Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
294
ISSN:3030-3621
ILK BOLALIK DAVRI
Bolalar psixologiyasi va psixodiagnostikasi,
Muzaffarova Sevinch Anvarjonovna
Murodova Sabina Baxodirovna.
Annotatsiya:
Ilk bolalik davrining psixologik xususiyatlarini bayon etish.
Vazifa:
Ilk bolalik davrida fiziologik va jismoniy rivojlanish, harakat,
malakalari, kognitiv va nutqning rivojlanishi, bola tafakkurida egotsentirizraning
yuzaga kelishi piedmetli harakat faoliyatiarini rivojlanishi, nutqning o`sishi, aqliy
rivojlanish, predmetli faoliyat ilk bolalik davrida etakchi faoliyat sifatida, o‘z-o‘zini
amglash iisullarini bayon etish.
Annotation:
To describe psychological characteristics of early childhood.
Tasks:
To explain physiological and physical development during early
childhood, development of motor skills, cognitive and speech development, the
emergence of egocentrism in a child's thinking, development of object-related activity,
speech growth, mental development, object-related activity as the leading activity in
early childhood, and methods of self-awareness formation.
Kalit so`zlar:
Psixologik rivojlanish, Kognitiv rivojlanish, Emotsional
rivojlanish, Ijtimoiy ong, Shaxs shakllanishi, Temperament, O‘yin faoliyati.
Jlk bolalik davrida fiziologik va jismoniy rivojlanish, harakat,malakalari,
kognitiv rivojlanishi.
Ilk bolalik davri: go‘daklik davridan so‘ng rivojlanishning yangi bosqichi - ilk
bolalik (1-3 yosh) davri boshlanadi. Ilk bolalik davri bola hayotidagi eng ahamiyatga
molik, uning kelajakdagi psixologik rivojlanishini belgilab beruvchi muhim davr
hisoblanadi. Bu davrdagi rivojlanishning asosini bolaning to‘g‘ri yurishi, muloqotga
kirishishi va predmetli faoliyatni egaJlash xususiyatlari tashkil etadi. Tikka va to‘g‘ri
yura olish imkoni bolani, doimiy ravishda yangi ma’lumotlami egallashga zamin
bo‘ladi. Bu yoshdagi bolalar o‘z xatti-harakatlari bilan juda faol va kattalar bikin
muloqotga kirishishga intiluvchan bo‘ladilar. Yurishni o‘rganish bolaning jismoniy
o‘sishi uchungina emas, baiki uning psixik taraqqiyoti uchun ham muhim aharaiyatga
egadir.Bolaning mustaqil harakat qilishi - yurishi tufayli ko‘plab predmetlarga duch
keladi, ulaming nimalarga ishlatilishini «amal»da ko‘rib biladi va o‘zi ham uiardan
kerakli o‘rinda foydalana boshlaydi. Bola yurishni o‘rgangach, fazoni ham bilan
boradi. Kichkintoy bolalar «yaqindagi» fazoni qo‘Uarining harakati yordamida. bilib
oladilar, bimda ko‘z ham ishtirok eta boshlaydi. Bog‘chagacha yoshdagi bola
«uzoqdagi» fazoni orientirovka qila boshlaydi. Bola yura boshlaganda, o‘z oyog‘I
yordamida masofa va yo‘nalish bilan tanishadi, uning ko‘z, qo‘l va oyoqlaiining o‘zaro
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
295
ISSN:3030-3621
kelishib harakat qilishi, boshlang‘ich ko‘z o‘lchovi о‘sadi hamda masofa va
predmetlaming turgan joylarini birmuncha aniq aytib berish ko'nikmasi vujudga keladi.
Bog‘chagacha bo'lgan yosh daviining birinchi yarmida bolalar predmetlar bilan harakat
qilib, tanishib boradilar. Harakatlaming barcha koordinatsiyasi bolada barqaror
diqqatning rivojianishiga, idrokning aniq bo‘lishiga va iroda kuchining o‘sishiga olib
keladi. Atnmo bolalaming harakatlari kattalaming harakatlariga taqlid qilish
xarakteriga ega bo‘ladi. Biror bir harakatni o‘z vaqtida o‘zlashtirishi bilan bola uni
astasekin mustaqil bajara boradi, bu harakat unda dadillik, ishonch va sabimatonatlilik
kabi ijobiy xislatlaraing tarkib topishiga yoirdam beradi. Bola hayotining uchiiichi
yilida, ya’ni organizmning intensiv o‘sishi va rivojlanishi davrida harakatlaming kam
bo‘lishi bolaning umumiy o‘sishiga salbiy ta’sir etadi. Shu sababli asosiy harakatlar
(yurish, yugшish, predmetlarga tirmashib chiqish) bilan birgalikda, qo‘l harakatlariiing
ham to‘g‘ri va o‘z vaqtida rivojlanishi haqida g‘aroxo‘rlik qilish zarurdir. Bolaning
harakatlarini asosan uning kmidalik faioliyati jarayonida o‘stirib borishga e’tibor
berish kerak. Masalan, mustaqil ravishda yuvinish, kiyinish, ovqatlanish, gigienik
mashqlar, o‘yin va boshqalar. Наг xil harakatlami bajarish va predmetlar bilan harakat
qilish tevareik-atrofdagi olanuii bilishga olib keladi. Bola predmetlaming fazodagi
o‘mi, joylanishi, sifati, hajmi, shakli va holatllari bilan tanishadi. Bularning hammasi
sezgi organlarining o‘sishiga ijobiy ta’sir etadi. Bir yoshlik bola nisbatan yaxshi
rivojlangan sezgirlikka egadir. Bola bog‘cha davrining boshlanishida ba’zi tovushlami,
o‘ziga yaqin kishilaming ovoz tempini aniq ajrata oladi, ba’zi bir narsalaming ta'mi va
hidini farq qiladi, ranglami taniy boshlaydi. Bu yosh davrida ko‘rish va eshitish
analizatorlarining rivojlanishi ayniqsa yuksak darajaga yetadi. Bola asosiy ranglami
bir-biridan farq qiladi. Lekin bolaga ranglaming nomini aytishga qaraganda, ulami bir-
biridan ajratish osonroqdir. Bolalar ranglami bilsalar hain, bu sohadagi o‘z bilimlaridan
yetarli darajada yaxshi foydalana obiiaydilar. Вolalaг qizil rangni osonlik bilan ajrata
oladilar-u, binafsha rangni ajratishda ko'pincha yanglishadilar. Ko‘pincha bolalar har
bir rangning tusini, tovlanishini yaxshi ajrata olmaydilar. Bu yoshdagi bolalar uchun
idrok qilinayotgan predmet obrazlarining bir-biriga o‘xshashib ketishi xaiakterlidir.
Masalan, ular olmani biladilar, olma bolaga bir butunligicha tsmish, lekin bola
olmaning rangini ham, shaklini ham alohida holda ajrata ohnaydi. Predmetni har
tomonlama ko‘ra bilish, ya’ni uni qismlarga ajratish, belgi va turlariga qarab farqlash
— imianaliz qilish demakdir. Bu esa bolaga buturilikni tushxmish imkonini beradi.
Shu sababli, bolalarni yangi predmetlar bilan tanishtirganda, ulami bir-biridan ajratib
turadigan shakli, tangi va qismlariga e’tibor berish lozim. Mana shionday tarbiyaviy
ta’sir natijasida bolalarmng predmeflar haqidagi tasav/urlari o‘sadi. Bola bir yarim
yoshga borganda, o'zlari tez-tez uchratib turgan predmetlarni, ulaming rangi, hajmi,
shaklining o‘zgarishidan qat’iy nazar, xatosiz tanib oladilar. Bola ikid yoshga to‘lay
deganda, tanish kuy va tovushlami bilib oladi. Borliqni bihsh jarayonida bola o‘z
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
296
ISSN:3030-3621
hayotida va tevarak-atrofidagi kishilar turmushida o‘matilgan tartibni tushuna
boshlaydi, Bu olamni bUishning eng muhim tomoni bolgan zamon - vaqtni bilib olishi
uchun asos bo‘ladi. Bolaning organizmi ma’lum tartibga ko‘nika boshlaydi, bu vaqt
bilan tsinishishdagi dastlabki qadamdir. Keyinchalik bolalar tabiat hodisalari va
odamlaming kundalik hayoti singari tushxuichalami anglay boshlaydilar. Albatta,
buning uchun kattalar bolalajroiog e’tiborini hayotning muhim belgilariga qaratishi
lozim. Bolaning har bir sezgan va idrok etgan narsalari o‘jdga xos sezgilai- bilan
mustahkamlanishi kerak. So‘z bolaning ko‘rayotgiUi predmetlarini tushunib olishini
osonlashtiradi, predmetni so‘z yordamicla bilib dish ko‘z va quloq ishini kuchaytiradi.
Bolaning aqliy jihatdan o'sishida makon va zamon haqidagi tushimchalami anglashga
yordam berad;igan so‘zlami o’zlashtirib olishi muhimdir. Predmetiar o‘rtasida mavjud
bo‘lgan har xil fazoviy belgilaming (masalan, katta oraliq, tor oraliq) va. turli fazoviy
munosabatlaming nomleirini (o‘ngda, chapda, orqada, bir qatorda) bilib olish
naiijasida bolalar predmetlar o‘rtasidagi bu munosabatlami ajratib olishga o‘rganadilar.
Shu tariqa, nutq predmetlaniing belgilarini differensiyalash va umuiniylashtirish
vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Lekin, shu bilan bir qatorda, so‘z birinchi signal sistemasi
bilan bevosita bog‘lanrnog‘i lozim. Ikla-uch yashar bolalardagi idrok o‘zining yetarli
darajada o‘smaganligi va beqarorligi bilan ajraUb turadi hamda bir kuzatish ob’ektidan
ikkiinchi kuzatish ob’ektiga tez-tez ko‘chib turishi bilan xarakterlanadi. Yaltiroq,
chiroyli, ko‘zga tez tashlanadigan predmetlar bola diqqatini o‘ziga jalb qiladi.
Bog‘chagacha bo‘lgan yosh davridagi bolalar idroldarini qo'yilgan vazifa asosida
tashkil eta olmaydilar, ulardagi bu xil idrok juda qisqa muddatli bo ladi. 0 ‘zlaridan
uzoqda turgan predmetlami idrok qilishda ayniqsa ko‘p xato qiladilar. Bolada idrok
asta-sekiii mustaqillashib, ma’lmn maqsadga tayangan bo‘ladi, kuzatuvchanlik
rivojlana boradi. Bola o‘zini qiziqtirayotgan narsaga lazoq vaqt qarab, uni kuzatishi,
o‘sha predmet to‘g‘risida biror narsani so‘rashi mumkin. Lekin bola hali predmet va
hodisalami har tomonlatna kuzatib, uning asosiy, muhim tomonlarini ajratib, ayrim
elementlarim o‘zaro bog‘lab olishning uddasidan chiqa olniaydi. Bolada
kuzatuvchanlikni o‘stirishda sayr va ekskursiyalar muhim ahamiyatga egadir. Bunda
mbolalar kattalaming rahbarligida tevarak-atrofdagi predmet va hodisalarda o‘zlari
uchun yangi bo‘lgati muhim va qiziqarli narsalarni aniqlashga o‘rganadilar, Rasmlarga
qjirash, o'simlik va hayvonlami parvarish qilish idrokning o‘sishiga juda yaxshi ta’sir
etaiii. Ilk yoshdagi bolalarning yetakcki faoliyat turi – predmetlami o‘rganish,
predmetlar bilan manipulyativ harakat hisoblanadi.
Savolar:
1. Ilk bolalik davri bolaning qaysi yosh oralig‘ini qamrab oladi va bu davr
qanday psixologik xususiyatlar bilan tavsiflanadi?
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
297
ISSN:3030-3621
2. Ilk bolalik davrida bolaning fiziologik va jismoniy rivojlanishini baholashda
psixodiagnostikaning qaysi usullaridan foydalaniladi?
3. Harakat (motor) malakalari va ularning psixologik rivojlanishiga ta’sir
qiluvchi omillar nimalardan iborat?
4. Kognitiv rivojlanish tushunchasini izohlang. Bu rivojlanishni baholashda
qanday test va metodikalar qo‘llaniladi?
5. Egotsentrizm qanday psixologik hodisa va u bolaning tafakkurida qachon va
qanday paydo bo‘ladi?
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Абдуллаева, Г.Р. Bola psixologiyasi – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
2.
Нуралиева, Г. Bolalar psixologiyasi va psixodiagnostikasi – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020.
3.
Zokirova, M. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi – Toshkent: Iqtisod-
Moliya, 2019.
4.
Vygotsky, L.S. Psixologik rivojlanish nazariyasi – Moskva: Pedagogika, 1984.
5.
Davletshin, M.S. Bolalar psixologiyasi – Toshkent: Sharq, 2007
6.
Piaget, J. Bolalar tafakkurining rivojlanishi – Moskva: Progress, 1985.
7.
Gippenreyter, Y.B. Psixologiya detey i podrostkov – Moskva: CheRo, 2017.
8.
Berk, L.E. Child Development (9th edition) – Pearson Education, 2012.
9.
Woolfolk, A. Educational Psychology – Boston: Allyn & Bacon, 2016.
10.
Santrock, J.W. Child Development – New York: McGraw-Hill, 2015.
