Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
273
ISSN:3030-3621
MAKTAB PSIXOLOGIYASIDA MUAMMOLI XATTI-HARAKATLARNI
ANIQLASH VA KORREKSIYA QILISH
SOLIXODJAYEVA DILNOZA ANVAROVNA
203-maktab psixologi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada maktab psixologiyasida uchraydigan muammoli xatti-
harakatlar, ularning kelib chiqish sabablari, shakllanish bosqichlari va o‘quvchilarning
psixologik rivojlanishiga ta’siri tahlil qilingan. Shuningdek, muammoli xatti-
harakatlarni erta aniqlash usullari, diagnostika vositalari, psixologik-pedagogik
kuzatuvlar va suhbatlar orqali amalga oshiriladigan baholash yondashuvlari ko‘rib
chiqiladi. Maqolada bunday holatlarni tuzatish (korrektsiya) bo‘yicha amaliy
tavsiyalar, interaktiv metodlar, individual va guruhli psixokorrektsion mashg‘ulotlar
hamda ota-onalar bilan hamkorlikda ishlash mexanizmlari keltirilgan. Tadqiqot
maktab psixologlarining faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan amaliy ahamiyatga
egadir.
Kalit so‘zlar:
maktab psixologiyasi, muammoli xatti-harakat, diagnostika,
korrektsiya, o‘quvchilar, psixokorrektsion usullar, psixologik yondashuv, psixologik
xizmat
KIRISH
Bugungi kunda ta’lim tizimida nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasini oshirish,
balki ularning psixologik holatini barqarorlashtirish va sog‘lom shaxs sifatida
shakllanishiga sharoit yaratish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Maktab davri bolaning
shaxs sifatida shakllanishida eng mas’uliyatli bosqichlardan biri hisoblanadi. Shu
sababli, bu davrda uchraydigan muammoli xatti-harakatlar o‘z vaqtida aniqlanmasa,
o‘quvchining nafaqat o‘qishdagi muvaffaqiyatlariga, balki uning jamiyatga ijtimoiy
moslashuviga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Muammoli xatti-harakatlar — bu bolalarning ichki psixologik holati va tashqi
muhit o‘rtasidagi nomuvofiqliklar natijasida yuzaga keladigan noxush holatlar bo‘lib,
ular agressiya, passivlik, izolyatsiya, impulsivlik, zo‘ravonlik, yolg‘on gapirish kabi
shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. Bu kabi holatlarni erta bosqichda aniqlash va
samarali korrektsion ishlar olib borish maktab psixologining asosiy vazifalaridan
biridir.
Ushbu maqolada maktab muhitida uchraydigan muammoli xatti-harakatlar,
ularning sabablari, diagnostika usullari va psixokorrektsion yondashuvlar ilmiy-
nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilinadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
274
ISSN:3030-3621
ASOSIY QISM
Muammoli xatti-harakatlar maktab psixologiyasining dolzarb muammolaridan
biri bo‘lib, u o‘quvchilarning emotsional-irodaviy rivojlanishidagi nosog‘lom
holatlarni ifodalaydi. Bunday xatti-harakatlarning ildizi ko‘pincha oila muhitidagi
befarqlik, o‘qituvchilarning noto‘g‘ri yondashuvi yoki tengdoshlari bilan bo‘lgan
ijtimoiy nizolarda yotadi. Shu sababli maktab psixologi har bir o‘quvchini individual
yondashuv asosida kuzatib borishi lozim.
O‘quvchilarning muammoli xatti-harakatlarini aniqlashda darsdan oldingi
suhbatlar, o‘yinlar orqali erkin muloqotga kirishish, maxfiy savolnomalar qo‘llash va
sinfda faol bo‘lmagan o‘quvchilarning holatini psixologik testlar orqali aniqlash
samarali natijalar beradi. Shuningdek, sinfdoshlar orasidagi ijtimoiy pozitsiyani
o‘rganish orqali o‘quvchi o‘zini qanday tutishi va bu tutumning sabablari aniqlanishi
mumkin.
Korreksiya bosqichida esa oddiy maslahat berish bilan cheklanmaslik kerak.
O‘quvchining ichki olamini anglash uchun drama terapiya, rasm chizish orqali o‘z his-
tuyg‘ularini ifodalash, hayvonlar bilan ishlash (pet-terapiya), musiqa terapiyasi kabi
ijodiy metodlar keng qo‘llanilishi mumkin. Bunday yondashuv o‘quvchini psixologik
jihatdan erkinlashtiradi, o‘z muammosini o‘z holicha anglash va yechishga harakat
qilishiga yo‘l ochadi.
Agressiv xatti-harakatlar namoyon bo‘ladigan o‘quvchilar bilan tanbeh emas,
balki samimiy va ishonchli muloqotga kirishish muhim. Ularga o‘z emotsiyalarini
qanday boshqarishni o‘rgatish, ijobiy muqobillar orqali o‘zini ifodalash imkonini
yaratish lozim. Passiv yoki o‘ziga ishonchi past o‘quvchilar bilan esa o‘zini qadrlash
hissini oshirishga qaratilgan mashg‘ulotlar, kichik yutuqlarga erishish imkonini
beradigan o‘yinlar, jamoaviy topshiriqlar foydali bo‘ladi.
Shuningdek, o‘quvchining oila a’zolari bilan ham hamkorlik qilish, ularni
farzandining ichki holatidan xabardor qilish, zarur hollarda ota-onalar uchun treninglar
tashkil etish muammoli xatti-harakatlarni bartaraf etishda muhim omil bo‘lib xizmat
qiladi. Chunki bola maktabda qanday tutinishidan qat’i nazar, uning psixologik
holatining asosi ko‘pincha oilada yotadi.
Maktab psixologi doimo o‘quvchilarning hissiy holatini nafaqat muammolar
paydo bo‘lganda, balki profilaktik tarzda kuzatib borishi, bolalarda ijtimoiy-
emotsional kompetensiyalarni shakllantirish uchun ijodiy mashg‘ulotlar, guruhli
treninglar va rolli o‘yinlar orqali amaliy ishlar olib borishi lozim. Shunda muammoli
xatti-harakatlarning oldini olish yoki ular paydo bo‘lganda tezkor chora ko‘rish
imkoniyati oshadi.
Quyida maktab psixologiyasida muammoli xatti-harakatlarni aniqlash va
korreksiya qilish bo‘yicha kreativ va amaliy usullar jadval ko‘rinishida taqdim etilgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
275
ISSN:3030-3621
Har bir usul maktab sharoitida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan amaliy faoliyatni
ifodalaydi:
Muammo turi
Aniqlash usuli
Korreksiya (tuzatish) usuli
Ağressiv xatti-
harakatlar
Ruxsat etilgan erkin
chizmachilik seansi orqali
bolani chizgilar bilan ifoda
qilish
“G‘azab yostiqchasi” texnikasi:
bolaning salbiy emotsiyalarini
yostiqqa urib chiqarish, keyin rasm
orqali hislarini tushuntirish
Passivlik, o‘ziga
ishonchsizlik
“Men kimman?” deb
nomlangan o‘zini anglash
testlari
“Kichik yutuqlar kartasi” – bola har
bir kichik yutug‘i uchun belgilar
to‘playdi va haftalik mukofotlar oladi
E'tiborni tortish
uchun harakatlar
Sinf ichidagi rolli o‘yinlar
orqali kuzatish
“Ijobiy e’tibor” texnikasi: bola ijobiy
xatti-harakatlari uchun muntazam
ravishda ochiqchasiga maqtov oladi
Yolg‘on so‘zlash
odati
Interfaol ertak tugatish
usuli bilan bola
xayolotidagi haqiqat va
yolg‘onni ajratish
“Ishonchli do‘st” texnikasi: bola
psixologga xat yozadi va
yuragidagilarni aytadi, psixolog
javob yozadi
Qisqa sabr-toqat
(tez jahl chiqishi)
Stressga bardoshlilik
mashqlari: oddiy bosimga
nisbatan qanday javob
berishini o‘rganish
“Chuqur nafas olish qutisi” yasash:
har safar jahl chiqqanda 4-3-5
texnikasida nafas olish (4 soniya
nafas olish, 3 tutish, 5 chiqarish)
Ko‘pchilikda
o‘zini erkin
tutolmaslik
Guruhda ishlash davomida
kuzatish (mini-loyihalar
orqali)
“Sukutdan so‘zga” texnikasi:
bolaning har bir gapirgan so‘zi uchun
ball to‘planadi, oxirida kichik sovg‘a
yoki rag‘bat beriladi
O‘qishga
qiziqmaslik
Qiziqish sohalarini
aniqlash uchun savolnoma
va suhbat
“Qiziqish asosida topshiriq” –
masalan, futboldan qiziqqan bola
uchun matematik misollarni futbol
mavzusida yaratish
Doimiy dars
buzish
Darslarda faol ishtirok
qilishni kuzatish orqali
sabablari aniqlanadi
“Sinf sardori o‘yinlari” – bola
javoblar uchun ball to‘playdi va
haftada sinf sardori bo‘lish
imkoniyatiga ega
XULOSA
Maktab psixologiyasida muammoli xatti-harakatlarni aniqlash va ularni
korreksiya qilish – o‘quvchilarning psixologik salomatligi, ta’lim sifatining oshishi va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
276
ISSN:3030-3621
ijtimoiy moslashuvchanligida muhim ahamiyatga ega. Bolaning har bir g‘ayrioddiy
xulqi – bu ichki ehtiyojlar, emotsional holat va o‘zini ifoda etishdagi muvozanat
buzilishining signali bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, psixolog nafaqat muammoni
aniqlashi, balki uni chuqur tahlil qilib, har bir o‘quvchiga individual yondashuvi zarur.
Yuqorida keltirilgan kreativ va amaliy yondashuvlar yordamida nafaqat
muammoli xatti-harakatlar aniqlanadi, balki ularni ijobiy yo‘nalishga o‘zgartirishga
ham erishiladi. Bolalarning ichki dunyosini tinglash, ularni eshitish va his qilish
maktab psixologi faoliyatining asosiy mezonidir. Psixologik ishlar samarali olib
borilgan maktab muhitida ijobiy o‘zgarishlar – intizomda, o‘quv natijalarida, o‘zaro
munosabatlarda yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Shunday qilib, maktab psixologining vazifasi – bu faqat tashxis qo‘yish emas,
balki bolaning ichki dunyosiga mehr va tushuncha bilan kirib borib, uning individual
rivojlanish yo‘lini qo‘llab-quvvatlashdan iboratdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Jo‘rayev, M. (2020). Psixologiya asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
universiteti nashriyoti.
2.
Ismoilova, D. (2019). Maktab psixologiyasi: Nazariya va amaliyot. Toshkent:
O‘qituvchi nashriyoti.
3.
Xamidova, N. (2021). Bolaning psixologik rivojlanishida maktab muhitining o‘rni.
Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
4.
Karimova, G. (2018). Muammoli xulq va ularning korreksiyasi. Samarqand: Ilm
ziyo nashriyoti.
