Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
207
ISSN:3030-3621
IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYA QILISH SHAROITIDA QURILISH
VA XARAJATLARINI HISOBI VA TAKOMILLASHTIRISH.
Samatov Dilshod O’roqboy o’g’li
Annotatsiya.
Ushbu maqolada, iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida
qurilish va xarajatlarini hisobi va takomillashtirish ilmiy jihatdan o’rganilgan.
Shuningdek maqolada, qurilish va investitsion loyihalarning iqtisodiy jihatdan
samarali tashkil etilishi va moliyaviy xarajatlarning puxta rejalashtirilishi kabi
maummolar tahlil qilingan.
Kalit so’zlar.
Iqtisodiyot, modernizatsiya, qurulish sohasi, sanoat, xarajatlar,
iqtisodiy barqarorqarorlik.
Аннотация.
В данной статье с научной точки зрения изучены расчет и
совершенствование строительства и затрат в условиях модернизации
экономики. В статье также анализируются такие проблемы, как экономически
эффективная организация строительных и инвестиционных проектов и
тщательное планирование финансовых расходов.
Ключевые слова.
Экономика, модернизация, строительная отрасль,
промышленность, затраты, экономическая стабильность.
Abstract.
In this article, the calculation and improvement of construction and
costs in the context of economic modernization are scientifically studied. The article
also analyzes issues such as the economically efficient organization of construction
and investment projects and careful planning of financial expenses.
Keywords.
Economy, modernization, construction sector, industry, costs,
economic stability.
Kirish.
Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish bugungi kunda Oʻzbekiston
Respublikasining strategik ustuvor yoʻnalishlaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Ushbu jarayon nafaqat sanoat, qishloq xo‘jaligi yoki xizmat ko‘rsatish sohalarini
qamrab oladi, balki infratuzilmani takomillashtirish, qurilish hajmini kengaytirish va
resurslardan oqilona foydalanish masalalarini ham o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, qurilish
sohasida zamonaviy yondashuvlarning qo‘llanilishi, loyiha-smeta hujjatlarining
iqtisodiy asoslanganligi va xarajatlarni hisobga olish tizimining zamon talablariga
moslashtirilishi iqtisodiy barqarorlik va investitsion muhitning jozibadorligini
oshirishga xizmat qiladi. Bu boradagi chuqur ilmiy tahlillar va amaliy tadqiqotlar
modernizatsiya jarayonini yanada tizimli tashkil etish imkonini beradi.
Qurilish va investitsion loyihalarning iqtisodiy jihatdan samarali tashkil etilishi
bevosita moliyaviy xarajatlarning puxta rejalashtirilishiga bog‘liqdir. Hozirgi davrda
resurslar taqchilligi, narxlarning o‘zgaruvchanligi va inflyatsiya xavflari sharoitida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
208
ISSN:3030-3621
qurilish ishlari bo‘yicha xarajatlarni aniqlik bilan hisoblash, ulardan tejab-tergab
foydalanish masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, yangi qurilish
obyektlarida ilg‘or texnologiyalar, energiya tejamkor uskunalar va ekologik
xavfsizlikni ta'minlovchi yechimlarni qo‘llash iqtisodiy samaradorlikni oshiradi.
Shuning uchun, ushbu yo‘nalishdagi ilmiy izlanishlar va takomillashtirish choralari
zamonaviy iqtisodiyotni modernizatsiyalashning ajralmas qismidir.
Qurilish xarajatlarini hisobga olish va tahlil qilish tizimi ko‘p bosqichli hamda
murakkab jarayon bo‘lib, u texnik, moliyaviy va huquqiy me’yorlarga asoslanadi.
Loyiha oldi tahlillar, iqtisodiy baholash, smeta tuzish, tender savdolarini tashkil etish
va keyinchalik amalga oshirilgan ishlarga nisbatan audit o‘tkazish — bularning
barchasi sifatli qurilishning poydevori hisoblanadi. Ammo mavjud tizimda ayrim
kamchiliklar — qo‘lda yuritilayotgan hisobotlar, raqamli texnologiyalarning yetarlicha
tatbiq etilmaganligi va ma’lumotlarning yagona bazaga kiritilmaganligi
samaradorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli, zamonaviy elektron tizimlar
asosida xarajatlarni avtomatlashtirilgan tartibda boshqarish dolzarb ahamiyatga ega.
Takomillashtirish yo‘nalishlari sifatida xalqaro tajribani o‘rganish va milliy
sharoitlarga moslashtirilgan yondashuvlarni ishlab chiqish muhim sanaladi. Jumladan,
BIM (Building Information Modeling), ERP (Enterprise Resource Planning) tizimlari,
“raqamli tvins” (Digital Twins) kabi ilg‘or texnologiyalarni qurilish sohasiga tatbiq
etish orqali, nafaqat xarajatlarni aniq prognozlash, balki ularni real vaqt rejimida
monitoring qilish imkoniyatlari kengayadi. Bu esa loyiha samaradorligini oshirish
bilan birga, investitsiya risklarini kamaytiradi. Mahalliy sharoitlarda esa bu
texnologiyalarni bosqichma-bosqich joriy etish, mahalliy mutaxassislarni o‘qitish va
qonunchilikka moslashtirish zarurdir.
Xulosa qilib aytganda, iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida qurilish va
xarajatlarini hisoblash hamda takomillashtirish — nafaqat texnik yoki moliyaviy
muammo, balki keng qamrovli, strategik iqtisodiy jarayondir. U makroiqtisodiy
barqarorlikka, aholining turmush darajasiga va mamlakatning investitsion reytingiga
bevosita ta’sir qiladi. Bu jarayonda davlat va xususiy sektor hamkorligi, ilg‘or tajriba
va texnologiyalar, ishonchli statistik baza va puxta rejalashtirish hal qiluvchi o‘rin
tutadi. Shu asosda ushbu mavzuni chuqur o‘rganish va amaliy takliflar ishlab chiqish,
iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shadi.
Tahlillar va natijalar.
Qurilish sohasida iqtisodiy samaradorlikni ta'minlash
yo‘lida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, loyihalashtirish bosqichida aniq
va asoslangan xarajatlar smetasini tuzish butun qurilish jarayonining muvofiqligini
belgilaydi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston sharoitida qurilish jarayonida smeta
hujjatlarining chalkash, eskirgan va real iqtisodiy shart-sharoitlarga mos kelmaydigan
ko‘rinishda tayyorlanishi, ko‘plab obyektlarda xarajatlar ortib ketishiga va investitsion
loyihalarning kechikishiga olib kelmoqda. Shu asosda olib borilgan iqtisodiy tahlillar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
209
ISSN:3030-3621
ko‘rsatadiki, qurilish ishlarining moliyaviy rejalashtirilishida eng ko‘p uchraydigan
muammo — bu xomashyo va mehnat resurslarining o‘z vaqtida yetkazib berilmasligi
bilan bog‘liq. Bundan kelib chiqib, xarajatlar boshqaruvida tizimli yondashuvlar va
zamonaviy rejalashtirish vositalari joriy etilishi dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, qurilish jarayonida xarajatlarni hisobga
olishda foydalanilayotgan dasturiy ta’minot va metodikalar hali ham to‘liq
avtomatlashtirilmagan va ko‘plab inson omiliga bog‘liq. Bu esa, o‘z navbatida,
xatoliklar ehtimolini oshiradi va iqtisodiy resurslardan foydalanishda samarasizlikka
olib keladi. Xususan, 2020–2024 yillar davomida bir nechta yirik infratuzilma
loyihalarida o‘tkazilgan audit natijalari asosida aniqlanganidek, ayrim loyihalarda
dastlabki xarajatlar rejasidan 15–30% ortiqcha mablag‘ sarflanishi kuzatilgan. Bunga
asosiy sabab sifatida real vaqt rejimida monitoring tizimining mavjud emasligi,
xarajatlar hisobi uchun yagona raqamli platformaning yo‘qligi va soha
mutaxassislarining malaka yetishmovchiligi ko‘rsatilmoqda.
Qurilish sohasida takomillashtirishga muhtoj bo‘lgan yana bir yo‘nalish — bu
tender va pudrat tizimining shaffofligini ta’minlashdir. Tahlillar ko‘rsatadiki, ayrim
hollarda tanlov jarayonlarining adolatsiz o‘tishi va narxlarning sun’iy ravishda
oshirilishi umumiy qurilish qiymatiga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli,
tender jarayonlarini raqamlashtirish, ishtirokchilarni avtomatik baholash va saralash
tizimini joriy etish orqali xarajatlar boshqaruvining ishonchliligi va samaradorligi
sezilarli darajada oshiriladi. Natijada, investorlar ishonchi ortadi, mablag‘lar oqilona
taqsimlanadi hamda umumiy iqtisodiy samaradorlik yuqori bo‘ladi.
Ilg‘or texnologiyalarning joriy qilinishi xarajatlar boshqaruvining yangi
bosqichiga o‘tish imkonini bermoqda. Masalan, BIM (Building Information Modeling)
texnologiyasidan foydalanish orqali loyihaning barcha bosqichlarini — arxitektura
dizaynidan tortib to ekspluatatsiyagacha — raqamli model orqali boshqarish mumkin.
Bu esa xarajatlarni oldindan aniqlik bilan hisoblash, ehtimoliy risklarni prognoz qilish
va texnik xatoliklarning oldini olish imkonini beradi. O‘zbekistonda BIM
texnologiyasini bosqichma-bosqich joriy etish orqali, ayrim pilot loyihalarda xarajatlar
10–15% ga kamaygani kuzatilgan. Bu tajriba ko‘rsatadiki, texnologik modernizatsiya
iqtisodiy resurslardan foydalanish samaradorligini sezilarli oshiradi.
Yakuniy tahlillar shuni anglatadiki, qurilish va xarajatlarni hisobga olish tizimini
takomillashtirish bevosita milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshiruvchi
muhim omildir. Bu borada amalga oshirilayotgan islohotlar, jumladan, “raqamli
iqtisodiyot” tamoyillariga asoslangan boshqaruv tizimlarining joriy qilinishi, sohani
muvofiqlashtirishga xizmat qilmoqda. Shuningdek, normativ-huquqiy bazaning
yangilanishi, byudjet va nodavlat investitsiyalarining samaradorligini tahlil qilish
asosida olib borilayotgan ishlar respublika bo‘ylab barqaror qurilish muhitini
shakllantirmoqda. Shu asosda, kelgusida ham tahliliy yondashuvlar asosida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
210
ISSN:3030-3621
takomillashtirish ishlari olib borilsa, bu nafaqat iqtisodiy rivojlanish, balki barqaror
urbanizatsiya uchun ham mustahkam poydevor bo‘ladi.
Muhokama.
Hozirgi global iqtisodiy sharoitda milliy iqtisodiyotlarni
modernizatsiya qilishda qurilish sohasi strategik muhim tarmoq sifatida ko‘rilmoqda,
chunki u boshqa tarmoqlarni harakatlantiruvchi kuchdir. Infratuzilmaviy loyihalarning
soni ko‘paygani sari, ushbu sohadagi xarajatlarni aniq va zamonaviy yondashuvlar
asosida hisobga olish zarurati ortmoqda. O‘zbekiston tajribasida qurilish sohasida olib
borilayotgan islohotlar — jumladan, investitsion muhitni yaxshilash, loyihalashtirish
tartiblarini soddalashtirish va smeta hujjatlarini raqamlashtirishga doir chora-tadbirlar
bu yo‘nalishda ijobiy o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda. Shu bilan birga, mavjud
tizimlarda aniqlik, shaffoflik va iqtisodiy asoslanganlik yetarli darajada bo‘lmasligi,
xarajatlarning oshib ketishi va samarasiz investitsiyalarga olib kelmoqda.
Qurilish xarajatlarini hisoblardagi asosiy muammo — real xarajatlar bilan
oldindan tuzilgan smetalar orasidagi tafovutdir. Ko‘plab loyihalarda bu tafovut 20–30
foizgacha yetishi mumkin, bu esa byudjet va investorlar uchun jiddiy iqtisodiy
xavflarni yuzaga keltiradi. Bu muammoning ildizi, birinchidan, an’anaviy usullarga
asoslangan loyiha-smeta yondashuvlarida, ikkinchidan esa zamonaviy analitik
texnologiyalarning to‘liq tatbiq etilmayotganidadir. Muhokama qilinayotgan muammo
shundaki, agar xarajatlarni hisoblashda inflyatsiya darajasi, materiallar narxi, transport
va logistik xarajatlar kabi ko‘plab omillar inobatga olinmasa, natijada loyiha iqtisodiy
samarasiz bo‘lib qoladi. Shu sababli zamonaviy iqtisodiy modellashtirish vositalarini
joriy etish zarurati kundan-kunga oshmoqda.
Muhokama doirasida ta’kidlash kerakki, qurilish sohasida raqamli
texnologiyalarni keng joriy etish xarajatlar ustidan nazoratni kuchaytirish va inson
omiliga bog‘liq xatoliklarni kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Xususan, BIM
(Building Information Modeling), ERP (Enterprise Resource Planning) va GIS
(Geographic Information Systems) kabi texnologiyalar qurilishni loyihalash,
rejalashtirish, amalga oshirish va nazorat qilish jarayonlarini raqamlashtirish orqali
xarajatlarni optimallashtirish imkonini beradi. Ayni paytda, bu texnologiyalarni joriy
etish O‘zbekistonda hali boshlang‘ich bosqichda bo‘lib, to‘liq integratsiyaga
erishilmagan. Ammo mavjud pilot loyihalar misolida, xarajatlar samaradorligi va
moliyaviy shaffoflikka erishishning yaqqol natijalari kuzatilmoqda.
Qurilish va investitsiya loyihalarini amalga oshirishda nazorat va audit
tizimining yetarli darajada ishlamasligi ham muhim muammolardan biridir. Ko‘plab
loyihalarda mustaqil audit mexanizmlarining yo‘qligi yoki faqat yakuniy natijalarga
e’tibor qaratilishi real vaqt rejimidagi kuzatuvni izdan chiqaradi. Muhokamaga sabab
bo‘ladigan holatlardan biri — xarajatlar smetalarining ko‘r-ko‘rona tasdiqlanishi, bu
esa iqtisodiy resurslarning isrofgarchilikka uchrashiga sabab bo‘ladi. Taklif etilayotgan
yechim — bu qurilish faoliyati bo‘yicha doimiy monitoring tizimlarini, ya’ni raqamli
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
211
ISSN:3030-3621
audit platformalarini joriy etishdir. Bu orqali loyiha boshidan oxirigacha shaffof
nazorat o‘rnatilib, resurslar aniq hisobga olinadi.
Yakunda muhokama etilayotgan masala — bu sohani institutsional isloh qilish,
ya’ni tashkilotlararo muvofiqlikni oshirish, kadrlar malakasini kuchaytirish va
iqtisodiy bilimlarga asoslangan boshqaruvni joriy etishdir. Qurilishda faqat texnik
yondashuv emas, balki iqtisodiy yondashuv ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Iqtisodiyotni modernizatsiya qilishning ajralmas qismi sifatida qurilish xarajatlarini
boshqarish tizimi ham zamonaviy, tizimli va aniq bo‘lishi lozim. Mutaxassislarning
fikricha, bu yo‘nalishdagi o‘zgarishlar faqat yangi texnologiyalar orqali emas, balki
ta’lim, qonunchilik va institutsional muhitni rivojlantirish orqali ham amalga
oshirilishi kerak. Aynan shunday yondashuv umumiy iqtisodiy samaradorlikni
oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa.
O‘zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiya qilish sharoitida qurilish
sohasining roli beqiyos bo‘lib, bu sohaning rivojlanishi nafaqat infratuzilmaning
takomillashuvi, balki umuman iqtisodiy o‘sishning barqarorligini ta'minlashda ham
muhim omil hisoblanadi. Qurilishda xarajatlarni aniqlik bilan hisobga olish, ularni
puxta rejalashtirish va nazorat qilish iqtisodiy resurslardan samarali foydalanishga
xizmat qiladi. Shu bois, loyihalashtirishdan tortib, yakuniy ekspluatatsiya
bosqichigacha bo‘lgan jarayonlarda xarajatlarni boshqarish tizimini takomillashtirish
davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylanishi zarur. Hozirgi islohotlar
kontekstida bu masala chuqur tahlil qilinib, aniq iqtisodiy mexanizmlar orqali tartibga
solinishi kerak.
Xarajatlarni hisobi tizimida aniqlik, shaffoflik va zamonaviy yondashuvlar
mavjud bo‘lmasa, qurilish samaradorligi pasayib, umumiy iqtisodiy ko‘rsatkichlarga
salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Mavjud muammolardan biri — smeta hujjatlarining real
iqtisodiy sharoitlarga mos kelmasligi va ularning ko‘p hollarda noaniq
metodologiyalarga asoslanib tuzilishidir. Bu esa, bir tomondan, byudjet
mablag‘larining behuda sarflanishiga olib kelsa, boshqa tomondan investorlar
ishonchini susaytiradi. Shu sababli, xulosaga kelinadigan asosiy nuqta shundaki,
xarajatlarni boshqarish tizimi tubdan takomillashtirilmog‘i lozim. Bu borada
zamonaviy IT texnologiyalarini joriy etish, malakali kadrlar tayyorlash va ilg‘or
xalqaro tajribalarni o‘rganish muhim omillar sifatida ko‘zga tashlanadi.
Qurilishda iqtisodiy samaradorlikni ta'minlashning muhim sharti — bu
tizimlashtirilgan, ilmiy asoslangan va real vaqt rejimida faoliyat yurituvchi xarajatlar
boshqaruvi tizimini yaratishdir. Xususan, BIM, ERP, va boshqa raqamli texnologiyalar
asosida qurilish loyihalarini boshqarish orqali xatoliklar sonini kamaytirish, vaqt va
moliyaviy resurslarni tejash hamda investitsiya xavfini minimallashtirish mumkin.
Amaliy misollar shuni ko‘rsatadiki, bu kabi texnologiyalar joriy etilgan loyihalarda
xarajatlar 10–20% gacha qisqaradi, ish sifati esa sezilarli darajada ortadi. Xulosa
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
212
ISSN:3030-3621
sifatida aytish mumkinki, texnologik modernizatsiya xarajatlarni hisoblashni nafaqat
soddalashtiradi, balki uni strategik boshqaruv vositasiga aylantiradi.
Davlat tomonidan ishlab chiqilgan tartiblar, normativ-huquqiy hujjatlar va
sanoat standartlari doirasida xarajatlar hisobini takomillashtirish muhim, ammo bu
yetarli emas — institutsional muhit va inson kapitalining rivojlanishi ham katta
ahamiyatga ega. Qurilish sohasida malakali iqtisodchilar, loyiha menejerlari va texnik
mutaxassislar o‘rtasidagi uzviy hamkorlik, iqtisodiy bilimlarning chuqur bo‘lishi bu
tizim
samaradorligini
oshiradi.
Xulosa
qilish
mumkinki,
iqtisodiyotni
modernizatsiyalash sharoitida qurilish sohasidagi har bir islohot, ayniqsa xarajatlarni
boshqarishdagi yangiliklar, umumiy rivojlanishga katta hissa qo‘shadi. Shu bois,
kadrlar salohiyatini oshirish va amaliyotda ilmiy yondashuvlarni qo‘llash muhim
ustuvorlik sifatida belgilanmog‘i lozim.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, qurilish va investitsion loyihalarda
xarajatlarni hisobga olish va takomillashtirish, iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu borada harakatlar tizimli va strategik bo‘lishi, faqat texnik
darajada emas, balki makroiqtisodiy kontekstdan kelib chiqib tashkil etilishi kerak.
Rejalashtirishdan boshlab moliyaviy monitoringgacha bo‘lgan barcha bosqichlar
zamonaviy texnologiyalar va iqtisodiy modellar bilan uyg‘unlashtirilsa, nafaqat
loyihalar samarali amalga oshiriladi, balki iqtisodiyotning umumiy raqobatbardoshligi
ham ortadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, bu mavzu bo‘yicha chuqur tahlillar, amaliy
takliflar
va
ilmiy
yondashuvlar
iqtisodiy
rivojlanishning
poydevorini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
Karpova T.P. Napravleniya razvitiya buxgalterskogo ucheta v tsifrovoy ekonomike
//
Izvestiya
Sankt-Peterburgskogo
gosudarstvennogo
ekonomicheskogo
universiteta. - 2018. - №3 (111). - S. 52-57.
2.
O'zbekiston Respublikasi prezidenti SH.M.Mirziyoevning 2020 yil 25 yanvardagi
2020 yil uchun eng muhim ustivor vazifalar haqidagi Oliy Majlisga Murojatnomasi.
3.
Кудбиев, Д. (2022). МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ АРЕНДЫ
ОСНОВНЫХ СРЕДСТВ И ИХ УЧЕТ. Nazariy va amaliy tadqiqotlar xalqaro
jurnali, 2(1), 57-62.
4.
Jumakulov, Z., & Kunduzova, Q. I. (2021). Financial Independence in the Higher
Education System of the Republic of Uzbekistan: Results and Conclusions. Middle
European Scientific Bulletin, 19, 236-241.
5.
Кундузова, К. И., & Темиркулов, А. (2019). ОРГАНИЗАЦИЯ КОНТРОЛЯ
МАТЕРИАЛЬНЫХ ЗАТРАТ НА ПРЕДПРИЯТИЯХ ХИМИЧЕСКОЙ
ЧИСТКИ. In БУХГАЛТЕРСКИЙ УЧЕТ: ДОСТИЖЕНИЯ И НАУЧНЫЕ
ПЕРСПЕКТИВЫ XXI ВЕКА (pp. 150-153).
6.
Ibragimovna, K. K. (2021). Accounting of tax benefits. ASIAN JOURNAL OF
MULTIDIMENSIONAL RESEARCH, 10(5), 26-29.
