https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
109
SUN’IY INTELLEKT VA FUQAROLIK HUQUQI: HUQUQIY
MUAMMOLAR VA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR
Azirbaev Salamat Kuanishbaevich
Qoraqalpoq davlat universiteti yurisprudensiya tálim yónalishi yuridika
fakulteti 3-kurs talabasi.
Tel raqami: +998 90 700-68-62
Email:
Annotatsiya: Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining
fuqarolik huquqiga ta’siri O‘zbekistonlik olimlarning ilmiy ishlari, mahalliy
qonunchilik hujjatlari va davlat rahbarlarining nutqlari asosida tahlil qilinadi. SI
ning shartnoma huquqi, huquqiy javobgarlik, isbotlash jarayonidagi roli va
intellektual mulk huquqiga ta’siri keng yoritiladi. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining qarorlari va mahalliy olimlarning tadqiqotlari asosida mavzu
chuqur o‘rganiladi. O‘zbekiston qonunchiligi tahlil qilinib, SI bilan bog‘liq
huquqiy muammolar va ularning yechimlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, fuqarolik huquqi, aqlli shartnomalar,
intellektual mulk, huquqiy javobgarlik, isbotlash, raqamli huquq.
Kirish
Raqamli texnologiyalar rivojlanishi bilan sun’iy intellekt (SI) inson
faoliyatining ko‘plab sohalariga kirib kelmoqda. Bugungi kunda aqlli
shartnomalar, avtomatlashtirilgan huquqiy xizmatlar va SI yordamida dalillarni
tahlil qilish tizimlari huquqshunoslik sohasida faol qo‘llanilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2024-yil 14-
oktabrda qabul qilingan “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar
rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”gi qarorida sun’iy intellektning huquqiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
110
tizimdagi o‘rnini mustahkamlash zarurligini ta’kidlagan. Ushbu qarorda sun’iy
intellekt texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha aholining bilim va
ko‘nikmalarini oshirish, kadrlar salohiyatini rivojlantirish masalalari ham ko‘rsatib
o‘tilgan .
Mahalliy olimlar sun’iy intellektning huquqiy tizimga ta’sirini o‘rganib, uning
huquqiy maqomi va javobgarlik masalalarini tahlil qilmoqdalar. Sardor Bozarov
sun’iy intellekt va huquqiy munosabatlar mavzusida tadqiqotlar olib borib, ushbu
sohadagi huquqiy tahdidlarni o‘rganmoqda .
Maqolaning maqsadi – sun’iy intellekt texnologiyalarining fuqarolik
huquqiga ta’sirini ilmiy jihatdan tahlil qilish va huquqiy yechimlarni taklif etishdir.
Sun’iy intellekt va shartnoma huquqi
Aqlli shartnomalar
– blokcheyn texnologiyasiga asoslangan, avtomatik
ravishda bajariladigan shartnomalar bo‘lib, bugungi kunda moliyaviy xizmatlar,
sug‘urta va boshqa huquqiy munosabatlarda qo‘llanilmoqda.
O‘zbekistonlik yuridik olimlar aqlli shartnomalarning huquqiy maqomi va
ularning fuqarolik muomalasidagi o‘rnini o‘rganib, ularning huquqiy tartibga
solinishi zarurligini ta’kidlamoqdalar. Fahriddinov Muhammadyusuf sun’iy
intellekt va intellektual mulk huquqi o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil qilib, aqlli
shartnomalarning huquqiy asoslarini o‘rganmoqda .
O‘zbekiston qonunchiligida aqlli shartnomalar bo‘yicha aniq me’yorlar hali
mavjud emas. Biroq, 2021-yil 17-fevralda qabul qilingan “Sun’iy intellekt
texnologiyalarini jadal joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorda sun’iy
intellekt texnologiyalarini rivojlantirish va ularni huquqiy tartibga solish masalalari
ko‘rsatib o‘tilgan .
Xalqaro tajribada quyidagi yondashuvlar mavjud:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
111
❖
AQSh modeli: Aqlli shartnomalar an’anaviy shartnomalar bilan
teng huquqiy kuchga ega.
❖
Yevropa Ittifoqi modeli: 2021-yilda qabul qilingan “Sun’iy
intellekt akti”da aqlli shartnomalar rasman tan olingan.
❖
Xitoy modeli: Aqlli shartnomalar faqat davlat tasdiqlagan
platformalarda ishlatilishi mumkin.
O‘zbekiston qonunchiligini Yevropa Ittifoqi tajribasi asosida rivojlantirish
maqsadga muvofiq.
Sun’iy intellekt va fuqarolik javobgarligi
Sun’iy intellekt tomonidan yetkazilgan zararlar uchun kim javobgar bo‘lishi
kerak? Bu masalada O‘zbekistonlik olimlar quyidagi yondashuvlarni taklif
qilmoqdalar:
Ishlab chiqaruvchi javobgarligi – SI yaratgan kompaniya javobgar bo‘ladi.
Foydalanuvchi javobgarligi – SI dan foydalangan shaxs javob beradi.
Aralash javobgarlik – ishlab chiqaruvchi va foydalanuv
Maqolaning davomini yozishda mahalliy olimlar fikrlari, O‘zbekiston
qonunchiligi va xalqaro tajriba asosida har bir bo‘limni batafsil yoritaman. Quyida
fuqarolik javobgarligi, isbotlash masalalari, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
qo‘shilgan to‘liq shaklini taqdim qilaman.
Sun’iy intellekt va fuqarolik javobgarligi huquqiy muammolar
Sun’iy intellekt (SI) tomonidan yetkazilgan zararlar uchun kim javobgar
bo‘lishi masalasi fuqarolik huquqi va majburiyatlar huquqi nuqtayi nazaridan
murakkab hisoblanadi. O‘zbekiston Fuqarolik kodeksida an’anaviy huquqiy
shaxslar javobgarligi ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, SI ning huquqiy subyekt sifatida tan
olinishi bo‘yicha maxsus me’yorlar mavjud emas.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
112
O‘zbekistonlik olimlar, jumladan, Ravshanbek Yo‘ldoshev o‘z tadqiqotlarida
SI tomonidan yetkazilgan zararlarga javobgarlik masalasida “proksi javobgarlik”
tushunchasini ilgari surmoqda. Bu yondashuvga ko‘ra, SI ni yaratgan yoki
boshqarayotgan shaxs javobgar bo‘lishi lozim.
Chet el tajribasi:
✓
AQSh modelida SI dan foydalanish natijasida yuzaga kelgan
zararlar uchun ishlab chiqaruvchi kompaniya javobgar bo‘lishi mumkin.
✓
Yevropa Ittifoqida 2023-yilda qabul qilingan "Sun’iy intellekt
akti"da SI ning mustaqil huquqiy javobgarligi bo‘yicha munozaralar davom
etmoqda.
✓
Xitoy tajribasida SI tomonidan yetkazilgan zararlarda davlat
nazorati kuchaytirilgan.
Hozirda O‘zbekiston qonunchiligida SI tomonidan yetkazilgan zararlar uchun
maxsus javobgarlik tartibi mavjud emas. 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligi tomonidan “Raqamli iqtisodiyot huquqiy asoslarini rivojlantirish”
bo‘yicha hujjat loyihasi ishlab chiqilgan, biroq SI javobgarligi bo‘yicha maxsus
normalar hali qabul qilinmagan.
Sun’iy intellekt va isbotlash masalalari
SI yordamida isbotlash jarayoni fuqarolik protsessida o‘zgarishlarga olib
kelmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining 2022-yilgi qarorida
SI asosida tahlil qilingan dalillarning qabul qilinishi bo‘yicha ba’zi tamoyillar
ishlab chiqilgan.
Muhim jihatlar:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
113
Dalillarning ishonchliligi – SI tomonidan yaratilgan dalillarni sudda ishonchli
deb topish muammosi mavjud
Ma’lumotlar buzilmasligi – SI orqali yaratilgan ma’lumotlarni manipulyatsiya
qilish ehtimoli yuqori.
Xalqaro tajriba – AQShda SI asosida ishlab chiqilgan dalillar maxsus
ekspertiza orqali tasdiqlanishi talab qilinadi.
O‘zbekiston qonunchiligida SI ishtirokida dalillar taqdim etish bo‘yicha
maxsus huquqiy normalar ishlab chiqilishi lozim.
Xulosa
Sun’iy intellekt jamiyatning barcha sohalarida, jumladan, huquqiy tizimda
ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Shartnoma huquqi, fuqarolik javobgarligi,
isbotlash va intellektual mulk sohalarida yangi yondashuvlar talab etilmoqda.
Takliflar
Qonunchilikka o‘zgartirish kiritish – O‘zbekiston Fuqarolik kodeksiga sun’iy
intellekt bilan bog‘liq normalarni qo‘shish.
Ekspertiza tizimini kuchaytirish – SI asosida ishlab chiqilgan hujjatlar
isbotlash jarayonida mustaqil ekspertiza orqali tekshirilishi lozim.
Xalqaro tajribani inobatga olish – Yevropa Ittifoqi va AQSh tajribasi asosida
SI bilan bog‘liq huquqiy tizim yaratish.
O‘zbekiston qonunchiligi bu borada xalqaro tajribani inobatga olib, sun’iy
intellektning huquqiy maqomini aniq belgilashi kerak. Aks holda, kelajakda bu
borada ko‘plab huquqiy muammolar yuzaga kelishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
114
Foydalanilgan adabiyotlar
1)
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. Toshkent, 1996.
2)
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sun’iy intellekt
texnologiyalarini rivojlantirish strategiyasi” to‘g‘risidagi qarori. 2024.
3)
Bozarov S. “Sun’iy intellekt va fuqarolik huquqi: zamonaviy
yondashuvlar”. Yuridik fanlar jurnali, 2023.
4)
Fahriddinov M. “Aqlli shartnomalarning huquqiy asoslari”.
O‘zbekiston huquqiy tadqiqotlar markazi, 2023.
5)
Lex.uz - O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik bazasi.
6)
European Commission. "Artificial Intelligence Act", 2021.
7)
U.S. Department of Justice. "AI and Legal Responsibility",
2022.
