Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
193
ISSN:3030-3621
TRIGONELLA - FOENUM-GRAECUM BOTANIK TAVSIFI, BIOAKTIV
BIRIKMALARI VA FENOLOGIK RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI
Shukurova Shoxina Tuyg’unovna
Teacher of the ”General Sciences”
department of the Asia International
University Bukhara Uzbekistan
e-mail:shukurovashoxinatuygunovna@oxu.uz
Annotatsiya.
Ushbu
maqolada
Trigonella
foenum-graecum
dorivor
o‘simligining botanik tavsifi, bioaktiv birikmalari, fenologik rivojlanish xususiyatlari
va turli xil ozuqa muhitlarida o`sish sharoitlari o‘rganish, natijalari keltilgan. Tibbiyot
tarmoqlari uchun kelajakda tabiiy dori vositalari tayyorlashda muhim xomashyo
manbasi bo`lib xizmat qiladi. To‘g‘ri
ekish va sug‘orish muddatlarini aniqlash
. O‘z
vaqtida
o‘g‘itlash
va
kasalliklardan himoya qilish
.
Hosil yig‘im-terimi uchun
optimal vaqtni
belgilash uchum muhim.
Kirish so’zlar.
Dukkakli o‘simlik,
alkaloidlar, vitaminlar (A, C, B guruhi)
,
bioaktiv komponentlar,
germinatsiya.
Kirish.
Trigonella foenum-graecum
xalq orasida shambala yoki fenugreek nomi
bilan mashhur bo‘lgan dukkakli o‘simlik bo‘lib, qadim zamonlardan beri oziq-ovqat,
dori-darmon va qishloq xo‘jaligida keng qo‘llanib kelinadi. U asosan Markaziy Osiyo,
O‘rta Yer dengizi havzasi, Hindiston, Pokiston, Shimoliy Afrika, Eron, Xitoy, va
boshqa iliq iqlimli hududlarda o‘stiriladi. O‘zbekistonda ham dori o‘simligi va ziravor
sifatida yetishtiriladi. Fenugreek o‘zining boy kimyoviy tarkibi, farmakologik
xususiyatlari va biologik faolligi bilan alohida ahamiyatga ega.
Asosiy qism.
Trigonella foenum-graecum
quyidagi morfologik xususiyatlarga
ega:
1. Ildizi
: Asosiy ildizi to‘g‘ri pastga o‘sadi, yaxshi rivojlangan. Yordamchi ildizlar
orqali azotni bog‘lovchi bakteriyalar bilan simbiozda yashaydi (tuguncha bakteriyalar
mavjud). Bir yillik o‘simlik.
2.
Poyasi
: To‘g‘ri, ba’zan yotib o‘suvchi, tarmoqlangan. To‘g‘ri o‘suvchi, shoxlangan
va mayin tuklar bilan qoplangan. O‘rtacha balandligi: 30–60 sm, ba'zida 80 sm gacha
yetadi. Yuzasi mayin tuklar bilan qoplangan.
3.
Barglari
:
Uch bo‘lakli
(trifoliat), oddiy dukkakdoshlarga xos tarzda joylashgan.Har
bir bo‘lak oval shaklda, chetlari ozgina tishli. har bir barg 3 ta mayda bargchadan
tashkil topgan Yashil rangda, uzunligi 2–5 sm atrofida.
4.
Gullari
: Krem rang yoki och sariq, yolg‘iz yoki juft holda barg qo‘ltig‘ida o‘sadi.
Mayda, sariq yoki och sarg‘ish
, ba’zan oq rangli. Yakka yoki 2–3 tadan guldasta
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
194
ISSN:3030-3621
(g‘unchalarda) holatda joylashgan. Gullar dukkakdoshlarga xos bo‘lgan
kapalakcha
gul
turkumiga kiradi.
5.
Mevasi
: Egilgan, ingichka dukkak; ichida 10–20 ta to‘q sariq yoki jigarrang urug‘
bo‘ladi.
Dukkak
shaklida, uzunchoq, ingichka va ozgina egilgan. Har bir dukkakda
10–20 ta
urug‘ bo‘ladi. Meva uzunligi: 5–15 sm.
6.
Urug‘i
: Qattiq qobiq bilan qoplangan, achchiq va kuchli xushbo‘y hidga ega
. Tilla
rang
yoki och jigarrang. Yassi, to‘g‘ri burchakli yoki romb shaklida. O‘tkir, o‘ziga xos
hidga ega. Tibbiyot va ovqatda ishlatiladi.
Ekologik talablari Issiqliksevar xos
: Issiq iqlimda yaxshi o‘sadi.
Yorug‘liksevar
: Quyoshli joylarda o‘sishi yaxshi bo‘ladi.
Namlik:
O‘rtacha namlik talab qiladi, lekin ortiqcha sug‘orish zararli.
Tuproq
: Neytral yoki ozgina ishqoriy, unumdor, yaxshi drenajlangan tuproqlarda
o‘sadi.
Tadqiqot natijalari. Kimyoviy tarkibi.
Urug‘lari quyidagi moddalarni o‘z
ichiga oladi:
Saponinlar, Alkaloidlar (
xususan,
trigonellin), Dietik tolalar, Oqsil
(~20–30%), Yog‘ (~6–8%), Vitaminlar (A, C, B guruhi), Minerallar (temir,
magniy, fosfor, kaliy).
1-rasm.
Trigonella foemum-graecum
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
195
ISSN:3030-3621
Tibbiyotdagi qo‘llanilishi.
Oshqozon-ichak faoliyatini yaxshilaydi. Qandli
diabetda qon shakarini tushirishga yordam beradi. Emizikli onalarda sut ajralishini
ko‘paytiradi. Yallig‘lanishga qarshi va antioksidant xususiyatlarga ega.
Fenugreek ekstrakti va uning bioaktiv birikmalari. Fenugreek o‘simligining
urug‘i va ba’zida barglaridan tayyorlangan ekstraktlar tibbiyot, farmakologiya va
kosmetika sanoatida keng qo‘llaniladi. Fenugreek ekstrakti va uning bioaktiv
birikmalari, Uning asosiy bioaktiv komponentlari quyidagilardan iborat:
Birikma turi
Misollar
Potentsial ta’siri
Fenolik
birikmalar
Ellagik kislota,
kuromarin, kversetin,
rutin, vitexin,
isovitexin, salisilatlar
Antioksidant, yallig‘lanishga qarshi,
antidiabetik, antihipertenziv, antikansir,
kardioprotektiv, neyroprotektiv
Steroid
saponinlar
Diosgenin, diosgenin
metil esteri
Antioksidant, yallig‘lanishga qarshi,
antidiabetik, antidislipidemik, antiobez,
antikansir, kardioprotektiv,
neyroprotektiv, immunostimulyator,
ichak mikrobiotasini qo‘llab-
quvvatlash
Alkaloidlar
Trigonellin, glitsin
Antidiabetik, antidislipidemik,
yallig‘lanishga qarshi, antikansir,
neyroprotektiv, antinotsitseptiv,
antimigren, antivirus va antibakterial
Volatil
birikmalar
Eugenol, linalool
Antioksidant, yallig‘lanishga qarshi,
antikansir, analjezik, antivirus va
antibacterial
2-rasm.
Trigonella foemum-graecum
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
196
ISSN:3030-3621
Birikma turi
Misollar
Potentsial ta’siri
Non-proteogenik
aminokislotalar
4-gidroksiizoleutsin
Antidiabetik, antidislipidemik, antiobez
Farmakologik xususiyatlari: Fenugreek urug‘i ekstrakti va uning bioaktiv
xususiyatlari
Xususiyat
Qiymat
Umumiy fenolik tarkib (TPC)
454.93 ± 3.57 mg GAE/g
Umumiy flavonoid tarkib (TFC)
135.04 ± 2.12 µg QE/g
Umumiy antioksidant faoliyat
(TAC)
162.51 ± 3.81 mg AAE/g
DPPH radikalini inhibe qilish (IC₅₀)
24.7 ± 2.70 µg/mL
ABTS radikalini skavenger qilish
(IC₅₀)
15.8 ± 0.87 µg/mL
Gemoletik faoliyat (HC₅₀)
2838 µg/mL (Triton-X-100 ga nisbatan
sezilarli darajada yuqori)
Qo‘llanilish sohasi
Bioaktiv birikmalar
Potentsial ta’siri
Antidiabetik
4-gidroksiizoleutsin,
trigonellin, diosgenin,
diosgenin metil esteri
Qon shakarini pasaytirish,
insulin sezgirligini oshirish,
qandli diabetni boshqarish
Antidislipidemik
Trigonellin, diosgenin,
diosgenin metil esteri
Xolesterin va triglitseridlarni
kamaytirish, lipid profilini
yaxshilash
Antiobez
4-gidroksiizoleutsin,
diosgenin, diosgenin metil
esteri
Yog‘ to‘planishini
kamaytirish, metabolizmni
yaxshilash
Antikansir
Diosgenin, diosgenin
metil esteri, flavonoidlar
Yallig‘lanishni kamaytirish,
hujayra proliferatsiyasini
inhibe qilish, apoptozni
rag‘batlantirish
Kardioprotektiv
Diosgenin, diosgenin
metil esteri, flavonoidlar
Yurak-qon tomir tizimini
himoya qilish, oksidlovchi
stressni kamaytirish
Neyroprotektiv
Trigonellin, diosgenin,
diosgenin metil esteri
Neyronlarni himoya qilish,
neyrodegenerativ kasalliklarni
oldini olish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
197
ISSN:3030-3621
Xususiyat
Qiymat
Antimikrobial
Diosgenin, diosgenin
metil esteri, flavonoidlar
Bakteriyalar va
zamburug‘larga qarshi
faoliyat, infektsiyalarni oldini
olish
Immunostimulyator
Diosgenin, diosgenin
metil esteri
Immun tizimini
mustahkamlash,
yallig‘lanishga qarshi ta’sir
Fenologik rivojlanish xususiyatlari. Changlanish asosan o‘z-o‘zini changlatish
yo‘li bilan sodir bo‘ladi. Gullashdan keyin 20–30 kun ichida dukkaklar shakllanadi.
Urug‘lar to‘liq yetilishi uchun 90–120 kun kerak bo‘ladi. Qurg’oqchilikka nisbatan
chidamli. Zamburug‘ va ba’zi hasharotlarga qarshi o‘rtacha sezgir.
Urug‘ning unib chiqishi (Germinatsiya). Davomiyligi:
5–10 kun, iqlim
sharoitiga qarab. Namlik va tuproq harorati 10–15°C bo‘lsa, unish tezlashadi.
Sharoitlar
: 12–20 °C haroratda yaxshi unadi. Urug‘ tuproq namligida shishadi.
Ildizchaning chiqishi bilan boshlangan unish. Keyin epigeal unish – kotiledon (ikki
urug‘pallasi) yer yuzasiga chiqadi.
Barg chiqarish (Rosetta bosqichi). Davomiyligi:
10–15 kun. Haqiqiy
barglarning chiqishi boshlanadi. Barglar hosil bo‘lishi va shoxlanish kuzatiladi.
Barglar uch bo‘lakli shaklda paydo bo‘ladi. . Azot va fosforga ehtiyoji yuqori bo‘ladi.
Ildiz tizimi faollashadi, simbioz bakteriyalar faoliyat boshlaydi.
Poya hosil bo‘lishi va o‘sish (Vegetativ o‘sish). Davomiyligi:
15–25 kun.
Asosiy poya cho‘zilib o‘sadi. Yon shoxlar hosil bo‘ladi. Yashil biomassa ortadi.
O‘simlik tuproqdan azot va boshqa elementlarni ko‘p miqdorda o‘zlashtira boshlaydi.
Gullash bosqichi (Butonizatsiya va Gullash).
Ekin ekilganidan taxminan 40–
60 kun o‘tib gullash boshlanadi.
Davomiyligi:
7–15 kun. Dastlab g‘uncha hosil bo‘ladi (butonizatsiya). Gullar ochila
boshlaydi — sariq yoki och oq rangli kapalakcha shaklidagi gullar. Changlanish —
o‘z-o‘zini changlantirish asosan kuzatiladi, ammo hasharotlar ham yordam berishi
mumkin.
Meva (dukkak) bog‘lash va pishish (Fruktifikatsiya) Davomiyligi:
20–30 kun.
Changlangandan so‘ng meva (dukkak) shakllana boshlaydi. Dukkaklar to‘liq
uzunligiga yetadi, ichida urug‘lar pishadi. Rangi yashildan sarg‘ish-jigarranggacha
o‘zgaradi.
Urug‘larning yetilishi (Pishib yetilish) Davomiyligi:
15–20 kun. Dukkaklar
sarg‘ayib, quriydi. Ichidagi urug‘lar tilla rangga kiradi, qattiqlashadi. Bu bosqichda
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
198
ISSN:3030-3621
hosil yig‘ib olinadi.
Umumiy vegetatsiya muddati. Urug‘dan hosilgacha bo‘lgan
davr:
~90–120 kun (iqlim va navga qarab farq qiladi). Har yili yangidan ekiladi.
Iqlim va agrotexnika ta’siri.
Iliq va quruq iqlimda tezroq rivojlanadi. O‘rtacha
– ortiqcha sug‘orish ildiz chirishiga olib keladi. Yumshoq, yaxshi shamollanadigan
tuproqda o‘sish tezlashadi.
Xulosa.
Trigonella foenum-graecum
o‘simligi o‘zining farmakologik va
agronomik afzalliklari bilan ajralib turadi. Uning urug‘i va barglaridan tayyorlangan
ekstraktlar biologik faol moddalar bilan boy bo‘lib, qandli diabet, yurak-qon tomir
kasalliklari va metabolik sindrom kabi kasalliklar uchun potensial terapevtik vosita
sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, fenologik rivojlanish bosqichlarini
chuqur o‘rganish fenugreek ekinini samarali yetishtirish va hosildorlikni oshirishda
muhimdir. Ushbu o‘simlikning iqlim sharoitlariga chidamliligi va ko‘p yo‘nalishli
foydali xususiyatlari uni ekologik toza qishloq xo‘jaligi va tabiiy dorivor vositalar
ishlab chiqarish uchun istiqbolli manba qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Zandi P, Shirani Rad AH, Daneshian J, Bazrkar Khatibani L. Azotli o‘g‘itlar va
o‘simlik zichligining ikki marta ekishda fenugreek hosildorligi va hosildorlik
komponentlariga ta’sirini baholash. O‘simlik ishlab chiqarish jurnali (Chamran
universiteti, Ahvaz), 2013; 35 (4): 81–91.
2.
. Fenugreek (Trigonella foenum-graecum L.): An Important Medicinal and
Aromatic Crop WRITTEN BY Peiman Zandi, Saikat Kumar Basu, William Cetzal-
Ix, Mojtaba Kordrostami, Shahram Khademi Chalaras and Leila Bazrkar Khatibai
Submitted: June 3rd, 2016Reviewed: October 24th, 2016 Published: March 8th,
2017
3.
Amin A, Alkaabi A, Al-Falasi S, Daoud SA. (2005). Chemopreventive activities of
Trigonella foenum-graecum
(Fenugreek) against breast cancer. Cell Biol Int
29:687–94 [Crossref]
,
[PubMed]
,
[Google Scholar]
4.
Annida B, Stanely Mainzen, Prince P. (2004). Supplementation of fenugreek leaves
lower lipid profile in streptozotocin-induced diabetic rats. J Med Food 7:153–6
[Crossref]
,
[PubMed]
,
[Google Scholar]
5.
Tuyg‘Unovn,
S.
S.
(2025).
TRIGONELLA
FOENUM-GRAECUM
VEGETATSIYA DAVRI VA UNDAGI FOYDALI MODDALARINING
VEGETATSIYA DAVRIGA BOG’LIQ KO’PAYISH DINAMIKASI. Central
Asian Journal of Academic Research, 3(3), 174-178.
6.
Shukurova, S. (2024). Optimizing synergies: Effective strategies for integrating
economic and environmental interests in sustainable development. In E3S Web of
Conferences (Vol. 587, p. 04007). EDP Sciences.
