Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
67
ISSN:3030-3621
XROMOTOGRAFIYA
Qo`qon Universiteti Andijon filiali Tibbiyot
fakulteti Pediatriya ta`lim yo`nalishi talabalari
Sodiqova Gulsanam
Abdiqulov Nozimjon
Mirzayev Xusanboy
Qo`qon Universiteti Andijon filiali Tibbiy va
biologic kimyo kafedrasi kata o`qituvchisi PhD
Saidobbozov Saidmansur
Annotatsiya:
Mazkur maqolada xromatografiya usulining asosiy nazariy
tamoyillari, tibbiyot sohasidagi keng qo‘llanilishi, zamonaviy diagnostik va analitik
laboratoriya amaliyotlari haqida batafsil ma’lumotlar beriladi. Maqolada
xromatografiyaning tibbiy diagnostika, toksikologiya, farmatsevtika va biologik
namunalarda qo‘llanishi yoritilib, har bir kalit so‘z tibbiyot bilan bog‘liq holda chuqur
tahlil qilinadi. Shuningdek, maqola davomida tibbiyotga oid rasm va grafiklar
o‘rnatilishi rejalashtirilgan.
Kalit so‘zlar:
Xromatografiya, HPLC, Gaz xromatografiyasi, Analitik kimyo,
Tibbiy diagnostika, Toksikologiya, Farmatsevtika, Biologik namuna, Dorilar,
Metabolitlar.
Kirish:
Zamonaviy tibbiyotda kasalliklarni erta aniqlash va samarali davolash
uchun yuqori aniqlikdagi laboratoriya usullari zarurdir. Xromatografiya — bu
murakkab aralashmalardan alohida moddalarning aniqlanishi va miqdorini belgilashda
keng qo‘llaniladigan eng ishonchli va samarali analitik usullardan biridir. Tibbiyotda
bu jarayon murakkab biologik aralashmalardan dorilar, metabolitlar va boshqa
biologik faol moddalarning aniq aniqlanishi uchun qo‘llaniladi. Ushbu maqolada
xromatografiyaning asosiy nazariyasi, tibbiyotdagi qo‘llanilishi, shuningdek,
zamonaviy tibbiy laboratoriyalar uchun uning ahamiyati yoritiladi.
Xromatografiyaning ilmiy asoslari:
Xromatografiya – bu moddalarni ikki faza
(harakatlanuvchi va harakatsiz) orasidagi taqsimlanishiga asoslangan ajratish usulidir.
Har bir modda ikki faza orasida turlicha taqsimlanadi, bu esa ularni ajratishga imkon
beradi. Tibbiyotda bu jarayon moddalarning dorilar, metabolitlar, toksinlar kabi
ko‘plab tibbiy faol moddalarining aniqlanishida qo‘llaniladi. Moddaning
harakatlanuvchi faza orqali harakatsiz fazada taqsimlanish tezligi va miqdori uning
kimyoviy xossalari va fazalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarga bog‘liq.
Yuqori samarali suyuq xromatografiya (HPLC)
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
68
ISSN:3030-3621
Yuqori samarali
suyuq
xromatografiya
(High
Performance
Liquid
Chromatography, HPLC) – suyuqlik harakatlanuvchi faza bosim ostida kolonna orqali
o‘tib, aralashmalardan moddalarning ajratilishi va tahlil qilinishiga asoslangan
zamonaviy texnologiyadir. HPLC tibbiyotda dorilar tarkibini aniqlash, metabolitlarni
o‘rganish va biologik namunalarni analiz qilish uchun keng qo‘llaniladi. Bu usul yuqori
aniqlik, sezgirlik va tezlik bilan tavsiflanadi.
Gaz xromatografiyasi:
Gaz xromatografiyasi (Gas Chromatography, GC) – gaz holatidagi
harakatlanuvchi faza yordamida uchuvchan moddalarning ajratilishi va tahlil
qilinishidir. Bu usulda namunalar gaz holatiga keltiriladi va kolonna orqali
harakatlanadi. Tibbiyotda gaz xromatografiyasi alkogol, toksik moddalar va dori
qoldiqlarini aniqlashda keng qo‘llaniladi. Gaz xromatografiyasi yordamida juda nozik
miqdordagi modda aniqlanishi mumkin, bu esa toksikologik va farmatsevtik
tadqiqotlarda juda muhimdir.
Analitik kimyoda xromatografiyaning o‘rni
Xromatografiya
analitik
kimyoning
muhim
qismidir.
Murakkab
aralashmalardagi moddalarning sifat va miqdorini aniqlashda qo‘llaniladi. Tibbiyotda
bu usul organizmdagi turli moddalarning — dorilar, metabolitlar, toksinlar va boshqa
biologik faol moddalar — aniq tahlilini ta’minlaydi. Bu usul yordamida dori
vositalarining metabolizmi, organizmda tarqalishi va chiqarilishi jarayonlari
o‘rganiladi.
Tibbiy diagnostikada xromatografik tahlillar
Xromatografiya tibbiyotda individual bemor uchun dori-darmonlarga bo‘lgan
javobni aniqlashda muhim vosita hisoblanadi. HPLC va gaz xromatografiyasi
yordamida qon, siydik va boshqa biologik namunalarda dori metabolitlari va toksik
moddalar aniqlanadi. Bu esa shifokorlarga bemorning holatini to‘g‘ri baholash va
davolashni optimallashtirish imkonini beradi.
Toksikologiyada xromatografiyaning ahamiyati
Toksikologik laboratoriyalarda inson organizmida zaharli kimyoviy moddalarni
aniqlash uchun xromatografiya keng qo‘llaniladi. Ushbu usul yordamida nafaqat
zaharli moddalar, balki ularning metabolitlari ham aniqlanadi. Bu esa shoshilinch
tibbiy yordam ko‘rsatishda, toksik moddalarning qayerdan kelganini aniqlashda katta
ahamiyatga ega.
Farmatsevtik sanoatda xromatografik nazorat
Farmatsevtik sanoatda xromatografiya dorilar tarkibini, ularning sifatini va
xavfsizligini nazorat qilish uchun asosiy vositadir. Bu usullar yordamida dorilarning
saqlanish muddati, soxtalashtirish holatlari aniqlanadi. Shu bilan birga, yangi dori
preparatlarini ishlab chiqishda ham xromatografik usullar juda muhim rol o‘ynaydi.
Biologik namunalarda xromatografik tahlillar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
69
ISSN:3030-3621
Qon, siydik, so‘lak kabi biologik suyuqliklar xromatografik tahlillar uchun
asosiy namunadir. Ushbu tahlillar orqali organizmning holati, metabolik faoliyati va
dori vositalarining taqdiri haqida ma’lumot olinadi. Xromatografiya usullari
yordamida bemorning metabolik o‘zgarishlari aniqlanib, kasalliklarning erta
bosqichda aniqlanishi va davolash strategiyasini belgilash imkoniyati yaratiladi.
Xromatografiyaning kelajagi tibbiyotda:
Kelajakda
miniatyuralashtirilgan,
portativ
xromatografiya
qurilmalari
klinikalarda tezkor diagnostika uchun keng qo‘llanilishi kutilmoqda. Sun’iy intellekt
yordamida
chromatogrammalarni
avtomatik
tahlil
qilish
texnologiyalari
rivojlanmoqda. Bu tibbiy laboratoriyalarda ish samaradorligini oshiradi va xatoliklarni
kamaytiradi.
Xulosa:
Xromatografiya zamonaviy tibbiyotda eng muhim analitik usullardan
biri sifatida tan olingan. U diagnostika, toksikologiya, farmatsevtika va biologik
namunalarda qo‘llanilib, yuqori aniqlik va tezlik bilan natija beradi. Zamonaviy HPLC
va gaz xromatografiyasi usullari tibbiy laboratoriyalar faoliyatini yanada samarali
qilishda katta o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Skoog D.A., Holler F.J., Crouch S.R. Principles of Instrumental Analysis.
2.
Kazakevich Y., Lobrutto R. HPLC for Pharmaceutical Scientists.
3.
Giddings J.C. Dynamics of Chromatography.
4.
Laboratory Applications in Chemistry – Clinical Diagnostic Techniques.
5.
Tibbiyotda zamonaviy laboratoriya diagnostikasi – O‘zbekiston Sog‘liqni Saqlash
Vazirligi nashri, 2022.
