Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
314
ISSN:3030-3621
UYUSHIQ BOʻLAKLAR VA AJRATILGAN BOʻLAKLAR: GRAMMATIK
BIRLIKLAR VA STILISTIK VAZIFALAR
Termiz davlat pedagogika
instituti 2-bosqich talabasi
Abdumannopova Zumrad
Ilmiy rahbar: Boshlang‘ich ta'limda
matematika va ona tili kafedrasi o‘qituvchisi
Suvonqulova Zarina
Tel: +998932434903
Annotatsiya:
Mazkur maqolada uyushiq bo‘laklar va ajratilgan bo‘laklarning
o‘zbek tilidagi gap tuzilishidagi o‘rni, grammatik shakllanish qonuniyatlari, sintaktik
va stilistik vazifalari keng yoritilgan. Shuningdek, ularning o‘zaro farqlari va
o‘xshashliklari tahlil qilinadi. Tilshunoslikning amaliy va nazariy jihatlari asosida
misollar bilan tahlil berilib, nutq madaniyati va ifoda aniqligini oshirishdagi roli
ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar:
uyushiq bo‘lak, ajratilgan bo‘lak, sintaksis, grammatik birlik,
stilistik vosita, gap tuzilishi, punktuatsiya, intonatsiya, tilshunoslik
Har bir tilning sintaktik qurilishi bevosita uning grammatik qonun-qoidalari
bilan bog‘liq bo‘lib, gapning tuzilishida qatnashuvchi bo‘laklar ushbu tizimning
ajralmas qismini tashkil etadi. Xususan, uyushiq bo‘laklar va ajratilgan bo‘laklar gapni
mantiqan boyitish, ma’lumotni kengaytirish, ta’sirchanlikni oshirish kabi funksiyalarni
bajaradi. Bu bo‘laklar tilshunoslikda turli jihatdan tahlil qilinadi: sintaktik munosabat,
intonatsion belgi, punktuatsion vositalar bilan belgilanadigan chegaralar, va albatta,
stilistik yuklamalar. Mazkur maqolada bu ikki grammatik birlikning o‘ziga xos
xususiyatlari, ular orasidagi o‘xshashlik va farqlar, shuningdek, amaliy qo‘llanilishi
bo‘yicha ilmiy tahlil keltiriladi.
Uyushiq bo‘laklar: sintaktik birlik va strukturaviy xususiyatlar.
Uyushiq
bo‘laklar sintaksisning muhim va keng tarqalgan hodisasi bo‘lib, ular gap tuzilmasida
tenglik asosida bir-biriga bog‘langan so‘z yoki so‘z birikmalaridan tashkil topadi. Bu
bo‘laklar grammatik jihatdan bir xil sintaktik funksiyani bajaradi va o‘zaro bog‘lovchi
vositalar — “va”, “yoki”, “ham”, “na…na”, “goh…goh”, “-u”, “-da” va boshqalar
yordamida, ba’zan esa bog‘lovchisiz, ya’ni intonatsiya yordamida bog‘lanadi
1
.
1.1.
Uyushiq bo‘laklarning shakliy xususiyatlari.
Uyushiq bo‘laklar gapda
quyidagi darajalarda yuzaga chiqadi:
1
G‘ulomov, M. O‘zbek tilining nazariy sintaksisi. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2011. – B. 56–57.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
315
ISSN:3030-3621
Uyushiq egalar: Bu holatda bir nechta ega bitta kesimga bo‘ysunadi. Masalan:
Ota-onam, opa-singillarim va do‘stlarim meni qo‘llab-quvvatladilar. Bu yerda “ota-
onam”, “opa-singillarim” va “do‘stlarim” – barchasi uyushiq egalar bo‘lib, kesim –
“qo‘llab-quvvatladilar”ga tegishli.
Uyushiq to‘ldiruvchilar: Bir nechta to‘ldiruvchi bir xil fe’lga qaratilgan
bo‘lishi mumkin: Men kitob, daftar va ruchka sotib oldim. Bu yerda uchta predmet bir
xil harakat subyektining obyekti sifatida ishtirok etmoqda.
Uyushiq hollar: Harakat yoki holatni ifodalovchi komponentlar: U xotirjam,
sustkash va beparvo yurardi. Har uchala so‘z harakatning qandayligini bildirgan holda
uyushiq hol sifatida xizmat qilmoqda.
Uyushiq aniqlovchilar: Qorong‘i, sokin va sokin tun ichra ovoz yangradi. Bu
yerda tunni aniqlab berayotgan so‘zlar uyushgan aniqlovchilar hisoblanadi.
Uyushiq kesimlar: U o‘qidi, yozdi, izohladi. Kesimlar o‘zaro intonatsiya va
vergul yordamida bog‘langan.
1.2.
Uyushiq bo‘laklarning grammatik qonuniyatlari.
Uyushiq
bo‘laklarning o‘ziga xos grammatik belgilari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Sintaktik parallelizm: Uyushgan bo‘laklar bir xil morfologik shaklda bo‘lishi
kerak. Masalan, agar biri ot bo‘lsa, boshqalar ham ot bo‘lishi zarur, yoki ular sinonim
shakldagi fe’llar bo‘lishi kerak.
Sog‘lom intonatsion qurilma: Uyushiq bo‘laklar intonatsiya jihatidan barobar
urg‘ulanadi. Bu hodisa ayniqsa og‘zaki nutqda seziladi
2
.
Mos keluvchi birlik: Uyushiq bo‘laklar mos ravishda keluvchi kesim yoki
aniqlovchi bilan grammatik jihatdan muvofiqlashgan bo‘lishi lozim. Aks holda, gap
grammatik jihatdan noto‘g‘ri bo‘ladi. Masalan: Men, sen va u birinchi bo‘lib keldi —
xatolik mavjud, to‘g‘risi: ...keldik.
Tartibga rioya: Ba’zan uyushiq bo‘laklarning tartibi ularning urg‘uli yoki
kontekstual muhimlik darajasiga ko‘ra belgilanadi. Bu, ayniqsa, badiiy uslubda
seziladi.
1.3. Uyushiq bo‘laklarning stilistik vazifasi.
Uyushiq bo‘laklar matnning
stilistik tuzilmasida bir necha muhim rol o‘ynaydi:
Nutqni ixchamlashtiradi: Bir xil funksiyali birliklarni birlashtirish orqali nutq
iqtisodiyligini ta’minlaydi. Bu, ayniqsa, ilmiy va rasmiy uslubda muhimdir.
Tuyg‘u va taassurot kuchaytiriladi: Uyushiq bo‘laklar orqalit tasvir kuchi
oshadi, emotsional ta’sir kuchayadi. Ayniqsa she’riy matnlarda bu holat keng
qo‘llaniladi. Masalan: Tong, quyosh, g‘ira-shira nur — barchasi uyg‘onayotgan
hayotni bildirardi.
2
Qo‘chqorov, I. Sintaksis va nutq madaniyati. Toshkent: O‘qituvchi, 2005. – B. 78–79.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
316
ISSN:3030-3621
Tavsif va izohlash vositasi: Ular badiiy matnda obrazli ta’riflar, ko‘rinish va
holatlarni ifodalashda ishlatiladi.
Tuzilmaning tafsilotlariga urg‘u berish: Uyushiq bo‘laklar orqali gapning
muhim qismlariga urg‘u berish mumkin, ayniqsa, qaratqichli aniqlovchi, izohli gaplar
bilan birga kelganda bu holat kuchayadi.
1.4. Uyushiq bo‘laklar va bog‘lovchilar.
Bog‘lovchilar uyushiq bo‘laklarni
tashkil etishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Quyidagi turlarga ajratiladi:
Qo‘shuvchi bog‘lovchilar: va, ham, -u, -da — tenglik ifodalaydi:
Onam-u otam birdek mehribon edi.
Alohida-alohida bo‘luvchi: yoki, yoxud, goh…goh — alternativ yoki muqobil
harakatlar: Yoki keladi, yoki xat yozadi.
Inkori ifodalovchi: na…na — har ikkala holatni inkor qiladi:
Na eshitdim, na ko‘rdim. Bularning barchasi uyushiq bo‘laklarni tashkil etuvchi
asosiy vositalar sanaladi
3
.
Ajratilgan bo‘laklar sintaktik jihatdan gapning biror bo‘lagi bo‘lishiga
qaramasdan, intonatsion, grammatik va punktuatsion jihatdan ajratilgan holda
ifodalanadi. Bunday bo‘laklar ko‘pincha izohlovchi, ta’kidlovchi, cheklovchi yoki
aniqlashtiruvchi vazifani bajaradi
4
.
Ajratilgan bo‘laklar quyidagi ko‘rinishlarda bo‘ladi:
Ajratilgan aniqlovchi:
Kitob, yangi nashr etilgan, juda muhim manba hisoblanadi.
Bu yerda “yangi nashr etilgan” so‘z birikmasi aniqlovchi bo‘lib, ajratilgan.
Ajratilgan to‘ldiruvchi:
Men, uni, juda hurmat qilaman.
To‘ldiruvchi (uni) gapning asosiy oqimidan ajralgan holda keltirilgan.
Ajratilgan hol:
U, fikrga cho‘mib, uzoqqa tikildi.
Hol (fikrga cho‘mib) ajratilgan bo‘lib, emotsional noziklik yaratadi.
Ajratilgan bo‘laklar intonatsion-belgilovchi birlik sifatida ham qaraladi. Bu
ularning nafaqat grammatik, balki fonetik va stilistik xususiyatga ega ekanini
bildiradi
5
.
Stilistik
funksiyasi. Ajratilgan bo‘laklar matnga: tushuntirish,urg‘u
berish,ta’sirchanlik, nuqtai nazarni chuqurlashtirish kabi semantik yuklamalar kiritadi.
Masalan: U — mening eng yaqin do‘stim — meni hech qachon tark etmagan. Bu yerda
ajratilgan bo‘lak nutqqa ta’sirchan urg‘u beradi, sintaktik dramatizm yaratadi
6
.
3
Rafiqov, T. Stilistik vositalar va ularning lingvistik funksiyasi. Samarqand: Zarafshon, 2017. – B. 89.
4
To‘xtaboyev, O. O‘zbek tili sintaksisi. Toshkent: Fan, 2012. – B. 133.
5
Qosimov, M. Tilshunoslikka kirish. Toshkent: Universitet, 2008. – B. 177
6
Mamatqulov, A. Nutq turlari va uslublari. Toshkent: Fan, 2017. – B. 203.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
317
ISSN:3030-3621
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
G‘ulomov M. O‘zbek tilining nazariy sintaksisi. — Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2011.
2.
Jo‘rayev O. O‘zbek tilining zamonaviy sintaksisi. — Toshkent: Fan, 2015.
3.
To‘xtaboyev O. O‘zbek tili sintaksisi. — Toshkent: Fan, 2012.
4.
Rafiqov T. Stilistik vositalar va ularning lingvistik funksiyasi. — Samarqand:
Zarafshon, 2017.
5.
Sharipova M. Matn stilistikasi asoslari. — Samarqand: SamDU, 2018.
6.
Inoyatova D. Sintaktik birliklarning stilistik xususiyatlari. — Samarqand, 2013.
7.
Karimova D. O‘zbek tilining funksional sintaksisi. — Toshkent: Ilm Ziyo, 2020.
8.
Xudoyqulova D. Tilshunoslik va adabiy tahlil metodikasi. — Qarshi: QDU, 2021.
