https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
368
YU
QORI SINFLARDA TA’LIM JARAYONINI TIL O‘QITISH
TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA TASHKIL ETISH
Kamolova Feruza
Buxoro Davlat Pedagogika instituti
Tayanch Doktorant
+998993811205
Annotatsiya
Ushbu maqolada yuqori sinflarda chet tilini o‘qitish jarayoniga
raqamli
texnologiyalarni integratsiyalash masalasi o‘rganiladi. Mavjud ilmiy tadqiqotlar
asosida mobil til o‘rganish (MALL), kompyuter yordamida hamkorlikda ta’lim
(CSCL), kengaytirilgan va virtual haqiqat (AR/VR), hamda sun’iy intellekt asosida
ishlab chi
qilgan til o‘rganish tizimlari (ICALL) tahlil qilinadi. Ushbu vositalarni
samarali joriy etish bo‘yicha konseptual model taklif etiladi. Tadqiqot
texnologiyalarning til o‘zlashtirishdagi foydali jihatlari va mavjud muammolarini
ham aniqlaydi.
Kalit so‘zlar:
Y
uqori sinflar, chet tilini o‘qitish, raqamli texnologiyalar, mobil ta’lim
(MALL),
sun’iy intellekt (ICALL), AR/VR texnologiyalari, kompyuter yordamida
hamkorlikda ta’lim (CSCL),topshiriqqa asoslangan til o‘rgatish (TBLT), aralash
ta’lim, ijtimoiy tarmoqlar
Kirish
So‘nggi yillarda ta’limda raqamli transformatsiya kuchaymoqda, bu esa chet
tili ta’limining shaklini tubdan o‘zgartirmoqda. Ayniqsa, yuqori sinflardagi (o‘rta
maktabning yuqori bosqichi) o‘quvchilar –
aqliy jihatdan yetukroq, mustaqil va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
369
texnologiyaga moslashgan shaxslar sifatida
–
yangi o‘quv vositalarini samarali
o‘zlashtira oladilar.
Mobil yordamli til o‘rganish (MALL), kompyuter yordamida hamkorlikda
ta’lim (CSCL), kengaytirilgan va virtual haqiqat (AR/VR) hamda sun’iy
intellektdan foydalaniluvchi o‘quv dasturlari (ICALL) orqali chet tilini o‘rganish
jarayoni interaktiv, ijodiy va samarali tus olmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi
–
zamonaviy til o‘qitish texnologiyalarini yuqori sinf o‘quvchilari orasida tizimli
tarzda jori
y etishning samarali usullarini ko‘rsatishdir.
Tadqiqot uslubi
Ushbu maqolada adabiyotlar sharhi metodidan foydalanildi. 2015
–
2023 yillar
oralig‘ida chop etilgan ilmiy maqolalar, konferensiya materiallari va texnologik
ta’limga oid hisobotlar o‘rganildi.
Tanlash mezonlari:
Yuqori sinf o‘quvchilari uchun mos bo‘lgan texnologik vositalar;
Aralash o‘qitish (blended learning) va topshiriqqa asoslangan til o‘rgatish
(TBLT) modellari;
Til bilish darajasi, motivatsiya va mustaqil o‘qish qobiliyatiga ta’siri.
Yetti asosiy ilmiy manba aniqlanib, chuqur tahlil qilindi. Ular yuqori sinflar
uchun mos texnologiyalarni yoritib berdi.
Natijalar
Mobil yordamli til o‘rganish (MALL)
Mobil texnologiyalar yordamida til o‘rganish —
zamonaviy ta’limning
ajralmas qismiga aylangan. Mobil ilovalar, jumladan Socrative, Duolingo, Quizlet,
hamda hikoya yaratish platformalari o‘quvchilarning mustaqil til o‘rganish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
370
jarayonida faol ishtirok etishiga imkon yaratadi. Burston (2015) mobil
qurilmalardan foydalanish o‘quvchilarda o‘z
-
o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini
kuchaytirishini ta’kidlaydi. Reinders & Benson (2017) esa mobil ilovalar orqali
o‘quvchilarning til o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasi va qiziqishi ortishini
kuzatgan. Mobil vositalarning asosiy afzalligi
—
ular o‘quvchini istalgan vaqtda
va joyda interaktiv tarzda tilga duch kelishga undaydi, bu esa so‘z boyligini
shakllantirish va mustahkamlashga xizmat qiladi.
Kompyuter yordamida hamkorlikda ta’lim (CSCL)
Kompyuter vositalaridan foydalangan holda hamkorlikda o‘rganish
(CSCL)
—
til o‘rgatishda samarador metodlardan biri sifatida tan olinmoqda. Google Docs,
Padlet, Moodle kabi platformalar o‘quvchilarga birgalikda matn yaratish, o‘zaro
tahrirlash va fikr almashish imkonini beradi. Dooly (2008) ta’kidlaganidek, bunday
vos
italar o‘quvchilarning til o‘rganishdagi ijtimoiy faolligini oshiradi. Kessler
(2012) esa CSCL muhiti metakognitiv faollikni rag‘batlantirib, o‘quvchilarni o‘z
o‘rganish jarayonlarini nazorat qilishga o‘rgatishini ko‘rsatgan. Bunday
platformalar o‘quvchini
ng faqat til emas, balki axborot texnologiyalaridan
foydalanish salohiyatini ham kengaytiradi.
Kengaytirilgan va virtual haqiqat (AR/VR)
Kengaytirilgan (AR) va virtual (VR) haqiqat texnologiyalari orqali yaratilgan
til o‘rganish muhiti an’anaviy o‘quv xonalarida mavjud bo‘lmagan imkoniyatlarni
taqdim etadi. Kovalenko va Tarasenko (2022) o‘z tadqiqotlarida AR/VR
texnologiyalari orqali taqdim
etilgan interaktiv tajriba o‘quvchilarning til muhitiga
chuqurroq sho‘ng‘ishini, madaniyatlararo anglash darajasini oshirishini va darsga
bo‘lgan qiziqishini kuchaytirishini aniqlagan. Ushbu vositalar nafaqat til
materialini vizual va eshitish orqali qabul qilishni kuchaytiradi, balki tilni haqiqiy
muloqot kontekstida qo‘llashga imkon beradi. Bu esa tilning passiv emas, faol
o‘zlashtirilishini ta’minlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
371
Sun’iy intellekt asosidagi CALL (ICALL)
CALL (Computer-
Assisted Language Learning) doirasida sun’iy intellekt
asosidagi texnologiyalar
—
ya’ni AI grammar checkers, speech recognition tools,
va adaptiv o‘quv dasturlari —
til o‘rgatishda yangi bosqichni boshlab berdi. Heift
va Schulze (2015) ICALL
vositalari o‘quvchilarning real vaqtda xatolarni ko‘rish
va tuzatish, shuningdek, individual ehtiyojlarga mos material olish imkoniyatlarini
oshirganini ta’kidlaydi. Masalan, grammatik tahlilchi vositalar (AI
-based grammar
correctors) o‘quvchi yozgan matn
dagi noaniqliklarni aniqlab, tavsiyalar beradi.
Talaffuz tahlilchilari esa intonatsiya, urg‘u va tovushlar ustida ishlash imkonini
yaratadi. Shu tarzda, har bir o‘quvchi o‘zining til o‘rganish trayektoriyasini
moslashtirishga erishadi.
O‘yin asosida va korpus asosidagi vositalar
Til o‘rgatishda o‘yinlar va til korpuslari keng qo‘llanilmoqda. Gamification
—
ya’ni o‘yin elementlari asosidagi o‘qitish orqali o‘quvchilarning motivatsiyasi
va ishtiroki oshadi. Rashid (2020) o‘yin shaklidagi topshiriqlar orqali til
o‘zlashtirish jarayonida yuqori darajadagi faollik va ko‘nikma shakllanishi
kuzatilganini bildiradi. Korpus vositalari, xususan AntConc, o‘quvchilarga real
hayotda qo‘llaniladigan iboralar, kollokatsiyalar va grammatik naqshlarni tahlil
qilish imkonini beradi. Bunday yondashuv
o‘quvchilarda mustaqil til tahlili va
kontekstda foydalanish ko‘nikmasini shakllantiradi.
Topshiriqqa asoslangan til o‘rgatish (TBLT)
Topshiriqqa asoslangan til o‘rgatish yondashuvida texnologiyalar muhim rol
o‘ynaydi. Virtual suhbatlar, video intervyular, va loyiha asosida yozilgan
maqolalar orqali o‘quvchilar tilni real kommunikativ kontekstda qo‘llashga
o‘rganadilar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
372
Ellis (2017) bu yondashuv o‘quvchilarda aloqa ko‘nikmalarini, tilga
erkinlikni va madaniyatlararo idrokni rivojlantirishini ta’kidlaydi. Texnologiyalar
ushbu topshiriqlarni multimodal shaklda taqdim etish imkonini berib, har xil o‘quv
uslublariga moslashis
hni ta’minlaydi.
Multimedia va ijtimoiy tarmoqlar
Multimedia va ijtimoiy tarmoqlar orqali til o‘rganish yangi, erkin va ijodiy
imkoniyatlarni ochadi. Podkastlar, videobloglar, Edmodo, Instagram kabi vositalar
o‘quvchilarning o‘z fikrini yozma va og‘zaki tarzda ifodalash, shuningdek, boshqa
foydalanuvchila
r bilan muloqot qilish imkonini beradi. Wang & Vásquez (2012)
ijtimoiy tarmoqlar orqali muloqot qilayotgan o‘quvchilarda til o‘zlashtirish
jarayoni tabiiy, kontekstli va faol bo‘lishini kuzatgan. Bu vositalar, shuningdek,
tilni nafaqat o‘rganiladigan predm
et, balki kundalik hayotning ajralmas vositasi
sifati .
Munozara
O‘rganilgan natijalar yuqori sinflarda raqamli texnologiyalarni chet tilini
o‘qitish jarayoniga integratsiya qilish ko‘plab ijobiy imkoniyatlarni yaratishini
ko‘rsatadi. Har bir texnologik vosita —
mobil ilovalardan tortib, sun’iy
intellektgacha
—
o‘ziga xos afzalliklarga ega bo‘lib, o‘quvchilarning til
ko‘nikmalarini rivojlantirishda samarali qo‘llanishi mumkin. Biroq bu
vositalarning natijadorligi asosan ularning pedagogik asoslanganligi, strategik
rejalashtirilganligi, va o‘qituvchilar va o‘quvchilarning
tayyorgarlik darajasi bilan
chambarchas bog‘liq.
Pedagogik integratsiyaning muhimligi
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, texnologiyalarni shunchaki sinfga olib
kirish emas, balki ularni maqsadli, o‘ylangan didaktik maqsadlar asosida qo‘llash
samaradorlikni belgilaydi. Masalan, mobil ilovalarning o‘z
-
o‘zidan ta’siri
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
373
chegaralangan bo‘lib, ular faqat o‘quvchilarga aniq vazifalar va muntazam teskari
aloqa taqdim etilgandagina yuqori natija beradi (Burston, 2015; Reinders &
Benson, 2017). Demak, texnologik vositalar
—
bu maqsadga erishish vositasi
bo‘lib, ularni faqat o‘quv mazmuniga moslashtirilgan holda qo‘llash kerak.
O‘qituvchilarni tayyorlash zarurati
Bir necha
tadqiqotlar (Kessler, 2012; Wang & Vásquez, 2012)
o‘qituvchilarning texnologik savodxonligi ularning raqamli vositalarni qanday
darajada samarali qo‘llay olishiga bevosita ta’sir qilishini ko‘rsatadi. Yuqori sinf
o‘quvchilari bilan ishlovchi o‘qituvchilar
zamonaviy platformalardan, ayniqsa
CSCL, ICALL va AR/VR texnologiyalaridan foydalanish uchun yetarli
tayyorgarlikka ega bo‘lishi lozim. Bu esa doimiy kasbiy rivojlanish, seminarlar, va
amalda qo‘llash imkoniyatlarini yaratishni talab etadi.
Texnik infratuzilma va teng imkoniyatlar masalasi
Ko‘plab ijobiy natijalarga qaramay, texnologiyalarni o‘quv jarayoniga keng
joriy etishda texnik cheklovlar ham mavjud. Ayrim ta’lim muassasalarida
internetga doimiy ulanish, kompyuterlar yoki mobil qurilmalar yetishmasligi
o‘qituvchilarning raqamli vositalardan foydalanishiga to‘sqinlik qiladi. Bu esa
o‘quvchilar o‘rtasida teng imkoniyatlarning buzilishiga olib kelishi mumkin.
AR/VR yoki sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish uchun esa qo‘shimcha
texnik resurslar talab etiladi, bu esa barcha maktablar u
chun amaliy bo‘lmasligi
mumkin.
O‘quvchilarni yo‘naltirish va raqamli intizom
Texnologiyalar bilan ishlash o‘quvchilarda o‘z
-
o‘zini boshqarish, vaqtni
to‘g‘ri taqsimlash va maqsadga yo‘naltirilgan faoliyat yuritish ko‘nikmalarini talab
etadi. Shuning uchun, o‘qituvchilar raqamli topshiriqlarni aniq yo‘riqnoma, vaqt
chegarasi va nati
jaga yo‘naltirilgan teskari aloqa bilan ta’minlashi lozim. Aks
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
374
holda, texnologiyalar chalg‘ituvchi omilga aylanishi mumkin. Saito (2019) ayrim
holatlarda texnologiyalar o‘quvchilarda haddan tashqari charchoq, yuzaki ishtirok
va passivlikka olib kelishi mumkinligini ko‘rsatgan. Demak, raqamli vositalarni
samarali yo‘na
ltirish
—
bu pedagogik rahbarlik masalasidir.
Aralash (blended) ta’lim modelining ustunligi
Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, eng samarali yondashuv bu an’anaviy
darslarni raqamli vositalar bilan uyg‘unlashtirgan aralash o‘qitish modelidir. Bu
model o‘quvchilarga darsda tushunmagan jihatlarni mustaqil takrorlash imkonini
beradi, shuningdek, o
‘z o‘rganish tezligiga moslashtirilgan yondashuvdan
foydalanish imkonini yaratadi. Ellis (2017) topshiriqqa asoslangan yondashuvlar
aynan ana shu aralash modelda eng samarali natija berishini qayd etashida
ko‘rsatishga xizmat qiladi.
Xulosa
Yuqori
sinflarda
til
o‘rgatishda
texnologiyalardan
foydalanish
o‘quvchilarning mustaqilligini, motivatsiyasini va tilga oid ko‘nikmalarini
oshirishda katta imkoniyatlarga ega. MALL, CSCL, AR/VR, ICALL kabi
vositalar, topshiriqqa asoslangan va aralash ta’li
m modeli asosida
uyg‘unlashganda, samarali til ta’limi uchun qulay muhit yaratadi.
Ammo bunday texnologiyalarni muvaffaqiyatli joriy etish uchun quyidagilar
muhim: o‘qituvchilarni muntazam o‘qitish, texnologik infratuzilmani yaxshilash
va o‘quv rejalarini ehtiyotkorlik bilan loyihalash.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Burston, J. (2015). MALL loyihalarini amalga oshirishning yigirma yilligi:
O‘rganish natijalari bo‘yicha metatahlil. ReCALL, 27(1), 4–
20.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
375
2
. Dooly, M. (2008). Telehamkorlik asosidagi til o‘
rganish: Onlayn
madaniyatlararo hamkorlikni boshqarish bo‘yicha qo‘llanma. Peter Lang.
3
. Kovalenko, A. va boshq. (2022). Chet tilini o‘rganishda virtual va
kengaytirilgan haqiqat texnologiyalarining qo‘llanilishi. Education and
Information Technologies.
4
. Heift, T., & Schulze, M. (2015). Intellektual CALL: O‘quvchiga xos
xatolarga e’tibor qaratish. Springer.
5
. Flowerdew, L. (2012). Korpuslar va til ta’limi. Palgrave Macmillan.
6
. Ellis, R. (2017). Ikkinchi tilni o‘zlashtirishni o‘rganish. Oxford University
Press.
7
. Wang, S., & Vásquez, C. (2012). Web 2.0 va ikkinchi tilni o‘rganish:
Tadqiqotlar bizga nimani ko‘rsatmoqda? CALICO Journal, 29(3), 412–
430.
8
. Reinders, H., & Benson, P. (2017). Sinfdan tashqari til o‘rganish. Language
Teaching, 50(4), 561
–
578.
9
. Rashid, T. va boshq. (2020). Til ta’limida o‘yin asosidagi o‘qitish: Tahlil
va xulosalar. Journal of Educational Technology Systems, 48(4), 589
–
613.
10. Saito, K. (2019). Texnologiyadan foydalanishning ikkinchi tilni
o‘rganishga ta’siri: kognitiv yuklama, jalb qilish va natijalar. System, 87, 102139.
