Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
28
ISSN:3030-3621
XX MUJADDIDI TOHIR IBN OSHUR
Raximov Abdulbosid
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent
Islom Instituti 4-kurs talabasi
Anotatsiya (O‘zbekcha)
Ushbu maqola Shayx Muhammad Tohir ibn Oshurning hayoti, ilmiy kamoloti
va islom ilm-fani rivojidagi o‘rni haqida bayon qiladi. U o‘z zamonasining og‘ir
siyosiy-iqtisodiy sharoitlarida kamol topib, arab-islam ummatini ma’rifat, tafsir, fiqh,
kalom, balog‘at kabi fanlar orqali yuksaltirishda katta hissa qo‘shgan. Ayniqsa,
Zaytuna universitetidagi faoliyati, islohotchilik yondashuvi va o‘ziga xos tafsir
metodologiyasi orqali arab dunyosida muhim o‘ringa ega bo‘lgan. Maqolada
shuningdek, uning ta’lim olgan ustozlari, yetishtirgan shogirdlari va ilmiy xizmatlari
yoritiladi.
Kalit so‘zlar (O‘zbekcha)
Muhammad Tohir ibn Oshur, Zaytuna universiteti, tafsir, fiqh, kalom, balog‘at,
islohot, arab dunyosi, ilm-fan, Tunis, Shayx Aziz
قيلعتلا (Arabcha)
ريس ةلاقملا هذه لوانتت
فورظلا طسو ةيملعلا هتأشن ىلع ءوضلا طلستو ،روشاع نب رهاطلا دمحم خيشلا ة
،ةديقعلا ،هقفلا ،ريسفتلا تلااجم يف ةريبكلا هتاماهسإ ةلاقملا زربت .هرصع يف ةدقعملا ةيداصتقلااو ةيسايسلا
لا ملاعلا يف قيمعلا هريثأتو ةنوتيزلا ةعماج يف يحلاصلإا هرود ىلإ ةفاضلإاب ،ةغلابلاو
ةلاقملا ضرعت امك .يبرع
رصاعملا يملاسلإا ركفلا يف ًاماه ًافطعنم تلكش يتلا هتافلؤم زربأو ،هذيملاتو ،هخويشب هتقلاع.
ةيحاتفملا تاملكلا (Arabcha)
،يبرعلا ملاعلا ،حلاصلإا ،ةغلابلا ،ةديقعلا ،هقفلا ،ريسفتلا ،ةنوتيزلا ةعماج ،روشاع نب رهاطلا دمحم
خيشلا ،سنوت ،ملعلا
زيزعلا
Annotation (Inglizcha)
This article explores the life and intellectual legacy of Shaykh Muhammad Tahir
Ibn Ashur, highlighting his scholarly development amidst the political and social
turmoil of his time. It discusses his major contributions in Quranic exegesis, Islamic
jurisprudence, theology, and rhetoric. The article also examines his reformist activities
at Zaytuna University and his profound impact on Islamic scholarship in the Arab
world. His relationships with his teachers and students, as well as his key works, are
also analyzed.
Keywords (Inglizcha)
Muhammad Tahir Ibn Ashur, Zaytuna University, tafsir, fiqh, kalam, rhetoric,
reform, Arab world, scholarship, Tunisia, Shaykh Aziz
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
29
ISSN:3030-3621
Аннотация (Ruscha)
В данной статье рассматривается жизнь и научное наследие шейха
Мухаммада Тахира ибн Ашура, сформировавшегося в условиях политической и
социальной нестабильности своего времени. Описываются его вклад в развитие
исламских наук — тафсир, фикх, калам и риторика, а также его реформаторская
деятельность в Университете Зайтун и влияние на арабо-мусульманский мир.
Особое внимание уделено его наставникам, ученикам и значимым научным
трудам.
Ключевые слова (Ruscha)
Мухаммад Тахир ибн Ашур, университет Зайтуна, тафсир, фикх, калам,
риторика, реформы, арабский мир, наука, Тунис, шейх Азиз
Islom tarixida chuqur tafakkur egasi bo‘lgan, tafsir, fiqh, usul, kalom va balog‘at
sohalarida iz qoldirgan allomalardan biri bu Shayx Muhammad Tohir ibn Oshur bo‘lib,
u XX asrda arab-islam olamining fikriy va ma’naviy uyg‘onishida muhim rol o‘ynagan
siymolardan biridir. Uning hayoti, zamonasi, ilmiy faoliyati, yetishtirgan shogirdlari
va asarlari orqali islom tafakkurida chuqur ildiz otgan ilmiy metodologiyasini kuzatish
mumkin. Mazkur maqolada Shayx Ibn Oshurning hayoti va ilmiy merosi batafsil
yoritiladi.
Buyuk olim, XX asrning yirik mufassiri va islom olamining yetuk arbobi
Muhammad Tohir ibn Muhammad Tohir ibn Muhammad ibn Muhammad Shoziliy ibn
Abdulqodir ibn Muhammad ibn Oshur 1879-yilning barakali avgust oyida (hijriy 1296-
yilning muborak jumodilavvalida) Tunisning fayzli Marsa shahridagi bobosining
qasrida hayotga keldi. Onasi, fazilatli Fotima xonim esa o’z davrining mashhur va
bilimdon ulamolaridan biri bo’lgan Shayx Vazir Muhammad Aziz ibn Muhammad
Habib ibn Muhammad Toyyib ibn Muhammad ibn Muhammadning nasldan naslga
o’tib kelayotgan ilmiy va ma’naviy boylikka ega bo’lgan qizlari edilar[1].
Ibn Oshur nufuzli, chuqur ildizlarga ega bo’lgan va asrlar osha davom etib
kelayotgan boy ilmiy an’analarga ega bo’lgan xonadonda dunyoga keldi. Uning
sharafli nasabi Andalusiyaga borib taqaladi. Keyinchalik ularning oilasi ilm-fan va
madaniyat markazlaridan biri bo’lgan Marokashning go’zal Sale shahriga, undan so’ng
esa Sharq va G’arb madaniyatining chorrahasida joylashgan Tunisga ko’chib o’tgan.
Otasi tomondan bobosi Tunis poytaxtining adolatli va o’tkir zehnli qozisi sifatida
jamiyatda hurmat va e’tiborga sazovor bo’lgan bo’lsa, ona tomondan bobosi o’z
davrining zabardast ilm-fan arbobi, ko’plab shogirdlar yetishtirgan va qimmatli asarlar
yaratgan Alloma Vazir Shayx Muhammad Aziz bo’lgani uning ilk yoshligidan boshlab
olgan bilim va tarbiyasida beqiyos va muhim rol o’ynadi. Ushbu shonli shajara va boy
ilmiy muhit Muhammad Tohir ibn Oshurning kelajakdagi serqirra ilmiy izlanishlari,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
30
ISSN:3030-3621
ijtimoiy faolligi va ummat uchun qiladigan xizmatlariga mustahkam va poydevorli
zamin yaratdi.
Muhammad Tohir ibn Oshur o‘zining sermahsul hayoti davomida arab va islom
ummatining tarixiy burilish davriga guvoh bo‘ldi. XIX asrning oxiri va XX asrning
birinchi yarmi arab mamlakatlari va umuman islom dunyosi uchun siyosiy, ijtimoiy,
iqtisodiy, diniy va madaniy sohalarda chuqur inqiroz va o‘zgarishlar davri bo‘ldi. Bu
davrda yirik mustamlakachilik davlatlarining arab diyorlariga nisbatan agressiv
siyosati kuchayib, mintaqaning katta qismi bevosita yoki bilvosita ularning nazoratiga
o‘tdi. Siyosiy parokandalik, milliy ozodlik harakatlarining shakllanishi, an’anaviy
ijtimoiy tuzilmalarning yemirilishi va modernizatsiya jarayonlarining ziddiyatli
kechishi bu davrning xarakterli xususiyatlari edi.
XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Tunis ham mintaqadagi umumiy
beqarorlikdan chetda qolmadi. Usmonli xilofatining tobora zaiflashuvi Tunisda ham
siyosiy bo‘shliq va mahalliy hokimiyat uchun kurashlarning kuchayishiga olib keldi.
Amirlar o‘rtasidagi raqobat, ichki nizolar va iqtisodiy qiyinchiliklar jamiyatning
barcha sohalariga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Bunday murakkab sharoitda ilmiy va ma’rifiy
muhitni saqlab qolish va rivojlantirish jiddiy qiyinchiliklarni tug’dirdi. Bu holatlar,
tabiiyki, jamiyatning ijtimoiy, diniy va axloqiy taraqqiyotiga sezilarli to‘siq bo‘ldi[2].
Aynan mana shunday murakkab va og’ir bir davrda Muhammad Tohir ibn Oshur
dunyoga keldi va kamol topdi. Uning bolaligi va yoshligi Usmonli xilofatining
inqirozi, Tunisda hukmronlik uchun kurashlar va mustamlakachilik xavfining
kuchayishi bilan bog’liq bo‘lgan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tartibsizliklar muhitida
o‘tdi. Shunga qaramay, Ibn Oshur o‘zining intellektual salohiyati va ilmga bo‘lgan
kuchli ishtiyoqi tufayli bunday qiyinchiliklarni yengib o‘tdi va o‘z hayotini xalqni
ma’rifatlantirishga bag’ishladi. Uning faoliyati ilm-fanni chuqur o‘rganish, jamiyatga
foydali nasihatlar berish, fundamental ilmiy asarlar yaratish, nufuzli ilmiy majlislarda
faol ishtirok etish va ilmni keng yoyish orqali namoyon bo‘ldi. Tohir ibn Oshur
o‘zining barcha intilishlarida islomiy qadriyatlarni qayta tiklash, zamonaviy bilimlar
bilan uyg’unlashgan holda ilmiy yangilanishlarni yaratish va jamiyatni sog’lom,
taraqqiy etgan yo‘lga boshlashga intildi.
Davrning og’ir sinovlari va jamiyatdagi siyosiy-ijtimoiy beqarorlik, islom
sivilizatsiyasining mavjudligi va rivojlanishiga tahdid solayotganligi sababli, turli
islohchilik harakatlari vujudga keldi. Bu harakatlar jamiyatni uyg’otish, insonlar
qalbidagi o‘zgarishlarga turtki berish va ilmiy yuksalishga zamin yaratishda muhim rol
o‘ynadi. Ichki ijtimoiy talablar va tashqi siyosiy bosimlar yangi avlod
islohotchilarining shakllanishiga zamin yaratdi. Aynan shu jarayonda Muhammad
Tohir ibn Oshur kabi buyuk shaxslar maydonga keldilar va o‘zlarining chuqur
bilimlari, progressiv g’oyalari va amaliy islohotlari bilan jamiyatni transformatsiya
qilishga ulkan hissa qo‘shdilar.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
31
ISSN:3030-3621
Muhammad Tohir ibn Oshurning ilk ilmiy qadamlari uning onasi tomonidan
bobosi, taniqli olim Shayx Vazir Muhammad Aziz va otasi Shayx Muhammad ibn
Oshurlarning bevosita rahbarligi ostida boshlandi. Ikkala nufuzli shayx ham
nabiralarining diniy va tarbiyaviy kamoloti uchun alohida e’tibor qaratdilar. Bu erta
davrdagi e’tibor Ibn Oshurning kelajakdagi sermahsul ilmiy faoliyati uchun
mustahkam poydevor yaratdi.
U olti yoshidan boshlab Qur’oni Karimni yodlashga kirishdi. Keyinchalik
o‘zining chuqur ilmiy va diniy ta’limini o‘sha davrning eng mashhur va bilimli
ulamolaridan oldi. U arab tili grammatikasi (nahv), balog’at, aqida (islomiy e’tiqod),
fiqh (islom huquqi), faroiz (meros huquqi), usul al-fiqh, hadis, siyrat kabi bir qator
fundamental islomiy ilmlar bo‘yicha ko‘plab muhim matnlar va sharhlarni o‘rgandi[3].
14 yoshga to‘lgach, Muhammad Tohir ibn Oshur islom dunyosining eng
qadimiy va nufuzli ta’lim maskanlaridan biri bo‘lgan Zaytuna universitetiga o‘qishga
kirdi. Bu yerda u o‘zining zukkoligi va ilmga bo‘lgan qiziqishi bilan ustozlarining
alohida e’tiboriga sazovor bo‘ldi. Zaytuna universitetidagi o‘qish davri taxminan yetti
yil davom etdi va bu muhim davr uning ilmiy dunyoqarashi, metodologik asoslari va
shaxsiyatining to‘liq shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi[4].
Ibn Oshur arab tili va nahv ilmini chuqur o‘rganish jarayonida Ibn Molikning
mashhur “Alfiya” asarini turli sharhlari bilan birga mutolaa qildi. Jumladan, Shayx
Xolid Azhariyning “Tasrih bimazmuni tavzih”, Makkudiy va Ashmuniylarning
“Alfiya”ga yozgan sharhlari uning grammatik bilimlarini mustahkamladi. Shuningdek,
arab tilining yetuk olimi Ibn Hishomning “Mug’niy ul-labib” asarini Shayx
Dammomiyniyning “Tuhfat al-g’arib bisharhi Mug’niy ul-labib” nomli mukammal
sharhi bilan birga o‘rgandi. Balog’at (ritorika) fanini o‘zlashtirishda Sa’d
Taftazoniyning “Talxis al-ma’ani” asariga yozgan mashhur sharhi “Al-Mutavval” va
“Al-Muxtasar” hamda “Risolatu Samarqandiy”ning sharhlari uning uslubshunoslik va
notiqlik san’ati bo‘yicha chuqur bilim olishiga xizmat qildi. Fiqh (islom huquqi) ilmini
o‘rganishda esa Imom Dardirning Molikiy mazhabining asosiy manbalaridan biri
bo‘lgan “Aqrobul masalik ila mazhabi Imam Molik” asari, shuningdek, Ibn Osim
Malikiyning “Tuhfatul Hukkam” nomli manzum asariga Tovudiy tomonidan yozilgan
“Hilyul maasim libinti Fikr ibn Osim” sharhi uning huquqiy bilimlarini
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etdi.
Muhammad Tohir ibn Oshur usul al-fiqh (fiqh uslubiyati) ilmini o‘rganishda
Imam al-Haromayn al-Juvayniyning fundamental asari bo‘lgan “Al-Varaqat”ga Hattob
tomonidan yozilgan sharhni, shuningdek, Shihobuddin al-Qarrofiyning usul al-fiqhga
oid muhim tadqiqoti “Tanqihul Fusul” asarini chuqur o‘zlashtirdi. Aqida (islomiy
e’tiqod) ilmida Umar ibn Muhammad an-Nasafiyning mo‘tabar “Aqoid an-Nasafiy”
matnini va Izzuddin al-Ijiyning kalom ilmi (islomiy falsafa va ilohiyot)ga oid
monumental asari “Al-Mavaqif fi ilm al-kalam”ni Sharif Jurjoniyning chuqur tahliliy
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
32
ISSN:3030-3621
sharhi bilan birga o‘rgandi. Siyrat (payg’ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi
vasallamning hayot tarzi) ilmida Qozi Iyozning “Ash-Shifa bi ta’rifi huquq al-Mustafa”
nomli mashhur asarini Shayx Shihabuddin al-Xoffajiyyning keng qamrovli sharhi bilan
mutolaa qildi.
Muhammad Tohir ibn Oshurning ilmiy kamolotida muhim rol o‘ynagan va unga
katta ta’sir ko‘rsatgan bir qator yetuk ulamolar bo‘lgan. Ushbu dissertatsiya doirasida
o‘sha davrning taniqli va Ibn Oshurning ta’lim-tarbiyasida alohida o‘rin tutgan ikki
muhim shaxsga to‘xtalib o‘tamiz: Shayx Solim Buhojib (vafoti 1924 y.) va Shayx
Muhammad Aziz (1825-1907). Ushbu nufuzli ustozlarning bevosita ta’siri va ulardan
olgan fundamental ilmiy bilimlar Muhammad Tohir ibn Oshurning keng qamrovli
bilim olamida shakllanishida muhim rol o‘ynadi.
Shayx Ibn Oshur sermahsul umri va Alloh taoloning unga bergan barokati tufayli
ko‘plab avlodlarning ustoziga aylandi. Uning bilimlaridan nafaqat yosh talabalar, balki
yetuk olimlar ham bahramand bo‘ldilar. Uning eng mashhur va ta’sirli talabalari
qatorida Alloma va Muhaqqiq Muhammad Fozil ibn Oshur, Muhammad Habib ibn
Xuja va Jazoirning buyuk islohotchi ulamosi Shayx Abdulhamid ibn Badis kabi
shaxslarni tilga olish mumkin[5] . Ushbu shaxslar Shayx Ibn Oshurning boy ilmiy
merosidan foydalanib, uning ta’limotlarini davom ettirdilar va islomiy bilimlarni keng
tarqatishga o‘zlarining muhim hissalarini qo‘shdilar.
Shayx Ibn Oshur o‘zining ilmiy faoliyatini Zaytuna universitetida dars berishdan
boshladi va vaqt o‘tishi bilan universitet ierarxiyasida bosqichma-bosqich yuqori
lavozimlarga ko‘tarildi. U bir necha bor Zaytuna universitetida ta’lim tizimini isloh
qilish mas’uliyatini o‘z zimmasiga oldi. Diniy lavozimlarga tayinlanganidan so‘ng, u
ilmiy nazorat kengashining nufuzli a’zosi, shariat kengashlarida shuro raisi sifatida
samarali faoliyat yuritdi. 1932-1933 va 1945-1952 yillarda Zaytuna jome masjidining
shayxi lavozimida xizmat qildi. Shuningdek, u Tunis muftiysi (1933 yildan boshlab)
va Molikiy mazhabining Shayxul Islomi kabi yuqori diniy martabalarga sazovor bo‘ldi.
Tunis mustaqillikka erishgach, uning ilmiy salohiyati e’tiborga olinib, 1956-1960
yillarda Zaytuna universitetining rektori etib tayinlandi. Ko‘plab islomiy ilmlarda
chuqur bilim sohibi va arab tilini mukammal bilgani uchun 1950-yilda Qohiradagi
Arab tili akademiyasining, 1955-yilda Damashqdagi Arab ilmiy akademiyasining
haqiqiy a’zosi etib saylandi. O‘zining ulkan ilmiy va diniy xizmatlari bilan Shayx Ibn
Oshur nafaqat Tunisda, balki butun arab dunyosida katta hurmat va e’tiborga sazovor
bo‘ldi[6].
Shayxul Azhar Alloma Muhammad Xizr Husayn va Shayx Muhammad Bashir
Ibrahimiy kabi zamondoshlarining yuksak baholari Ibn Oshurning ilmiy mavqei va
ta’sirining yaqqol dalilidir. Uning serqirra ilmiy merosi turli islomiy va arabiy ilmlarni
qamrab olgan bo‘lib, “At-Tahrir vat-Tanvir” tafsiri, “Maqasid ash-shari’a al-islamiya”
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
33
ISSN:3030-3621
asari va boshqa ko‘plab qimmatli kitoblari uning chuqur bilimini va o‘ziga xos ilmiy
metodologiyasini namoyon etadi.
Shayx Muhammad Tohir ibn Oshur o‘zining sermahsul umrini ilm-fan, tadqiqot
va ta’limga bag’ishlab, 1393 hijriy yilning 13-rajabida (milodiy 1973-yil) Tunisda
vafot etdi va o‘zidan boy ilmiy meros qoldirdi. Uning hayoti va ilmiy faoliyati nafaqat
o‘z davri uchun, balki keyingi avlodlar uchun ham ibrat maktabi bo‘lib qoladi[7].
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
D. Hasan Abduljalil Abdurahim. Nahju Ibn Oshur fil ihtijaj bil qiroatul quroniyya.
— Damashq: Majallatu jamiati Damashq, 2005. — S. 368.
2.
Tohir ibn Oshur. At-Tahrir vat-Tanvir. — Tunis: Dor Suhnun, 1984. — J. I. — S.
5-6.
3.
D. Hasan Abduljalil Abdurahim. Nahju Ibn Oshur fil ihtijaj bil qiroatul quroniyya.
—Damashq: Majallatu jamiati Damashq, 2005. —S. 368.
4.
D. Mushrif ibn Ahmad Zahroniy. Asaru dalalat al-lug’aviyya fi tafsir inda Tohir ibn
Oshurfi kitabihi tahrir va tanvir. — Bayrut: Muassasatu rayyon, 2009. — S. 20-22.
5.
D. Mushrif ibn Ahmad Zahroniy. Asaru dalalat al-lug’aviyya fi tafsir inda Tohir ibn
Oshurfi kitabihi tahrir va tanvir. — Bayrut: Muassasatu rayyon, 2009. — S. 25-27.
6.
D. Mushrif ibn Ahmad Zahroniy. Asaru dalalat al-lug’aviyya fi tafsir inda Tohir ibn
Oshurfi kitabihi tahrir va tanvir. — Bayrut: Muassasatu rayyon, 2009. — S. 22-24.
7.
D. Hasan Abduljalil Abdurahim. Nahju Ibn Oshur fil ihtijaj bil qiroatul quroniyya.
—Damashq: Majallatu jamiati Damashq, 2005. —S. 368.
