Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
37
ISSN:3030-3621
TASVIRIY SAN'AT FANIDA TARIXIY OBIDALARNI
O‘RGANISHNING AHAMIYATI
Diyora Qurvonboyeva
Namangan davlat pedagogika instituti
Tasviriy san’at yo‘nalishi 1-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tasviriy san’at fanida tarixiy obidalarni
o‘rganishning
zarurati,
ularning
o‘quvchilarning
estetik
dunyoqarashini
shakllantirishdagi o‘rni, darslarda foydalanish metodlari hamda tarixiy obidalar orqali
milliy o‘zlikni anglash muammolari keng yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy
texnologiyalar yordamida tarixiy obidalarni tasviriy san’atda o‘rgatish bo‘yicha
takliflar ham berilgan.
Kirish:
Tarixiy obidalar – bu xalqning o‘tmishi, ma’naviy boyligi va estetik
qarashlarining ifodasidir. Har bir millat o‘z tarixini qadrlashi, uni yangi avlodga
yetkazishi kerak. Shu nuqtai nazardan qaralganda, tasviriy san’at fanida tarixiy
obidalarni o‘rganish orqali nafaqat o‘quvchilarni san’atga oshno qilish, balki ularning
milliy g‘ururini shakllantirish ham mumkin. Bugungi kunda ta’lim tizimida mazkur
yondashuv o‘ta muhim ahamiyatga ega.
Asosiy qism:
1.
Tasviriy san’at va tarixiy obidalar o‘rtasidagi bog‘liqlik: Tarixiy obidalar
tasviriy san’atda muhim mavzu bo‘lib, ularda naqshlar, bezaklar, kompozitsiyalar,
shakl va ranglar uyg‘unligi o‘quvchilar tomonidan badiiy talqin qilinadi. Bu esa
ularning tasviriy ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Masalan, Registon
majmuasidagi geometrik va vegetativ naqshlar, Toshkentdagi Ko‘kaldosh madrasasi
bezaklari o‘quvchilar tomonidan chizmalarda qayta aks ettiriladi. Tarixiy obidalar —
qadimiy binolar, yodgorliklar, meʼmoriy inshootlar — tasviriy sanʼat asarlarida tez-tez
tasvirlanadi. Ular rassomlar, haykaltaroshlar va boshqa sanʼatkorlarga ilhom manbai
bo‘lgan. Masalan:
Samarqanddagi Registon maydoni yoki Buxorodagi Ark qal’asi ko‘plab
rassomlar tomonidan suratga olingan.
O‘rta asr minora va masjidlarining nafis naqsh va g‘oyaviy mazmuni
zamonaviy sanʼatga ta’sir qilgan.
Tasviriy sanʼat tarixiy obidalarni hujjatlashtiradi
Yuzlab yillar davomida yo‘qolib ketgan yoki buzilgan tarixiy obidalar haqida
tasviriy sanʼat asarlari orqali tasavvurga ega bo‘lish mumkin.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
38
ISSN:3030-3621
Rassomlar va miniatyura ustalari qadimiy shaharlar, qasrlar va madrasa
binolarini o‘z asarlarida aks ettirib, ularni tarixga muhrlagan.
Fotografiya paydo bo‘lishidan oldin rassomlarning ishlari muhim tarixiy
hujjat vazifasini bajargan.
Tasviriy sanʼat tarixiy obidalarni bezaydi
Ko‘plab tarixiy obidalar o‘z zamonasining tasviriy sanʼati namunalarini o‘zida
jamlagan:
Meʼmoriy naqshlar, mozaikalar, freskalar va devoriy rasmlar.
Masalan, Toshkentdagi Ko‘kaldosh madrasasi yoki Samarqanddagi Shohi
Zinda majmuasi rang-barang ganchkori naqshlar va rasmiy bezaklar bilan mashhur.
Sanʼat orqali tarixiy obidalar qadrlanadi va asrab qolinishiga hissa qo‘shiladi
Tasviriy sanʼat asarlari (masalan, plakatlar, eksponatlar, diorama va muzey
kompozitsiyalari) tarixiy obidalar haqida jamiyat ongini oshirishga xizmat qiladi.
Ular restavratsiya ishlariga ilhom beradi.
Yoshlarda tarixiy merosga qiziqish uyg‘otadi.
Madaniy va milliy o‘zlikni aks ettirish
Tasviriy sanʼat va tarixiy obidalar ikkalasi ham bir xalqning madaniyati, urf-
odati, diniy qarashlari va estetik didining yorqin ifodasidir.
2.O‘zbekiston hududidagi tarixiy obidalar tahlili:
Hududiy joylashuvi bo‘yicha tahlil
O‘zbekistonning turli viloyatlarida tarixiy obidalar to‘plangan, ularning har biri
o‘ziga xos davr va madaniyatga mansub:
▪️ Samarqand:
Registon majmuasi
,
Shohi Zinda
,
Bibi Xonim masjidi
,
Ulug‘bek rasadxonasi
.
Asosan Temuriylar davriga mansub (14–15-asrlar).
Me’morchilikda murakkab ganchkori naqshlar, mozaika va koshinkorlik
uslublari bilan ajralib turadi.
▪️ Buxoro:
Po‘i Kalon majmuasi
,
Ark qal’asi
,
Ismoil Somoniy maqbarasi
,
Mir Arab
madrasasi
.
IX–XIX asrlar oralig‘ida qurilgan.
Islomiy me’morchilik va qadimiy eroniy ta’sirlarni mujassam etadi.
▪️ Xiva:
Ichan Qal’a
,
Pahlavon Mahmud maqbarasi
,
Kalta Minor
,
Ko‘hna Ark
.
XVII–XIX asrlarda qurilgan obidalar ko‘pligi bilan ajralib turadi.
Sahro mintaqasidagi an’anaviy arxitektura uslubi.
▪️ Toshkent:
Xast-Imom majmuasi
,
Ko‘kaldosh madrasasi
,
Baroqxon madrasasi
.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
39
ISSN:3030-3621
XVI asrdan boshlab bunyod etilgan.
Sovet davrida ko‘p obidalar yo‘qotilgan bo‘lsa-da, ba’zilari tiklangan.
Tarixiy davrlar bo‘yicha tahlil
O‘zbekiston tarixiy obidalari turli bosqichlarni aks ettiradi:
Tarixiy davr
Mashhur obidalar
Xususiyatlari
Qadimgi davr (IV–III
asrlar)
Afrosiyob,
Topraqqal’a
Zardushtiylik,
buddaviylik ta’siri
Erta islom davri (IX–
X asrlar)
Ismoil Somoniy
maqbarasi
Geometrik
bezaklar,
g‘isht arxitekturasi
Temuriylar
davri
(XIV–XV asrlar)
Registon,
Bibi
Xonim
Koshinkorlik, murakkab
naqshlar
Xonliklar
davri
(XVII–XIX asrlar)
Ichan
Qal’a,
Arklar
Ichki
hovli,
himoya
devorlari, madrasalar
Sovet
davri
va
mustaqillikdan keyin
Tiklangan
obidalar
Restavratsiya,
muzeylashtirish
Madaniy va diniy ahamiyati
Diniy markazlar
:
Ko‘plab tarixiy obidalar masjid, madrasa yoki maqbara
sifatida xizmat qilgan.
Ilm-fan markazlari
:
Ulug‘bek rasadxonasi va madrasalar ilmiy izlanish
markazi bo‘lgan.
Ziyorat joylari
:
Shohi Zinda, Pahlavon Mahmud, Bahauddin Naqshband
maqbaralari ziyoratchilarni tortadi.
Zamonaviy ahamiyati
Turizm resursi
:
UNESCO ro‘yxatiga kiritilgan obidalar (masalan, Itchan
Qal’a, Samarqand).
Tarixiy o‘zlikni mustahkamlovchi vosita: Obidalar orqali milliy g‘urur va
madaniy o‘zlik rivojlanadi.
Restavratsiya ishlari
:
Mustaqillikdan so‘ng ko‘plab obidalar qayta tiklandi.
Muammolar va muhofaza zarurati
Iqlimiy sharoitlar
,
inson omillari
,
e’tiborsizlik ko‘plab obidalarni xavf ostiga
qo‘ygan.
UNESCO, ICOMOS va mahalliy muhofaza tashkilotlari bu obidalarni himoya
qilishda faol.
Samarqanddagi Registon, Buxorodagi Poyi Kalon, Xivadagi Ichan-Qal’a,
Termizdagi Fayoztepa, Toshkentdagi Zangiota majmuasi – bularning har biri o‘ziga
xos badiiy bezaklari bilan tasviriy san’atning o‘rganish ob’ekti bo‘lishi mumkin. Har
bir obidaning me’moriy yechimi, naqshlar tizimi, rang-barangligi alohida diqqatga
sazovor.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
40
ISSN:3030-3621
3. Tarixiy obidalarni tasviriy san’at vositalari orqali talqin qilish metodlari:
Rassomlik, grafik, akvarel texnikasi, kollaj, mozaika kabi usullar orqali obidalarni
talqin etish mumkin. O‘quvchilarga obida suratlarini ko‘rsatib, o‘sha suratlar asosida
mustaqil kompozitsiya ishlash topshiriqlari berilishi mumkin. Bu usul orqali ularda
tafakkur, mushohada va ijodiy qaror qabul qilish ko‘nikmalari shakllanadi.
4. Darslarda tarixiy obidalarni o‘rganishning pedagogik ahamiyati:
Tarixiy tafakkurni shakllantirish
O‘quvchilar tarixiy obidalar orqali o‘z ajdodlarining qanday hayot
kechirganini, qanday g‘oyalar bilan yashaganini anglaydi.
Masalan, Ulug‘bek rasadxonasi orqali ilm-fanga bo‘lgan tarixiy munosabatni
tushunadilar.
Pedagogik foyda
: Tarixiy tafakkur va vaqtlararo bog‘lanish hosil bo‘ladi.
Milliy g‘urur va o‘zlikni anglash
Tarixiy obidalar xalqning madaniy merosini ifoda etadi. Ularga bo‘lgan
hurmat orqali o‘quvchilarda milliy g‘urur shakllanadi.
Masalan, Registon majmuasi yoki Ismoil Somoniy maqbarasi yoshlar qalbida
o‘z xalqiga mehr tuyg‘usini uyg‘otadi.
Pedagogik foyda
: Vatanparvarlik tarbiyasi mustahkamlanadi.
Estetik didni rivojlantirish
Me’morchilik, naqshlar, devoriy rasmlar, bezak san’ati orqali o‘quvchilar
san’atni qadrlashni o‘rganadi.
Masalan, Shohi Zinda majmuasidagi rang va naqsh uyg‘unligi estetik
dunyoqarashni kengaytiradi.
Pedagogik foyda
: Go‘zallikni anglash, san’atni qadrlash ko‘nikmasi paydo
bo‘ladi.
Tarbiyaviy vosita sifatida
Tarixiy obidalar orqali ma’naviy qadriyatlar, sabr-toqat, buyuklikka intilish
kabi fazilatlar tarbiyalanadi.
Obidalar sabr, mehnat va ilmning mahsuli sifatida talqin qilinadi.
Pedagogik foyda
: Ma’naviy tarbiya va shaxsiy kamolotga xizmat qiladi.
Integrativ ta’lim imkoniyati
Tarixiy obidalar turli fanlar bilan bog‘liq: tarix, geografiya, san’at, adabiyot,
diniy ta’lim.
Bu esa o‘quvchilarning bilimini tizimli shakllantirishga yordam beradi.
Pedagogik foyda
: Fanlararo bog‘liqlik orqali chuqurroq tushuncha paydo
bo‘ladi.
Tashqi darslar va amaliyotlar uchun imkon
Tarixiy obidalarga ekskursiyalar tashkil qilish orqali o‘quvchilar real tarix
bilan yuzma-yuz tanishadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
41
ISSN:3030-3621
Bu usul nazariyani amaliyot bilan uyg‘unlashtirishga imkon yaratadi.
Pedagogik foyda
: Ko‘rgazmali ta’lim va faol ishtirok orqali bilimlar
mustahkamlanadi.
Fuqarolik ongini rivojlantirish
O‘quvchilar tarixiy merosni saqlash zarurligini anglab yetadi.
Bu ularni mas’uliyatli, ongli fuqaroga aylantiradi.
Pedagogik foyda
: Madaniy merosga nisbatan mas’uliyatli munosabat
shakllanadi.
Xulosa:
Tarixiy obidalarni o‘rganish nafaqat tarixiy bilim beradi, balki
o‘quvchining ma’naviy, axloqiy va estetik rivojlanishiga xizmat qiladi. Bu jarayon
maktab ta’limining muhim tarkibiy qismiga aylanishi kerak.
Tarixiy obidalar o‘quvchilarning vizual xotirasini mustahkamlashda muhim
vosita hisoblanadi. Ular ranglarni uyg‘unlashtirish, naqshlarni tahlil qilish, simmetrik
kompozitsiya yaratish orqali tasviriy san’at nazariyasini hayotiy misollar bilan
boyitadi.
5. Didaktik materiallar, interaktiv vositalar va amaliy mashg‘ulotlar: Virtual
muzeylar, 3D maketlar, maktab ekskursiyalari orqali o‘quvchilar obidalarni jonli
ko‘rib, keyinchalik ularni chizishda faol qatnashadilar. Interaktiv doska, vizual
taqdimotlar yordamida dars samaradorligini oshirish mumkin. Shuningdek, QR-kodli
ish daftarlari yordamida har bir obidaga oid ma’lumotlar bilan tanishish imkoniyati
yaratiladi.
6. Estetik tarbiya va milliy g‘ururni shakllantirish: Tarixiy obidalarni o‘rganish
orqali o‘quvchilarda o‘zligini anglash, tarixiy jarayonlarga hurmat bilan qarash, san’at
asarlarini qadrlash tuyg‘ulari shakllanadi. Bu esa ularda estetik tafakkur va badiiy
didning rivojlanishiga zamin yaratadi.
7. Amaliy kuzatishlar va misollar: Namangan viloyatida joylashgan Ota
Valixo‘ja madrasasi, Chortoqdagi Chortoq gumbazi singari obidalarni o‘quvchilar
chizgan holda ko‘rgazmalarda ishtirok etmoqda. O‘quvchilarning bu boradagi ishlari
ularning tasviriy tahlil qilish, tarixiy tafakkurini namoyon qilmoqda.
Xulosa:
Tasviriy san’at fanida tarixiy obidalarni o‘rganish – bu nafaqat dars
mavzusi, balki ma’naviy-ma’rifiy tarbiyaning samarali vositasidir. Bu yo‘nalishda
darslar tashkil etilishi orqali o‘quvchilar milliy merosni qadrlovchi, estetik qarashga
ega bo‘lgan yetuk shaxslar sifatida shakllanadi. Mazkur yondashuv tasviriy san’at
fanining tarbiyaviy salohiyatini to‘liq namoyon etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
42
ISSN:3030-3621
2.
Rasulov A. Tasviriy san’at darslarida innovatsion yondashuv. – T.: O‘qituvchi,
2019.
3.
O‘zbekiston tarixiy obidalari ensiklopediyasi. – T.: Sharq, 2012.
4.
Qosimov B. San’at va madaniyat tarixidan lavhalar. – T.: O‘zbekiston, 2015.
5.
Madraximov H. Me’moriy yodgorliklar va ularning tahlili. – T.: TDPU, 2020.
6.
7.
8.
9.
10.
O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tavsiyalari, 2023
y.
