необходимости обеспечения

физической и экономической доступности здорового питания населения

// Вестник ЮУрГУ. Серия «Пищевые и биотехнологии». 2020. Т. 8. № 1.

С. 94–104. DOI: 10.14529/food200111. EDN: DQHPPV

8.Борисова А. В., Шаярова М. В., Шишкина Н. Ю. Функциональные

продукты питания: связь между теорией, производством и потребителем

// Новые технологии. 2021. № 17(1). С. 21–32. DOI: 10.47370/2072-0920-

2021-17-1-21-32. EDN: KMZWIA

9.Пономарев С. Н., Пономарева М. Л., Маннапова Н. С., Илалова Л. В.

Урожайность и содержание белка в зерне коллекционных образцов

озимой тритикале // Аграрная наука Евро-Север-Востока. 2021. Т. 22(4).

С.495–506. DOI: 10.30766/2072-9081.2021.22.2.495-506. EDN: GNZNQA