SA`DIY SHEROZIY “GULISTON” ASARINING SHARQ ADABIYOTIDA TUTGAN O`RNI.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

157

SA`DIY SHEROZIY “GULISTON” ASARINING SHARQ

ADABIYOTIDA TUTGAN O`RNI.

Xoliqulova Zarnigor Azim qizi

Termiz davlar universiteti

Filologiya va tillarni o`qitishi fakulteti

2-bosqich talabasi

O6984404@gmail.com

Annotatsiya:

Mazkur maqolada

g‘azal

janrining kashshofi va ustodi sifatida

ulug‘langan adib, shoir va muta

fakkir Shayx Muslihiddin Sa`diy Sheroziyning fors

adabiyot

i tarixida muhim o`rin tutgan “Guliston” asarining Sharq adab

iyotida

tutgan mavqeyi bilan bir qatorda undagi hikoyat va baytlarning mazmun-mohiyati

tahlil qilinadi.

Kalit so`zlar:

Shayx, axloqiy-

didaktik asarlar, klassik adabiyot, “Guliston”,

“Bo`ston”, Sharq adabiyoti, fors

-tojik klassik poeziyasi.

Аннотация:

В

статье анализируется содержание и суть рассказов и

стихов произведения «Гулистан», занимающего важное место в истории

персидской литературы, а также его положение в восточной литературе,

писателя, поэта и мыслителя шейха Муслихиддина Саади Ширази, который

почитается как пионер и мастер жанра газели.

Ключевые слова:

Шейх, нравственно

-

дидактические произведения,

классическая литература, «Гулистон», «Бостон», восточная литература,

персидско

-

таджикская классическая поэзия.

Abstract:

This article analyzes the content and essence of the stories and

verses in the work "Gulistan", which occupies an important place in the history of

Persian literature, as well as its position in Eastern literature, by the writer, poet,

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

158

and thinker Sheikh Muslihiddin Sa`di Shirazi, who is revered as the pioneer and

master of the ghazal genre.

Keywords:

Sheikh, moral-didactic works, classical literature, "Guliston",

"Boston", Eastern literature, Persian-Tajik classical poetry.

Yillar davomida insonlar ta`lim va tarbiyaning katta qismini ma`naviy

qadriyatlardan, jumladan, buyuk mutafakkirlarning pand-nasihat, o`gitlardan

iborat bo`lgan asarlari orqali olib kelgan. Xalqimiz tarixida ajdodlarimiz

tomonidan ta`lim-tarbiya, axloq va odob masalalariga bag`ishlangan axloqiy-

didaktik mavzudagi ko`plab asarlar yaratilgan. Bunga misol qilib Yusuf xos

Hojibning “Qutadg`u bilig”, Abdulla Avloniyning “Turkiy

guliston yoxud axloq”,

Alisher Navoiyning “Hayrat ul

-

abror”,

Kaykovusning “Qobusnoma” va shu bilan

bir qatorda Sa`diy Sheroziyning

“Guliston” va

“Bo`ston” asarlarini ham olishimiz

mumkin. Sharq klassik adabiyotining buyuk namoyandalaridan biri bo`lgan Sa`diy

Sheroziy o`rta va yaqin Sharq o`lkalarida Shayx Sa`diy nomi bilan mashhur

bo`lgan. Uning g`azallardagi har bir misrada chuqur ma`no, go`zal ohang va shu

bilan birgalikda og`ir dard motivi yetakchilik qiladi. Shuning uchun ham shoirni

Eronda qanchalar sevsalar, Turkistonda ham shuncha sevadilar. Eron-u Turkistonni

qo`ying, fransuz Volter, nemis Gyotelar ham o`z asarlarida uning she`rlariga

murojaat qilgan. O`z davrida uning ko`plab asarlari o`zbek maktablarida darslik

sifatida o`tilgan. Sa`diy Sheroziy umrining 20 yildan ko`prog`i sayohatda o`tgan.

Bu sayohatlari davomida ko`rgan- bilganlarini umumlashtir

ib, sayqallab “Bo`ston”

hamda “Guliston” asarlariga ixcham

hikoyalar qilib kiritgan. Fors-tojik adabiyoti

tarixida Sa`diy Sheroziyning

“Guliston” asari juda katta ahamiyatga ega. Ushbu

asar o`ziga xos didaktik hikoyalar va she`riy aforizmlar to`plamidir. Kitob 8

bobdan iborat. Asarda insoniyatning axloqiy fazilatlari, do`stlik, sabr-toqat, adolat

va xushmuomalalik kabi mavzular muhokama qilinadi. Bundan tashqari asarda

jahongashta shoir o`z hayotida ko`rgan, bilgan voqealarni bayon etib, ulardan

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

159

axloqiy xulosalar chiqaradi. Undagi qisqa-qisqa hikoyalarda dunyo-dunyo ma`no

bo`lgani uchun ham bu kitob jahon adabiyotining oltin fondiga kiritilgan.

Adabiyotshunos olimlar nazdida fors-tojik klassik poeziyasining eng porloq asari

Firdavsiyning “Shohnoma”

asari bo`lsa, nasriy asarlarning eng yorqin na`munasi

esa Sa`diy Sheroziyning “Guliston” asari hisoblanadi.

Bu ta`limiy asarda yozuvchi

o`z davridagi eng muhim va katta-katta siyosiy, iqtisodiy voqealarni aks ettirar,

axloqiy talqin etar ekan, o`sha davr kishilarining xilma-xil obrazlarini yaratadiki,

bu obrazlarning umumlashtiruvchi kuchi ham, tasir doirasi ham shoirning o`z yurti

va davri chegarasidan chiqib ketadi. Asardagi davr orzulari umumbashariyat

orzulari bilan hamohang.

Asarda keltirib o`tilgan fiklarga isbot va dalil sifatida shu mavzuga bog`liq

bo`lgan hikoyatlar ham berilgan. Asardagi “Baliq va tovuq” hikoyasida o`z

hayotini saqlash uchun tovuqqa qarshi kurashgan baliq obrazi uchraydi. Hikoya

insonning hayotdagi qiyinchiliklarga qarshi turishi va o`z maqsadlari uchun

kurashish zarurligini ta`kidlaydi. “Hikmatli it” hikoyasida esa bir it

o`zining

sadoqatini va do`stligini ko`rsatadi. U egasiga sidqi dildan xizmat qiladi va uni

qiyinchiliklardan qutqaradi. Hikoya sadoqat, do`stlik va fidoiylikning ahamiyatini

o`rgatadi. Asarda o`z qobiliyatlari va imkoniyatlari haqida ko`plab qo`rquv va

shubhalar bilan yashab, xavfsiz bo`lsa ham talvasaga tushib behudaga shov-shuv

solib boshqalarning ham

tinchligini buzgan inson obrazi “Daryo ko`rmagan qul”

hikoyatida yoritib berilgan. Ushbu hikoyada qul daryoni ko`rmagani uchun uning

haqiqiy kuchi va imkoniyatlarini anglay olmaydi, bu esa qulning bilim va

tajribasining cheklanganligini anglatadi. Sa`diy bu hikoya orqali o`quvchilarni o`z

qo`rquvlarini yengib, hayotni to`liq kashf etishga chaqiradi. Bundan tashqari asarda

yovuzlikka qarshi turish va o`z axloqiy qadriyatlarini himoya qilish mavzulari

yoritilgan hikoya ham mavjud.

“Yovuz bahor va toza kishi” hikoyasi aynan shu

mavzuda bo`lib, unda yovuz bahor inson ustiga qanchadan qancha yomonliklar va

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

160

yovuzliklar qilsa ham toza kishi o`z ahdida sodiq turib, yozuvlikka qarshi

kurashadi.

Asarda hikoyatlardan tashqari 595 taga yaqin fors tilidagi qisqa she`rlar

mavjud bo`lib, ularning har biri ikki baytdan ozroq, ruboiy shaklida ham uchraydi.

Sa`diy asarning ba`zi joylarida hayotda yo`l topolmay qolgan kishilarni

sargardonlikdan qutqarish, ularga to`g`ri yo`lni ko`rsatib berishni o`zining burchi

hisoblaydi. U bir she`rida:

Chu ko`rding ko`r kishi yo`linda chohdir,

Indamay o`tirsang katta gunohdir,-

der ekan boshqalarga ham shu burchni uqtiradi. Ijodkor insoniy qadr-

qimmatni u birinchi galda mehnatda, o`z mehnatiga, bilim va hunariga

tayanishida, birovga xor bo`lmaslikda, deb tushunadi va shunday ta`lim

beradi:

O`z mehnatida non yegan kishi

Hotam minnatidan ozod er-kishi.

Hamma narsa faqat harakat va jasorat bilan qo`lga kirishi mumkinligi

„Guliston“ning ko`p hikoyatlarida lo`nda qilib ko`rsatib berilgan.

“Guliston” asari

ko`plab boshqa sharq adabiy asarlariga ilhom manbayi bo`lib xizmat qilgan.

Masalan, Abdurahmon Jomiyning “Salomon va

Abdurahmon”, Nizomiy

Ganjaviyning qissalari, Kaykovusning

“Qobusnoma” va she`riyat sultoni bo`lga

n

Alisher Navoiyning “Mahbub ul

-

qulb” asarlari ham aynan “Guliston’ asarining

ta`sirida yozilgan bo`lib, ularda asar mazmuniga yaqin bo`lgan hikoyalar mavjud.

Shundan ham bilishimiz mumkinki, ushbu asar sharq adabiyotining eng nodir asari

bo`lishi bilan bir qatorda, yana ko`plab shunga o`xshash noyob va mashhur

asarlarning yozilishiga turtki bo`lgan desak mubolag`a bo`lmaydi. Ushbu asarning

ahamiyati bugungi kunda ham saqlanib qolmoqda, chunki uning g`oyalari va

mazmuni zamonaviy hayotda ham dolzarbdir.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

161

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Sa`diy Sheroziy “Guliston”.

www.ziyouz.com

kutubxonasi.

2.

Xayrullaev M.M. Uyg‘onish davri va Sharq mutafakkirlari. Toshkent:

O‘zbekiston, 1971.

3.

Bobur Udayev. Sa’diy Sheroziy “Guliston” asari

tarjimalarida

adaptatsiya masalalari// Magistrlik dissertatsiyasi.,

–

Toshkent: 2018.