Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
146
ISSN:3030-3621
XORIJIY TILLARNI O‘QITISHDA INTEGRATIV YONDASHUVNING
O‘RNI
Muradov Utkir Nurillayevich,
O‘zbekiston milliy pedagogika
universiteti dotsenti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada xorijiy tillarni o‘qitish jarayonida integrativ
yondashuvning ahamiyati hamda uni amaliyotda qo‘llash usullari yoritilgan. O‘qish,
yozuv, tinglab tushunish va gapirish ko‘nikmalarini uyg‘un tarzda shakllantirish orqali
talabalarning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish masalasi tahlil qilingan.
Integrativ yondashuv xorijiy til o‘rganishda tilni tabiiy va real kontekstda
o‘zlashtirishga zamin yaratadi.
Kalit so‘zlar:
integrativ yondashuv, xorijiy til, nutq ko‘nikmalari, o‘qish, yozuv,
tinglab tushunish, gapirish, kommunikativ kompetensiya, metod, strategiya, mashq,
interaktiv dars.
XXI asrda xorijiy tilni bilish nafaqat bilim, balki zaruratga aylanmoqda. Shunga
mos ravishda til o‘qitish metodikasi ham zamonaviylashmoqda. Talabalarda
mustahkam kommunikativ kompetensiyani shakllantirish zamon talabiga aylangan.
Zamonaviy ta’lim tizimida xorijiy til o‘qitishning maqsadi talabalarning real hayotda
erkin muloqot qila olish kompetensiyasini shakllantirishdir. Buni amalga oshirish
uchun alohida ko‘nikmalarni emas, balki ularning uyg‘unligini ta’minlovchi integrativ
yondashuv zarur. Xorijiy tillarni to‘liq egallash uchun faqat grammatik qoidalar
asosida emas, balki to‘rtta asosiy nutq ko‘nikmalari – o‘qish, yozuv, tinglab tushunish
va gapirish orqali til o‘rgatish zarur. Bu jihatdan integrativ yondashuv alohida o‘rin
tutadi. An’anaviy metodlar bir ko‘nikmaga e’tibor qaratgan bo‘lsa, integrativ
yondashuvda o‘qish, yozuv, tinglab tushunish va gapirish ko‘nikmalari bir-biri bilan
bog‘liq holda rivojlantiriladi.
Integrativ yondashuvning mohiyati
Integrativ yondashuv – bu talabalarning barcha nutq ko‘nikmalarini uyg‘un
holda rivojlantirishga qaratilgan uslubiy yondashuv bo‘lib, u orqali talabalar real
hayotiy vaziyatlarda tilni samarali qo‘llay olishni o‘rganadilar. Integrativ yondashuv
til o‘rgatishda faqat bitta ko‘nikmaga emas, balki barcha ko‘nikmalarga kompleks
yondashuvni nazarda tutadi. Bu yondashuvda o‘qituvchi bir vaqtning o‘zida talabaning
eshitish, o‘qish, yozuv va gapirish ko‘nikmalarini uyg‘unlashtiradi. Natijada, talaba
tilni amaliy jihatdan, kontekstda, real kommunikatsion vaziyatlarda o‘zlashtiradi.
Integrativ yondashuvning nazariy asoslari
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
147
ISSN:3030-3621
Integrativ yondashuv Chomsky, Krashen, Cummins, Vygotsky kabi tilshunos va
pedagog olimlar ishlanmalarida bevosita yoki bilvosita aks etgan. Integrativ yondashuv
quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
1. Ko‘nikmalarning uyg‘unligi:
Nutq ko‘nikmalari bir-biridan ajralmas, ular
integratsiya qilinishi kerak.
2. Kontekstual o‘rganish:
Til real hayotiy vaziyatlarda, muloqotda o‘rganiladi.
3. Konstruktivizm:
Talabalar tilni o‘rganish jarayonida atrofdagilar bilan faol
muloqotda ishtirok etadilar.
4. Refleksiya:
Talabalar o‘z bilim va ko‘nikmalarini baholash imkoniyatiga ega
bo‘ladilar.
Integrativ yondashuvning afzalliklari
Integratsiyalashgan o‘qitish quyidagi afzalliklarga ega:
1. Real kommunikatsion muhit yaratadi
: Hayotiy vaziyatlarda barcha
ko‘nikmalar birgalikda ishlatiladi.
2. O‘quvchining ishtirokini faollashtiradi
: Har bir topshiriqda bir nechta
ko‘nikma birgalikda shakllanadi.
3. Tayanch bilimlar mustahkamlanadi
: Masalan, matn o‘qilgach, unga doir
fikr yozish yoki munozara qilish orqali bilimlar chuqurlashadi.
Integrativ o‘qitish strategiyalari quyidagicha
Ko‘nikma
Strategiyalar
O‘qish
- Annotatsiyalash, prediktsiya, mazmuniy xaritalar tuzish
Yozish
- Kollaborativ yozuv, qoralama-metod, aks ettiruvchi insho
Tinglab tushunish - Esda saqlash strategiyalari, kalit so‘zlarni ajratish
Gapirish
- Jamoaviy muhokama, rolga kirish, taqdimot qilish
Mazkur strategiyalar yordamida til o‘rganish individual va ijtimoiy faoliyatga
aylantiriladi.
O‘qish va yozuv ko‘nikmalarini integrativ rivojlantirish
O‘qish – bu til o‘rganishda muhim ko‘nikmalardan biri sanaladi. Integrativ
yondashuvda o‘qish matnlari asosida yozma ishlanmalar bajariladi. Masalan, maqola
o‘qib, unga izoh yozish, fikr bildirish, savollarga javob yozish kabi mashqlar orqali
o‘quvchining ikki ko‘nikmasi — o‘qish va yozish birgalikda rivojlanadi. Bu esa
ularning mantiqiy fikrlash, mazmunni tushunish va uni qayta ifodalash ko‘nikmalarini
mustahkamlaydi.
Tinglab tushunish va gapirishni uyg‘un rivojlantirish
Xorijiy tillarni o‘zlashtirishda tinglab tushunish va gapirish ko‘nikmalari ham
muhim ahamiyatga ega. Integrativ yondashuvda audio yoki video materiallar asosida
o‘quvchilar tinglab tushunish mashqlarini bajaradilar va keyinchalik bu material
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
148
ISSN:3030-3621
asosida og‘zaki muloqotga kirishadilar. Bu esa ularning eshitish qobiliyatini,
talaffuzni, so‘z boyligini va gap tuzish malakasini shakllantiradi.
Integrativ metodlar
Quyidagi
metodlar integrativ yondashuvga asoslangan bo‘lib, talabalarning
qiziqishi va faolligini oshiradi.
1. CLIL (Content and Language Integrated Learning)
– tilni fanga bog‘lab
o‘rgatish.
2. Task-based learning (Vazifaga asoslangan ta’lim)
– vazifalarni bajarish
orqali tilni o‘zlashtirish.
3. Project-based learning
– loyiha asosida ishlash, barcha ko‘nikmalarni
birlashtiradi.
4. Communicative Language Teaching (CLT)
– muloqot orqali o‘rgatish.
Interaktiv va kontekstual mashg‘ulotlar
Integrativ yondashuvda o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlovchi
mashg‘ulotlar muhim rol o‘ynaydi. Role-play, case-study, jamoaviy muhokama, debat,
loyiha ishlari kabi topshiriqlar yordamida barcha ko‘nikmalar birgalikda
faollashtiriladi. Bu o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi va ularni mustaqil
fikrlashga undaydi.
Quyida integrativ mashqlar namunasi bilan tanishing:
Mashq turi
Tavsif
Matn asosida eshitish
va yozuv
-
Tinglangan audio asosida konspekt yozish
Rol o‘ynash
-
Savdo markazida xarid qilish sahnasini jonlantirish
Blog yozish
-
Muayyan mavzu asosida ingliz tilida blog yozish
Rasm asosida suhbat
-
Suratni tasvirlab berish va savol-javob qilish
QR kodli interaktiv
topshiriq
-
Telefon orqali eshitish va keyin matn tuzish
Til kompetensiyalarini shakllantirishda integratsiyaning o‘rni
Integrativ yondashuvning asosiy maqsadi – o‘quvchilarda kommunikativ
kompetensiyani shakllantirishdir. Ya’ni, ular real hayotda til vositasida samarali
muloqot qila olishlari kerak. Til ko‘nikmalari bir-birini to‘ldiruvchi vositalar bo‘lib,
ular integratsiya qilinmas ekan, talaba to‘liq kompetensiyaga ega bo‘la olmaydi.
Dars davomida integratsiyani quyidagicha tashkil etish mumkin:
1. Bosqichma-bosqich integratsiya
– har bir ko‘nikma ketma-ketlikda.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
149
ISSN:3030-3621
2. Parallel integratsiya
– bir nechta ko‘nikmani birgalikda qo‘llash.
3. Ikkilamchi integratsiya
– asosiy ko‘nikmaga ikkinchi ko‘nikma yordamchi
sifatida qo‘shiladi.
Masalan:
Darsda tinglab tushunish → suhbat qurish → matn yozish → matnni o‘qish
Mavzu: "At the Airport" → audio tinglash → dialog tuzish → karta yozish
Nutq ko‘nukmalarini quyidagicha integratsiya qilish ham tavsiya etiladi:
O‘qish + yozish
:
Matnni o‘qib, rezyume yoki insho yozish.
Tinglash + gapirish
:
Audio material eshitilib, fikr bildirish yoki
savol-javob qilish.
O‘qish + gapirish + yozish
:
Matn asosida rolik tayyorlash yoki rolli o‘yin
o‘ynash.
Shuningdek, dars davomida quyidagilarni qo‘llash orqali rivojlantiruvchi muhit
yaratiladi:
Raqamli texnologiyalar
: Duolingo, Quizlet, Padlet, Kahoot orqali
integratsiyalangan mashg‘ulotlar.
Jamoaviy ishlar
:
kichik guruhlarda loyiha, intervyu olish, rasmiy
yozishmalar yaratish.
Baholash
:
formatif va summativ baholash usullari –
portfoliolar, reflektiv kundaliklar.
Bunday mashg‘ulotlar nafaqat nutq ko‘nikmalarini mustahkamlabgina qolmay,
balki tanqidiy fikrlash, muloqot qilish, yaratish kabi umumiy kompetensiyalarni ham
rivojlantiradi.
Xorijiy tillarni o‘qitishda integrativ yondashuv zamonaviy ehtiyojlariga ravishda
til o‘rgatishning samaradorligini oshiradi. U talabalarning barcha nutq ko‘nikmalarini
uyg‘un va tizimli ravishda rivojlantirishga imkon yaratadi. Ularning ijodkorlik,
tanqidiy fikrlash, jamoaviy ishlash va kommunikatsion layoqatlarini ham
mustahkamlaydi. Integrativ yondashuvga asoslangan darslar orqali talabalar tilni faqat
nazariy emas, balki amaliy jihatdan ham o‘zlashtiradilar. Shu bois bu yondashuv
xorijiy tillarni o‘qitish metodikasining zamonaviy va samarali shakli sifatida e’tirof
etilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Brown, H.D. (2001). Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language
Pedagogy. Longman.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
150
ISSN:3030-3621
2.
Cunningsworth, A. (1995). Choosing your Coursebook. Heinemann.
3.
Harmer, J. (2007). The Practice of English Language Teaching. Pearson Education.
4.
Ilkhamova I., Muradov U., Damirova G., Khudoyberdiyeva Z., Methodology for
developing competences of future foreign language teachers based on innovative
technologies, The Bioscan, Special Issue-1, 19. 123-128 pp.
5.
Jаlоlоv J., Mаhkаmоvа G., Аshurоv Sh. (2015). Еnglish lаnguаgе tеаching
mеthоdоlоgy: cоursеbооk fоr studеnts оf spеciаlizеd dеpаrtmеnts оf thе
univеrsitiеs аnd institutеs.
6.
Karimov, T., Mamatqulov, A. (2020). “Xorijiy tillarni o‘qitishda zamonaviy
metodik yondashuvlar”, Filologiya Ilmi jurnali, №3.
7.
Mamatqulov, A. (2021). “Til o‘rgatishda interaktiv yondashuvlar”, Ilm va
Taraqqiyot, №2.
8.
Muradov, U.N. (2024). “Ingliz tili dаrslаridа аudiоvizuаl mаtеriаldаn
fоydаlаnishning аfzаlliklаri”, Linguospektr ilmiy jurnali.
9.
Muradov, U.N. (2024). “Developing communicative competence of language
learners through mass media”, “Образование наука и инновационные идеи в
мире” ilmiy jurnali.
10.
Nazarova, Z. (2022). “Til o‘rganishda integratsiyalashgan metodlarning
samaradorligi”, Pedagogika va Psixologiya jurnali, №2.
11.
Nation, I.S.P. & Newton, J. (2009). Teaching ESL/EFL Listening and Speaking.
Routledge.
12.
Richards, J.C. & Rodgers, T.S. (2014). Approaches and Methods in Language
Teaching. Cambridge University Press.
13.
Toshmatova, G. (2023). “Xorijiy til o‘qitish metodikasi: integratsiyalashgan
yondashuvlar”, Til va Adabiyot jurnali, №1.
14.
Zokirova, N. (2022). “CLIL yondashuvi asosida dars tashkil etish”, Innovatsion
Pedagogika, №4.
