Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
88
ISSN:3030-3621
UDC- 616.366:613.2:641.561
FASTFUD ISTE'MOL QILISH NATIJASI O`T TOSH KASALLIGI KELIB
CHIQISHI: ETIOLOGIK VA DIETIK OMILLAR TAHLILI
Obidov I.U.
https://orcid.org/0009-0003-9205-294X
1
Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot
instituti, O‘zbekiston, Buxoro, st. A. Navoiy. 1
Tel: +998 (65) 223-00-50 e-mail:
info@bsmi.uz
2
0‘zbekiston Respublika shoshilinch
tibbiy yordam ilmiy markazi Buxoro filiali, Buxoro viloyati,
200100, Buxoro, ko‘ch. Bahouddin Naqshbandiy
159, tel: +998652252020
E-mail:
Rezyume.
O`t tosh kasalligi dunyo aholisining taxminan 10-15% ga ta'sir qiladi va
rivojlangan mamlakatlarda tez-tez uchraydi, bu yerda tez (fastfud) tayyorlanadigan
oziq-ovqat iste'moli ortib bormoqda. Yaqinda o'tkazilgan tadqiqotlar shuni
ko'rsatadiki, to'yinmagan yog'lar va qayta ishlangan shakarlar ko'p bo'lgan dietalar –
bu tez tayyorlanadigan oziq-ovqatga xos (fastfud) bo'lgan omillar – o't toshi
shakllanishi uchun muhim xavf omillaridir. Masalan, 2022 yilda o'tkazilgan bir
tadqiqotda haftada uch martadan ko'p fastfud iste'mol qilgan odamlar sog'lom dietaga
amal qilganlarga qaraganda 20% ko'proq o't toshi kasalligiga chalinganligi haqida
xabar berilgan. Saudiya Arabistonida 2020 yilda o'tkazilgan yana bir tadqiqot shuni
ko'rsatdiki, xolielitiaz kasalligiga chalingan ayollarning 35% tez-tez fastfud iste'mol
qilish tarixi bor edi, bu esa ayollarda o't toshlari rivojlanish ehtimoli ikki baravar
yuqori ekanligini ko'rsatadi.
Fastfudga asoslangan dietalar o't toshlari shakllanishiga o'tda xolesterin
to'yinganligini oshirish orqali hissa qo'shadi, bu esa xolesterin kristallarining
shakllanishiga olib keladi. Bundan tashqari, bunday ovqatlarda tolalar kam bo'lgani
uchun o't pufagi harakatlanishiga salbiy ta'sir qiladi va tosh shakllanish xavfini
oshiradi. Butun dunyoda o`t tosh kasalligi kasalligi har yili taxminan 1,5 million
xoletsistektomiyaga olib keladi va bu sog‘liqni saqlash sohasida katta xarajatlarga
sabab bo‘ladi.
Profilaktika strategiyalari yuqori yog' va shakarli ovqatlar iste'molini
kamaytirishga, tolaga boy dietalarni va muntazam jismoniy faoliyatni targ'ib qilishga
qaratilgan. Jamoat salomatligi kampaniyalari va individual dietik aralashuvlar o't
toshi bilan bog'liq asoratlarning ko'payishini kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
89
ISSN:3030-3621
Kalit soʼzlar:
xolielitiaz, fastfud iste'moli, to'yinmagan yog'lar, oziq-ovqat tolasi,
semirish, xolesterin to'yinganligi.
Kirish
Xolelitiaz (o‘t tosh kasalligi) dunyo bo‘yicha aholi orasida 10–15% gacha
uchraydi; bu ko‘rsatkich yosh, jins va turmush tarziga qarab farq qiladi. AQShda olib
borilgan eng so‘nggi Milliy sog‘liq va ovqatlanish bo‘yicha tadqiqot (NHANES)
ma’lumotlariga ko‘ra, kattalarning taxminan 12 foizida o‘t toshlari mavjud. Bu
ko‘rsatkich ayollar orasida (16,6%) erkaklarga nisbatan (7,9%) ancha yuqori. Bunday
farqga gormonal omillar va homiladorlik kabi sabablar ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek,
yosh o‘sishi bilan kasallikning uchrashi ham oshadi — 60 yoshdan oshganlarda bu
ko‘rsatkich 30% gacha yetadi.
Fastfud mahsulotlari iste’molining ortishi xolelitiaz holatlarining ko‘payishiga
muhim sabab bo‘lmoqda. 2019 yilda Saudiya Arabistonida o‘tkazilgan tadqiqotda,
xolelitiaz tashxisi qo‘yilgan ayollarning 35 foizi fastfudga boy parhezga amal qilgani
aniqlangan, bu esa butun dunyoda nosog‘lom ovqatlanish tarafdorlari sonining
ortayotganini ko‘rsatadi. Xuddi shunday, Pokistonda olib borilgan tadqiqotlar fastfud
iste’moli bilan o‘t toshi kasalligi o‘rtasida kuchli bog‘liqlik borligini ko‘rsatgan,
ayniqsa, yosh avlod orasida kasallikning ko‘paygani qayd etilgan [1, 5, 17].
An’anaviy parhezlar ilgari xolelitiazdan himoya qilgan Osiyo va Afrika
mintaqalarida ham fastfudning ommalashuvi bu kasallikka chalinish holatlarini keskin
oshirdi. Masalan, 2021 yilda Xitoyning urbanizatsiyalashgan hududlarida olib borilgan
tadqiqotda, fastfud mahsulotlarining mavjudligi ortgani bilan xolelitiaz holatlarining
20% ga ko‘paygani kuzatilgan [3, 12, 23].
Ushbu muammoning oldini olishda sog‘liqni saqlash sohasidagi strategiyalar
sifatida tolaga boy ovqatlar iste’molini targ‘ib qilish va yog‘ hamda shakar miqdori
yuqori bo‘lgan fastfud mahsulotlarini kamaytirish tavsiya etiladi.
Xolelitiazning global epidemiologiyasi
Xolelitiaz bo‘yicha global yuklama katta bo‘lib, yildan-yilga ortib bormoqda.
AQShda kattalar aholisining taxminan 10–15 foizida o‘t toshlari aniqlanadi; bu
kasallikdan umumiy hisobda 25 millionga yaqin odam aziyat chekmoqda [8]. Yevropa
mamlakatlarida bu ko‘rsatkich biroz yuqoriroq bo‘lib, epidemiologik ma’lumotlarga
ko‘ra, 15–20% atrofida [19]. O‘t toshlari xavfi ayniqsa yoshi katta va semizlik yoki
metabolik buzilishlarga ega ayollar orasida yuqori. Masalan, gormonal omillar va
homiladorlik ta’siri tufayli ayollar erkaklarga nisbatan ikki barobar ko‘proq
xolelitiazga chalinishadi [20].
Rivojlanayotgan mamlakatlarda ilgari xolelitiaz kam uchrardi, biroq bu holat
o‘zgarib bormoqda. Shaharlashuv sur’atining oshishi, fastfud iste’molining ko‘payishi
va kamharakat turmush tarzi sababli bu kasallik keng tarqalmoqda. Masalan, Xitoyda
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
90
ISSN:3030-3621
so‘nggi 20 yil ichida shaharliklar orasida xolelitiaz holatlari 15% dan ortiqqa oshgan
bo‘lib, bu holat parhezdagi o‘zgarishlar va jismoniy faollikning kamayishi bilan
bog‘liq [3, 18, 24]. Xuddi shuningdek, Hindistonda ham olib borilgan tadqiqotlar
xolelitiaz holatlarining keskin ko‘payganini, ayniqsa yoshlar orasida, qayd etgan. Bu
esa fastfudga bo‘lgan qiziqish va turmush tarzidagi o‘zgarishlar bilan izohlanadi [6,
21].
Ushbu sog‘liq muammosining oldini olish uchun sog‘lom parhezni targ‘ib qilish
va jismoniy faollikni oshirishga qaratilgan sog‘liqni saqlash strategiyalarini ishlab
chiqish va tatbiq etish juda muhimdir.
Fastfud iste’moli va uning o‘t toshi hosil bo‘lishidagi roli
Fastfud mahsulotlarining iste’moli butun dunyoda tobora keng tarqalmoqda va uning
xolelitiaz (o‘t toshi kasalligi) bilan bog‘liqligi ilmiy jihatdan yaxshi o‘rganilgan.
Fastfud odatda to‘yinmagan yog‘lar, trans yog‘lar, qayta ishlangan uglevodlar va
qo‘shimcha shakarlar bilan boy bo‘lib, bularning barchasi gallstone (o‘t toshi) hosil
bo‘lishiga olib keladigan metabolik buzilishlarga sabab bo‘ladi. Ushbu bog‘liqlikni
tushuntiruvchi bir nechta mexanizmlar aniqlangan:
1.
To‘yinmagan yog‘larning yuqori miqdori:
Fastfud mahsulotlari to‘yinmagan va trans yog‘larga juda boy. Ular o‘t
suyuqligidagi xolesterin miqdorini oshiradi, bu esa xolesterin toshlarining shakllanishi
uchun asosiy omildir. O‘t suyuqligida xolesterinning haddan tashqari to‘yinganligi
gallstone hosil bo‘lishining birinchi bosqichidir. Coyne M.J. va boshqalar tomonidan
2017 yilda o‘tkazilgan tadqiqotda yuqori yog‘li parhez o‘t suyuqligiga xolesterin
ajralishini kuchaytirib, o‘t toshlari hosil bo‘lish xavfini sezilarli darajada oshirishi
isbotlangan.
2.
Kletchatkaga boy oziq-ovqatlarning yetishmasligi:
Fastfud bilan oziqlanadiganlar odatda kletchatkaga boy ovqatlarni kam iste’mol
qiladi. Bu esa o‘t kislotalari aylanishi va ichak motorikasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Kletchatka iste’molining kamligi xolelitiaz rivojlanish xavfini 25% ga oshirishi
mumkin. Kletchatka xolesterinni o‘t kislotalariga aylanishini kuchaytirib, o‘t
suyuqligida xolesterin to‘yinganligini kamaytiradi. Tsai va boshqalar (2005)
tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda kletchatkasi kam bo‘lgan parhez tutgan odamlarda
o‘t toshi kasalligi ko‘proq uchragani aniqlangan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
91
ISSN:3030-3621
3.
Qayta ishlangan uglevodlar va shakarlar:
Fastfud mahsulotlari, ayniqsa gazli ichimliklar va desertlar, ko‘p miqdorda qayta
ishlangan shakarlarni o‘z ichiga oladi. Bu esa insulin qarshiligi va semirish bilan
bog‘liq. Ushbu ikki holat esa o‘t toshi kasalligining asosiy xavf omillaridir. Chang
C.M. va boshqalar tomonidan 2019 yilda olib borilgan istiqbolli kohort tadqiqotida
shakarli ovqatlar bilan oziqlanish va xolesterinli o‘t toshlari rivojlanishi o‘rtasida
kuchli bog‘liqlik aniqlangan, ayniqsa semizlikka chalingan bemorlarda.
4.
Semizlik va tana vaznining ortishi:
Fastfud mahsulotlarini muntazam iste’mol qilish semirishga olib keladi, bu esa
xolelitiaz (o‘t toshi kasalligi) uchun isbotlangan xavf omillaridan biridir. Semiz
insonlarda o‘t toshlari rivojlanish xavfi 2–3 barobar yuqoriroq bo‘ladi, bu esa o‘t
pufagining harakatchanligidagi buzilishlar va o‘t suyuqligiga ko‘proq xolesterin
ajralishi bilan bog‘liq. Shaffer (2006) ma’lumotlariga ko‘ra, semizlik nafaqat xavfni
oshiradi, balki o‘t toshlarining shakllanishini tezlashtiradi, ayniqsa vazni tez ortayotgan
odamlarda.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
92
ISSN:3030-3621
O`t tosh kasalligini oldini olish va jamoat salomatligi uchun ahamiyati
Xolelitiazning oldini olish uchun maxsus yo‘naltirilgan jamoat salomatligi
tashabbuslari zarur bo‘lib, ular parhezdagi o‘zgarishlar va turmush tarzini
sog‘lomlashtirishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Asosiy strategiyalardan biri —
to‘yinmagan yog‘larga boy va kletchatkaga kambag‘al bo‘lgan fastfud mahsulotlarini
iste’molini kamaytirishdir. Jamoat salomatligi bo‘yicha olib boriladigan kampaniyalar
aholini yog‘ miqdori yuqori, tolaga boy bo‘lmagan ovqatlanishning xatarli oqibatlari,
jumladan o‘t toshi kasalligini keltirib chiqarishi haqida xabardor qilishga qaratilishi
kerak. Butun don mahsulotlari, mevalar, sabzavotlar va sog‘lom yog‘lar (zaytun moyi,
yong‘oqlar) bilan boyitilgan parhez xolelitiaz rivojlanish xavfini sezilarli darajada
kamaytiradi [8].
Semizlik epidemiyasining oldini olish ham xolelitiaz holatlarini kamaytirishda
muhim o‘rin tutadi. Semizlik o‘t toshi kasalligining eng kuchli xavf omillaridan biri
hisoblanadi, shuning uchun jamoat salomatligi tashabbuslari muntazam jismoniy
faollik va muvozanatli ovqatlanishni targ‘ib qilish orqali tana vaznini nazorat qilishga
qaratilishi kerak. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, hattoki oz miqdordagi vazn
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
93
ISSN:3030-3621
yo‘qotilishi ham o‘t pufagi faoliyatini yaxshilab, o‘t suyuqligidagi xolesterin
to‘yinganligini kamaytirish orqali xolelitiaz rivojlanish xavfini pasaytiradi [5, 6, 7, 19].
Tibbiyot xodimlari xolelitiazning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa,
metabolik buzilishlarga ega, semiz, yoki oila tarixida bu kasallik bo‘lgan insonlarga
individual parhez tavsiyalari va sog‘lom turmush tarziga oid maslahatlar berish orqali
xatarni kamaytirish mumkin. Shaxsiylashtirilgan parhez rejasi va jismoniy faollikka
undovchi erta aralashuvlar xolelitiaz holatlari sonining ortib borishining oldini olishga
yordam beradi.
Xolelitiaz tobora ko‘proq jamoat salomatligi uchun muhim masala sifatida tan
olinmoqda, ayniqsa fastfud iste’moli ko‘payib borayotgan mintaqalarda. Oddiy fastfud
parhez — ya’ni yog‘ miqdori yuqori, tolasi kam va shakarli mahsulotlarga boy bo‘lishi
— metabolik muvozanatni buzadi, bu esa o‘t toshi hosil bo‘lishiga olib keladi. Bunday
parhezlar o‘t suyuqligidagi xolesterin to‘yinganligini oshiradi, o‘t pufagining
motorikasini yomonlashtiradi va insulin qarshiligiga olib keladi — bularning barchasi
xolesterinli toshlar shakllanishiga xizmat qiladi [9].
Xususan, rivojlanayotgan mintaqalarda G‘arbga xos parhezlarga o‘tish bilan
xolelitiaz holatlari ko‘payishi kutilmoqda. Hindiston va Xitoy kabi tez
urbanizatsiyalashayotgan mamlakatlarda fastfud restoranlarining soni ortib bormoqda,
shu bilan birga, an’anaviy — butun don, meva va sabzavotlarga boy — parhezlar
o‘rnini yuqori kaloriyali va kam oziqlantiruvchi qiymatga ega qayta ishlangan taomlar
egallamoqda [3, 13, 14]. Bunday o‘zgarishlar nafaqat semizlik va qandli diabet kabi
metabolik kasalliklar xavfini oshiradi, balki ayniqsa yoshlar orasida o‘t toshi
kasalligini keng tarqalishiga olib kelmoqda.
Parhezga oid xavf omillarini kamaytirish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
94
ISSN:3030-3621
Xolelitiazning salbiy oqibatlarini kamaytirish uchun jamoat salomatligi tashabbuslari
avvalo aholini parhez bo‘yicha o‘qitish va ovqatlanish tartibini sog‘lomlashtirishga
qaratilishi lozim. Hukumatlar va sog‘liqni saqlash tashkilotlari quyidagi strategiyalarga
e’tibor qaratishlari kerak:
1.
Oziqlanish bo‘yicha ta’lim kampaniyalari:
Jamoat salomatligi kampaniyalari yog‘ga boy, tolaga kambag‘al parhezlarning
xavf-xatarlari haqida aholining xabardorligini oshirishga qaratilishi lozim. Butun don
mahsulotlari, kletchatkaga boy ovqatlar, sog‘lom yog‘lar (zaytun moyi, avokado va
yong‘oqlar) iste’mol qilishning foydasi haqida tushuntirish muhimdir. Shuningdek,
qayta ishlangan mahsulotlar va shakarli ichimliklar iste’molini kamaytirishga alohida
e’tibor qaratish metabolik buzilishlarning oldini olishga yordam beradi, bu esa
xolelitiaz rivojlanishining oldini oladi [10, 16, 19].
2.
Jismoniy faollikni rag‘batlantirish:
Sog‘lom tana vaznini saqlash va semirishning oldini olish — o‘t toshi kasalligining
asosiy xavf omillaridan birini bartaraf etish uchun — muntazam jismoniy faollik
zarurdir. Jamoat salomatligi tashabbuslari kunlik jismoniy mashqlarni (hatto kichik
hajmda bo‘lsa ham) targ‘ib qilishi kerak, chunki bu o‘t pufagining harakatchanligini
yaxshilaydi va umumiy metabolik salomatlikni mustahkamlaydi, natijada o‘t toshi
hosil bo‘lish ehtimoli kamayadi [22].
3.
Individual parhez bo‘yicha maslahatlar:
Sog‘liqni saqlash xodimlari, ayniqsa, xavf ostidagi insonlarga — masalan, semiz,
metabolik sindromga ega yoki oila tarixida xolelitiaz bo‘lgan bemorlarga —
shaxsiylashtirilgan parhez maslahatlarini berishlari kerak. Maslahatlar muvozanatli,
tolaga boy parhezni, muntazam jismoniy faollikni va sog‘lom vaznni saqlashning
foydasini ta’kidlashi lozim. Erta bosqichda aralashuv metabolik buzilishlar va o‘t
toshlarining shakllanishining oldini oladi.
4.
Fastfud mahsulotlarini soliqqa tortish va tartibga solish:
Tamaki iste’molini kamaytirishga qaratilgan strategiyalar kabi, hukumatlar shakarli
ichimliklar va fastfud mahsulotlariga soliqlar joriy qilishni ko‘rib chiqishlari mumkin.
Shu bilan birga, mevalar, sabzavotlar va butun don mahsulotlariga subsidiyalar ajratish
orqali aholining sog‘lom oziq-ovqatlarga bo‘lgan talabini rag‘batlantirish mumkin.
Bunday
chora-tadbirlar
iste’molchilarning tanlovini sog‘lom yo‘nalishga
o‘zgartirishga yordam beradi.
Xulosa
Fastfud iste’moli ortib borayotgan hududlarda xolelitiazning ko‘payishi — jiddiy
jamoat salomatligi muammosi bo‘lib, zudlik bilan choralar ko‘rishni talab qiladi. Bu
kasallikning asosiy sabablari — noto‘g‘ri ovqatlanish va nofaol turmush tarzini —
ta’lim, siyosiy islohotlar va individual maslahatlar orqali bartaraf etish orqali butun
dunyo bo‘ylab xolelitiaz yuklamasini sezilarli darajada kamaytirish mumkin. Aholi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
95
ISSN:3030-3621
orasida sog‘lom ovqatlanish odatlarini shakllantirish va jismoniy faollikni
rag‘batlantirish orqali jamoat salomatligi tashabbuslari ushbu oldini olish mumkin
bo‘lgan kasallikning ortib borishini samarali tarzda to‘xtata oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1.
Abidov U. O. Results of Treatment of Patients with Obstructive Jaundice
//Scholastic: Journal of Natural and Medical Education. – 2023. – Т. 2. – №. 5. – С.
370-376.
2.
Abidov U. O., Khaidarov A. A. MINIMALLY INVASIVE INTERVENTIONS IN
THE TREATMENT OF PATIENTS WITH MECHANICAL JAUNDICE
//Vegueta. Anuario de la Facultad de Geografía e Historia. – 2022. – Т. 22. – С. 6.
3.
Abidov U. O., Obidov I. U. Hepaticofasciolas (Fasciolosis) as a Cause of
Mechanical Jaundice in a Woman (Case Study) //Scholastic: Journal of Natural and
Medical Education. – 2023. – Т. 2. – №. 5. – С. 38-41.
4.
Abidov U.O., Urokov Sh.T., Boltayev N.R. -
THERAPEUTIC TACTICS FOR
LONG - TERM MECHANICAL JAUNDICE SYNDROME OF BENIGN
ETIOLOGY//New
Day
in
Medicine
7(69)2024
62-69
https://newdayworldmedicine.com/en/new_day_medicine/7-69-2024
5.
Abidov U.O., Urokov Sh.T., Sultonzoda N.D. -
RUPTURE OF A HEPATIC
ECHINOCOCCAL CYST INTO THE BILE DUCTS AND GALLBLADDER (A
CASE
REPORT)//New
Day
in
Medicine
10(72)2024
63-68
https://newdayworldmedicine.com/en/new_day_medicine/10-72-2024
6.
Abidov, U. O. (2023). HEPATIKOFASZIOLOSE (FASZIOLOSE) ALS
URSACHE
FÜR
MECHANISCHEN
IKTERUS
BEI
EINER
FRAU
(FALLSTUDIE). INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN
EDUCATION, 2(22), 78-84.
7.
Ahmed AF, Osman AK, Bustami AB, Aldirwish S, Bashir S. A pilot study of diet
and gallstone formation in young Saudi women. J R Soc Health. 1993;113(2):57-
9.
https://doi.org/10.1177/146642409311300202
8.
Boltayev N.R., Urokov Sh.T., Abidov U.O. -
APPLICATION OF NASOBILIARY
DRAINAGE IN TREATMENT OF LONG-TERM OBSTRUCTIONAL
JAUNDICE OF BENIGN GENESIS//New Day in Medicine 7(69)2024 47-53
https://newdayworldmedicine.com/en/new_day_medicine/7-69-2024
9.
Chang C-M, Chiu THT, Chang C-C, Lin M-N, Lin C-L. Plant-Based Diet,
Cholesterol, and Risk of Gallstone Disease: A Prospective Study. Nutrients. 2019;
11(2):335.
https://doi.org/10.3390/nu11020335
10.
Chen, X., et al. (2021)
.
Urbanization and Gallstone Disease in China: The Role of
Fast Food
. International Journal of Public Health, 66, 1604123.
11.
Coyne, M. J., Marks, J., & Schoenfield, L. J. (2017). 7 - Mechanism of Cholesterol
Gallstone
Formation.
Clinics
in
Gastroenterology,
6(1),
129–139.
https://doi.org/https://doi.org/10.1016/S0300-5089(21)00389-8
12.
Cuevas A, Miquel JF, Reyes MS, Zanlungo S, Nervi F. Diet as a risk factor for
cholesterol gallstone disease. J Am Coll Nutr. 2004;23(3):187 96.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
96
ISSN:3030-3621
13.
Dubrac S, Parquet M, Blouquit Y, Gripois D, Blouquit MF, Souidi M, et al. Insulin
injections enhance cholesterol gallstone incidence by changing the biliary
cholesterol saturation index and apo A-I concentration in hamsters fed a lithogenic
diet. J Hepatol. 2001;35(5):550-7.
https://doi.org/10.1016/s0168-8278(01)00180-5
14.
Dutta, U., Bush, N., Kalsi, D., Popli, P., & Kapoor, V. (2019). Epidemiology of
gallbladder cancer in India.
Chinese Clinical Oncology, 8(4), 33.
doi:10.21037/cco.2019.08.03
15.
Everhart, J. E., et al. (2002). Prevalence and ethnic differences in gallbladder
disease in the United States. Gastroenterology, 117(3), 632-639.
16.
Haydarov, A. A., Abdurakhmanov, M. M., Abidov, U. U., Sadiev, E. S., Mirzaev,
V. I., & Bakae, M. I. (2021). Endoscopic interventions and ozone therapy in the
complex treatment of patients with mechanical jaundice and cholangitis with
choledocholithiasis. Journal of Natural Remedies, 22(1 (1)), 10-16.
17.
Lammert, F., et al. (2016)
.
Mechanisms of cholesterol gallstone formation
.
Gastroenterology, 151(6), 1029-1035.
18.
Méndez-Sánchez N, Zamora-Valdés D, Chávez-Tapia NC, Uribe M. Role of diet in
cholesterol
gallstone
formation.
Clin
Chim
Acta.
2007;376(1-2):1-
https://doi.org/10.1016/j.cca.2006.08.036
19.
Molina, G., et al. (2019).
Surgical management of gallstone disease in the United
States:
1988
to
2014.
Annals
of
Surgery
,
270(2),
358-365.
https://doi.org/10.1097/SLA.0000000000003240
20.
Nie, C., Yang, T., Wang, Z., Suolang, D., Wang, S., Baima, K., Wei, L., Ling, H.,
Liu, L., Zeng, Q., Qin, Z., Zuo, H., & Hong, F. (2023). Dietary Patterns and
Gallstone Risks in Chinese Adults: A Cross-sectional Analysis of the China Multi-
Ethnic
Cohort
Study.
Journal
of
epidemiology,
33(9),
471–477.
https://doi.org/10.2188/jea.JE20220039
21.
Nordenvall C, Oskarsson V, Wolk A. Fruit and vegetable consumption and risk of
cholecystectomy: A prospective cohort study of women and men. Eur J Nutr.
2018;57(1):75-81.
https://doi.org/10.1007/s00394-016-1298-6
22.
Oktamovich,
A.
U.
(2023).
GALLENSTEINKRANKHEIT
BEI
SCHWANGEREN: DIAGNOSE, KOMPLIKATIONEN UND BEHANDLUNG.
Scientific Impulse, 2(15), 587-595.
23.
Parambil SM, Matad S, Soman KC. Epidemiological, demographic and risk factor
profile in patients harbouring various types of gallbladder calculi: A cross sectional
study from a south Indian tertiary care hospital. Int Surg J. 2017;4(2):525-
8.
https://doi.org/10.18203/2349-2902.isj20164794
24.
Portincasa, P., Moschetta, A., & Palasciano, G. (2006).
Cholesterol gallstone
disease.
The
Lancet
,
368(9531),
230-239.
https://doi.org/10.1016/S0140-6736(06)69044-2
25.
Portincasa, P., Moschetta, A., & Palasciano, G. (2006)
.
Cholesterol gallstone
disease
. The Lancet, 368(9531), 230-239.
https://doi.org/10.1016/S0140-
26.
Rashed, A., et al. (2020).
Dietary patterns of females with cholecystolithiasis: A
comprehensive study from the central region of Saudi Arabia.
Macedonian Journal
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
97
ISSN:3030-3621
of
Medical
Sciences
,
8(B),
660-665.
https://doi.org/10.3889/oamjms.2020.5116
27.
Rtega RM, Fernández-Azuela M, Encinas-Sotillos A, Andres P, Lopez-Sobaler
AM. Differences in diet and food habits between patients with gallstones and
controls.
J
Am
Coll
Nutr.
1997;16(1):88-95.
https://doi.org/10.1080/07315724.1997.10718655
28.
Shaffer, E.A. (2006). Epidemiology of gallbladder stone disease. Best Practice &
Research Clinical Gastroenterology, 20(6), 981-996.
29.
Stinton, L. M., & Shaffer, E. A. (2012).
Epidemiology of gallbladder disease:
Cholelithiasis
and
cancer.
Gut
and
Liver
,
6(2),
172-187.
https://doi.org/10.5009/gnl.2012.6.2.172
30.
Stokes CS, Krawczyk M, Lammert F. Gallstones: Environment, lifestyle and genes.
Dig Dis. 2011;29(2):191-201.
https://doi.org/10.1159/000323885
31.
Tsai CJ, Leitzmann MF, Willett WC, Giovannucci EL. Long-term intake of trans-
fatty acids and risk of gallstone disease in men. Arch Intern Med.
2005;165(9):1011-5.
https://doi.org/10.1001/archinte.165.9.1011
32.
Tsai, C. J., Leitzmann, M. F., Willett, W. C., & Giovannucci, E. L. (2005). Dietary
carbohydrates and glycaemic load and the incidence of symptomatic gall stone
disease in men.Gut,54(6), 823–828. https://doi.org/10.1136/gut.2003.031435
33.
Urokov Sh.T., Abidov U.O., Sultonzoda N.D. -
ECHINOCOCCOSIS OF THE
LIVER COMPLICATED BY A BREAKTHROUGH INTO THE BILIARY
TRACT AND THE DEVELOPMENT OF MECHANICAL JAUNDICE:
DIAGNOSIS AND TREATMENT (LITERATURE REVIEW)//New Day in
Medicine
10(72)2024
85-95
https://newdayworldmedicine.com/en/new_day_medicine/10-72-2024
34.
Wirth J, Joshi AD, Song M, Lee DH, Tabung FK, Fung TT, et al. A healthy lifestyle
pattern and the risk of symptomatic gallstone disease: Results from 2 prospective
cohort
studies.
Am
J
Clin
Nutr.
2020;112(3):586-
https://doi.org/10.1093/ajcn/nqaa154
35.
Абдурахманов, М. М., Обидов, У. У., Рузиев, У. У., & Мурадов, Т. Р. (2020).
Хирургическое лечение синдрома механической желтухи. Журнал
теоретической и клинической медицины, 1, 59-62.
36.
Абидов У. О. и др. ВОЗМОЖНОСТИ ЭНДОСКОПИЧЕСКОГО
СТЕНТИРОВАНИЯ
ПРИ
НЕОПЕРАБЕЛЬНЫХ
ОПУХОЛЯХ
БИЛИОПАНКРЕАТИЧЕСКОЙ ЗОНЫ //Новый день в медицине. – 2020. – №.
4. – С. 623-625.
37.
Нурбабаев А. У., Абидов У. О. Комплексное лечение больных с синдромом
механической желтухи //Биология и интегративная медицина. – 2020. – №. 6
(46). – С. 96-102.
