https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
250
FUQAROLIK QONUNCHILIGIDA MULKIY HUQUQLARNI
HIMOYA QILISH: XALQARO VA MILLIY TAJRIBA
Azirbaev Salamat Kuanishbaevich
Qoraqalpoq davlat universiteti yurisprudensiya tálim yónalishi yuridika
fakulteti 3-kurs talabasi.
Tel raqami: +998 90 700-68-62
Email:
Annotaciya: Mazkur maqolada O‘zbekiston va xorijiy davlatlarda mulkiy
huquqlarni huquqiy himoya qilish tizimi, zamonaviy tendensiyalar, xorijiy va
mahalliy olimlarning fikrlari tahlil qilinadi.
Kalit sózlar: qonunchilik, mulk, huquqlar, xalqaro, milliy, demokratik,
daxlsizlik Tajriba, islohatlar, tajriba.
Kirish
Mulkiy huquq fuqarolik huquqining asosiy institutlaridan biri bo‘lib, iqtisodiy
barqarorlik va huquqiy tartibotning kafolatidir. Demokratik jamiyatda mulk
daxlsizligi va uning huquqiy himoyasi asosiy tamoyillardan hisoblanadi. Xususiy
mulkni himoya qilish darajasi mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi va
sarmoyadorlar uchun jozibadorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ózbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bu borada shunday
degan edi:
"Har bir fuqaro va tadbirkorning qonuniy mulki davlat tomonidan kafolatli
himoya qilinishi lozim. Biz mulk daxlsizligini ta’minlash orqali iqtisodiy o‘sish va
tadbirkorlik rivojiga keng yo‘l ochamiz." [1].
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
251
Mazkur maqolada O‘zbekiston va xorijiy davlatlarda mulkiy huquqlarni
huquqiy himoya qilish tizimi, zamonaviy tendensiyalar, xorijiy va mahalliy
olimlarning fikrlari tahlil qilinadi.
Fuqarolik qonunchiligida mulkiy huquq tushunchasi va huquqiy
asoslari.Mulkiy huquq fuqarolik huquqining asosiy bo‘g‘ini bo‘lib, fuqaro yoki
yuridik shaxsning o‘z mulkiga egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish
huquqini ifodalaydi. O‘zbekiston Respublikasida mulkiy huquqning asosiy
huquqiy manbalari quyidagilardan iborat:
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi – 53-moddaga ko‘ra, har kim qonun
bilan kafolatlangan tartibda mulk huquqiga ega bo‘lishi mumkin.O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi – mulk huquqining shakllari, uni himoya qilish
usullari va mulkiy nizolarni hal etish tartibini belgilaydi.“Xususiy mulkni himoya
qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi qonun – xususiy
mulkning daxlsizligi va davlat himoyasi kafolatlarini belgilaydi.
Xalqaro shartnomalar – BMTning Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi,
EI mamlakatlarining mulkiy huquqlarni himoya qilish bo‘yicha konvensiyalari.
G‘arbiy Yevropa huquq maktablari vakillaridan biri bo‘lmish huquqshunos G.
Grossning ta’kidlashicha:"Xususiy mulk huquqining mustahkam himoyasi
bo‘lmagan davlatlarda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash mushkuldir, chunki mulk
daxlsizligiga ishonch bo‘lmasa, investitsiyalar oqimi sust bo‘ladi." [2].
Mulkiy huquqlarni himoya qilishning zamonaviy tendensiyalari.Xorijiy
tajriba: AQSh va Yevropa mamlakatlari.AQSh va Yevropada mulkiy huquqlarni
himoya qilish yuqori darajada rivojlangan bo‘lib, quyidagi jihatlarga alohida
e’tibor qaratiladi:
Sud himoyasi mustahkamligi – AQShda “Due Process” tamoyili asosida har
qanday shaxsning mulk huquqini sud orqali himoya qilish kafolatlangan.Mulkni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
252
noqonuniy olib qóyishning oldini olish – Yevropa Ittifoqi davlatlarida
Konstitutsiyaviy sudlar mulk huquqini buzuvchi qonunlarni bekor qilish vakolatiga
ega.Frantsuz huquqshunosi P. Laurent mulk huquqining milliy iqtisodiyotdagi
ahamiyati haqida shunday fikr bildirgan:"Mulk daxlsizligi qanchalik himoyalangan
bo‘lsa, iqtisodiy barqarorlik shunchalik mustahkam bo‘ladi. Huquqiy ishonch
tadbirkorlik rivojining asosidir." [3].
Ózbekistonda mulk huquqi islohoti.So‘nggi yillarda O‘zbekistonda mulk
huquqini himoya qilish bo‘yicha qator islohotlar amalga oshirilmoqda:
Xususiy mulkni noqonuniy musodara qilishga qarshi chora-tadbirlar
kuchaytirildi.Davlat xizmatlarida shaffoflik ta’minlandi – “Elektron notariat”
tizimi orqali shartnomalar va hujjatlar ro‘yxatga olinmoqda.Sud tizimi isloh qilindi
– iqtisodiy sudlar va fuqarolik sudlarida mulkiy huquqlar bo‘yicha nizolar tezkor
hal qilinmoqda.
3. Mulkiy huquqlarni himoya qilishdagi muammolar va ularning yechimlari
Mulk huquqini himoya qilish bo‘yicha quyidagi asosiy muammolar mavjud:
Qonunchilikda ayrim tafovutlar – ayrim huquqiy normalarning noaniqligi sud
amaliyotida ziddiyatlar keltirib chiqaradi.Huquqiy savodxonlik yetishmovchiligi –
mulkdorlarning o‘z huquqlarini to‘liq bilmasligi sababli mulkiy huquqlar buzilishi
holatlari uchrab turadi.Byurokratik to‘siqlar – ba’zan tadbirkorlarning mulkiy
huquqlari davlat organlari tomonidan cheklanishi mumkin.
O‘zbekistonlik yuridik olim A. Sayfiddinov mulk huquqining rivojlanishi
haqida shunday fikr bildiradi:
"Mulk huquqini isloh qilish jarayoni davom etayotgan bo‘lsa-da,
qonunchilikni xalqaro standartlarga mos ravishda yanada takomillashtirish zarur.
Ayniqsa, sud hokimiyatining mustaqilligini kuchaytirish bu borada muhim
ahamiyatga ega." [4].
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
253
Muammolarni hal etish uchun quyidagi chora-tadbirlar taklif etiladi:
Qonunchilikni takomillashtirish – xalqaro tajribadan kelib chiqib, mulk
huquqi bilan bog‘liq normativ-huquqiy bazani kengaytirish.Sud tizimini
mustahkamlash – mulk huquqiga oid nizolarni hal qilishda yagona yuridik
yondashuvni ta’minlash.Aholining huquqiy savodxonligini oshirish – ommaviy
huquqiy targ‘ibot va yuridik xizmatlarni kengaytirish.
Xulosa
O‘zbekistonda mulk huquqining rivojlanishi va himoyasi xalqaro huquqiy
tamoyillarga mos ravishda takomillashib bormoqda. Xususiy mulk daxlsizligi va
tadbirkorlar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha islohotlar amalga oshirilmoqda.
Xorijiy tajriba va mahalliy qonunchilikni uyg‘unlashtirish orqali mulkiy
huquqlarni himoya qilish yanada mustahkamlanadi.Fuqarolik qonunchiligida
mulkiy huquqlarni himoya qilish masalasi O‘zbekiston huquqiy tizimining muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, mulkiy huquqlarning
mustahkam himoyasi investitsion muhitni yaxshilaydi va iqtisodiy o‘sishga xizmat
qiladi. O‘zbekiston qonunchiligi xalqaro me’yorlarga moslashtirilayotgan bo‘lsa-
da, ushbu yo‘nalishda yana bir qator islohotlarni amalga oshirish zarur. Sud
amaliyoti, investorlarning huquqiy kafolatlari va mulkiy nizolarni hal qilish
mexanizmlarini yanada takomillashtirish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib
qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1)
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi, 2024-yil.
2)
Gross G. "Property Rights and Economic Growth" – London, 2018.
3)
Laurent P. "Droit de Propriété et Développement Économique" – Paris, 2020.
4)
Sayfiddinov A. "O‘zbekiston fuqarolik huquqi asoslari" – Toshkent, 2022.
5)
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi
