Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
177
ISSN:3030-3621
MALAKA OSHIRISH JARAYONIDA UMUMIY O'RTA TA'LIM
MAKTAB RAHBARLARINING MAFKURAVIY KOMPTENTLIGINI
SHAKLLANTIRISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Qo'qon Universiteti 2-kurs magistranti
Mamatqulova Sojida G'opporjonovna
Annotatsiya:
Mazkur maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablari rahbarlarining
mafkuraviy kompetentligini shakllantirish jarayoni tahlil qilinadi. Malaka oshirish
tizimi doirasida amalga oshirilayotgan amaliy va nazariy yondashuvlar ko‘rib chiqilib,
ularning samaradorlik darajasi tahlil etiladi. Shuningdek, treninglar asosida erishilgan
natijalar asosida rahbarlarning mafkuraviy bilimlari va tahliliy salohiyatidagi ijobiy
o‘zgarishlar ko‘rsatilgan. Maqolada mafkuraviy kompetentlikni shakllantirishga
xizmat qiluvchi samarali mexanizmlar va takomillashtirish yo‘nalishlari asoslab
berilgan.
Kalit so‘zlar:
maktab rahbari, mafkuraviy kompetentlik, malaka oshirish,
trening, milliy g‘oya, innovatsion yondashuv, tahliliy salohiyat, pedagogik metodika
KIRISH.
Zamonaviy ta’lim tizimi oldida turgan asosiy vazifalardan biri – ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlashga qodir, mafkuraviy jihatdan yetuk, ongli va vatanparvar yosh
avlodni tarbiyalashdan iborat. Bunda umumiy o‘rta ta’lim maktablari rahbarlarining
roli nihoyatda muhim sanaladi. Zero, ular nafaqat boshqaruv jarayonini tashkil
etuvchilar, balki pedagogik jamoa va o‘quvchilarga namuna bo‘luvchi mafkuraviy
yetakchilardir. Shu sababli ham ularning mafkuraviy kompetentligini shakllantirish va
doimiy ravishda takomillashtirib borish zamon talabi sifatida dolzarb ahamiyat kasb
etadi. Ayniqsa, globallashuv jarayonida axborot xurujlari, g‘oyaviy tahdidlar kuchayib
borayotgan
bir
paytda
maktab
rahbarlarining
mafkuraviy
immunitetini
mustahkamlash, ularda mustahkam fuqarolik pozitsiyasi va ijtimoiy mas’uliyatni
rivojlantirish ta’lim siyosatining strategik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Malaka oshirish kurslari bu borada muhim pedagogik maydon vazifasini
bajaradi. Zero, ana shu kurslar doirasida maktab rahbarlariga nafaqat kasbiy bilim va
ko‘nikmalar, balki mafkuraviy qarashlar, milliy qadriyatlar, madaniy yondashuvlar,
ma’naviy me’yorlar chuqur singdiriladi. Ammo bugungi kunda malaka oshirish
jarayonlarining ayrim jihatlari, xususan, mafkuraviy kompetentlikni shakllantirishga
oid mexanizmlari zamon talabiga to‘liq javob bermasligi mumkin. Bu esa ushbu
mexanizmlarni tahlil qilish, samarali va innovatsion yondashuvlar asosida
takomillashtirishni talab etadi. Shuningdek, rahbar kadrlarning mafkuraviy
savodxonligini oshirish orqali butun ta’lim muassasasida sog‘lom ijtimoiy-psixologik
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
178
ISSN:3030-3621
muhitni shakllantirish, o‘quvchilarning g‘oyaviy immunitetini mustahkamlash,
pedagogik jamoaning faoliyatini bir yo‘nalishda uyg‘unlashtirish mumkin bo‘ladi [1].
Bugungi kunda rahbarlar uchun mo‘ljallangan malaka oshirish dasturlarining
mazmuni, shakli va uslublari tubdan qayta ko‘rib chiqilishi zarur. Jumladan, ularning
mafkuraviy qarashlariga ta’sir ko‘rsatuvchi amaliy mashg‘ulotlar, muloqot
texnologiyalari, vatanparvarlik ruhidagi tahliliy treninglar, interaktiv muhokamalar
asosida shakllantirilgan modul asosidagi ta’lim komponentlari ishlab chiqilishi lozim.
Bunday yondashuvlar rahbarlarda tahliliy fikrlash, g‘oyaviy qarorlar qabul qilish,
zamonaviy mafkuraviy tahdidlarni anglay olish kabi muhim kompetensiyalarni
rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, maktab rahbarlarining malaka oshirishda
faqat nazariy bilimlar bilan cheklanib qolmasdan, ularni real hayotiy misollar, ijtimoiy
voqelikdagi dolzarb masalalar bilan bog‘lab tahlil qilish imkoniyati berilishi zarur. Bu
esa ularda chuqur ijtimoiy-madaniy tafakkurni shakllantirib, jamiyatga mas’uliyatli
rahbar sifatida yetilishiga zamin yaratadi [2].
ADABIYOTLAR VA METODOLOGIYA.
O‘zbekiston ta’lim tizimi mustaqillikdan so‘ng tub islohotlar bosqichiga kirar
ekan, ta’lim rahbarlarining nafaqat boshqaruv salohiyati, balki mafkuraviy qarashlari,
fuqarolik pozitsiyasi va milliy g‘ururini shakllantirish masalasi ham dolzarb mavzuga
aylandi. Aynan shu yo‘nalishda bir qator pedagog olimlar va amaliyotchilar tomonidan
ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, pedagogika fanlari doktori
Jo‘rayev M.R.
o‘z tadqiqotlarida maktab rahbarlarining mafkuraviy qarashlarini shakllantirishda
malaka oshirish kurslarining metodik bazasini takomillashtirish masalasini tahlil
qilgan. U o‘z ishida rahbar kadrlar bilan ishlashda an’anaviy yondashuvlardan voz
kechib, interfaol, tahliliy va muhokamaga asoslangan mashg‘ulotlarni joriy etishni
taklif qilgan. Unga ko‘ra, mafkuraviy kompetentligini shakllantirishning samaradorligi
rahbar shaxsining o‘z ustida ishlashiga va zamonaviy axborot tahdidlariga tayyorligiga
bog‘liq
[3].
Shuningdek, ta’lim tizimidagi amaliyotchi mutaxassislardan biri sifatida
Ortiqov R.
malaka oshirish markazlarida olib borilgan monitoring natijalari asosida
rahbarlarning mafkuraviy tayyorgarligi yetarli darajada emasligini, bu esa pedagogik
jamoaning umumiy ijtimoiy-psixologik muhitiga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatishini
e’tirof etgan. Uning ta’kidlashicha, rahbarlar mafkuraviy jihatdan kuchli bo‘lsa, ular
nafaqat pedagoglarga, balki o‘quvchilarga ham kuchli namuna bo‘la oladi. Shu
boisdan, u rahbarlar uchun alohida “Milliy mafkura asoslari” moduli asosida
tayyorlangan o‘quv kurslarini joriy qilishni tavsiya etgan
[4].
Bundan tashqari, pedagog olima
Hasanboyeva G.
o‘z tadqiqotlarida
rahbarlarning mafkuraviy kompetentligini baholash mezonlarini ishlab chiqqan. Uning
fikriga ko‘ra, bu kompetentlik faqat bilim va tushunchalarga emas, balki shaxsiy
ijtimoiy pozitsiya, tahliliy tafakkur va amaliy faoliyatdagi namoyon bo‘lishiga qarab
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
179
ISSN:3030-3621
aniqlanishi lozim. U o‘z ishida eksperimental tahlil asosida rahbarlarga yo‘naltirilgan
maxsus treninglar samaradorligini isbotlagan bo‘lib, treningdan oldin va keyingi
ko‘rsatkichlar orasidagi farq bu yondashuvlarning foydali ekanini ko‘rsatgan
[5].
Ushbu tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, maktab rahbarlarining mafkuraviy
kompetentligini shakllantirish faqat nazariy bilim berish bilan cheklanmasdan, ularni
zamonaviy mafkuraviy-axboriy muhitda faol va ongli faoliyat yurita oladigan rahbar
sifatida tayyorlashga qaratilishi lozim. Bu borada olib borilgan ilmiy va amaliy
ishlanmalar, tajriba sinovlari va tavsiyalar ta’lim tizimi uchun muhim yo‘l xaritasi
bo‘lib xizmat qilmoqda.
NATIJA.
O‘tkazilgan tadqiqotlar va amaliy tajribalar asosida umumiy o‘rta ta’lim maktab
rahbarlarining mafkuraviy kompetentligini shakllantirish bo‘yicha qator muhim
natijalarga erishildi. Avvalo, malaka oshirish jarayonidagi mavjud yondashuvlar
asosan nazariy bilim berishga qaratilgani, amaliy hamda interaktiv shakllarning yetarli
darajada qo‘llanilmasligi aniqlandi. Bu holat rahbarlarning real hayotiy mafkuraviy
muammolarga tayyor emasligiga sabab bo‘lmoqda.
Eksperimental guruh sifatida tanlangan 30 nafar maktab rahbari bilan o‘tkazilgan
treninglar natijalari asosida ularning mafkuraviy bilim darajasi va tahliliy
kompetensiyasi ancha oshganligi kuzatildi. Jumladan, “Milliy g‘oyaning asosiy
tamoyillarini tushunish” ko‘rsatkichi treninggacha 43 foizni tashkil etgan bo‘lsa,
treningdan so‘ng 86 foizga yetgani qayd etildi. “Mafkuraviy xavflarni aniqlash va tahlil
qilish” bo‘yicha ko‘rsatkich 38 foizdan 81 foizga oshdi, bu esa rahbarlarning tanqidiy
fikrlash malakasi ortganligini ko‘rsatadi.
Shuningdek,
rahbarlarning
ijtimoiy-madaniy
muhitga
faol
fuqarolik
pozitsiyasida munosabat bildirish darajasi ham sezilarli darajada ko‘tarilib, 41 foizdan
79 foizga yetdi. “Mafkuraviy tashabbuslarni ilgari surish qobiliyati” esa treningdan
oldin 35 foiz bo‘lgan bo‘lsa, ushbu ko‘rsatkich 76 foizgacha ko‘tarilgan. Bu
o‘zgarishlar, bir tomondan, rahbarlarning mafkuraviy jihatdan o‘z ustida ishlashga
bo‘lgan ehtiyoji kuchayganini, ikkinchi tomondan esa malaka oshirish jarayonlarining
to‘g‘ri yo‘naltirilgandagina samarali natijalar berishini ko‘rsatadi.
Shunday qilib, tajriba asosida aniqlangan natijalar rahbarlarning mafkuraviy
kompetentligini shakllantirishda yangicha yondashuvlar, zamonaviy metodlar, amaliy
mashg‘ulotlar va o‘zaro fikr almashuvlar muhim o‘rin tutishini isbotladi. Bu esa, o‘z
navbatida, ularning rahbarlik faoliyatida mafkuraviy barqarorlik va jamoaviy muhitga
ijobiy ta’sir ko‘rsatishiga xizmat qilmoqda.
MUHOKAMA.
Tadqiqot natijalariga asoslangan holda, maktab rahbarlarining mafkuraviy
kompetentligini shakllantirishda malaka oshirish tizimi hal qiluvchi o‘rin egallashi
isbotlandi. Mavjud metodik yondashuvlar ko‘proq ma’ruza asosida olib borilishi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
180
ISSN:3030-3621
natijasida, rahbarlarning real hayotiy mafkuraviy tahdidlarga tayyorlik darajasi past
bo‘lib qolmoqda. Shuning uchun zamonaviy pedagogika va psixologiya
yondashuvlariga asoslangan, shaxsiy pozitsiyani shakllantiruvchi trening va seminarlar
tashkil etilishi zarur.
Tajribali rahbarlarning ishtirokidagi treninglarda olingan natijalar shuni
ko‘rsatdiki, ular faqat bilim emas, balki o‘zini anglash, tahlil qilish, jamiyatdagi o‘z
o‘rnini belgilash kabi kompetensiyalarni rivojlantiradi. Bu esa ularning jamoaviy
boshqaruvda mafkuraviy barqarorlikni ta’minlashiga olib keladi.
Shuningdek, ko‘pchilik rahbarlar zamonaviy mafkuraviy xavf-xatarlar haqida
yetarli ma’lumotga ega emasligi, ularni tanqidiy tahlil qilish malakasiga ega emasligi
aniqlangan. Bu esa, ularning ijtimoiy pozitsiyasini mustahkamlovchi maxsus dasturlar
ishlab chiqishni taqozo etadi.
Jadval: Treningdan oldin va keyingi baholash natijalari (eksperimental guruh – 30
nafar rahbar misolida)
№ Baholash mezoni
Treninggacha
(%)
Treningdan
so‘ng (%)
1
Milliy g‘oyaning asosiy tamoyillarini
tushunish
43%
86%
2 Mafkuraviy xavflarni aniqlash va tahlil qilish 38%
81%
3
Ijtimoiy-madaniy muhitga faol fuqarolik
pozitsiyasida munosabat bildirish
41%
79%
4
Mafkuraviy tashabbuslarni ilgari surish
qobiliyati
35%
76%
XULOSA.
Tadqiqot davomida umumiy o‘rta ta’lim maktab rahbarlarining mafkuraviy
kompetentligini shakllantirish muhim ijtimoiy-pedagogik masala sifatida e’tirof etildi.
O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, maktab rahbarlarining mafkuraviy saviyasi
faqat nazariy bilimlar bilan emas, balki amaliy ko‘nikmalar, tanqidiy fikrlash va
ijtimoiy mas’uliyat bilan mustahkamlanmog‘i zarur. Malaka oshirish jarayonlarida
interaktiv treninglar, zamonaviy pedagogik yondashuvlar, hayotiy vaziyatlarga
asoslangan simulyatsiyalar orqali rahbarlarning mafkuraviy salohiyatini oshirish
mumkinligi amalda isbotlandi. Ayniqsa, tajriba asosida o‘tkazilgan treninglarda
qatnashgan rahbarlarning milliy g‘oyani anglash, mafkuraviy tahdidlarni tahlil qilish,
jamoaviy barqarorlikni ta’minlash va ijtimoiy pozitsiyani shakllantirish darajasi
sezilarli darajada oshgani kuzatildi. Ushbu natijalar asosida shunday xulosa qilish
mumkinki, maktab rahbarlarining mafkuraviy kompetentligini shakllantirish — faqat
nazariy kurslar bilan emas, balki shaxsiy o‘zgarish, ongli yondashuv va amaliy
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
181
ISSN:3030-3621
tajribalarni uyg‘unlashtirgan kompleks mexanizmlar asosida olib borilishi kerak. Bu
esa, o‘z navbatida, umumiy o‘rta ta’lim tizimining mafkuraviy barqarorligini
ta’minlash va yosh avlodni ongli shakllantirishda asosiy halqa sifatida xizmat qiladi.
Malaka oshirish tizimiga mafkuraviy yo‘nalishli innovatsion modul va metodik
majmualarni integratsiyalash, eng dolzarb ehtiyojlardan biri sifatida taklif qilinadi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
1.
Karimov, I. A. (2008).
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. – Toshkent:
Ma’naviyat, 176 b.
2.
Jo‘rayev, M. R. (2022). “Maktab rahbarlarining mafkuraviy kompetentligini
rivojlantirishda malaka oshirish tizimining o‘rni”.
Pedagogik ta’lim va fanlar
ilmiy-
amaliy jurnali, №4, 45–49-betlar.
3.
Jo‘rayev M.R. (2022).
Maktab rahbarlarining mafkuraviy kompetentligini
rivojlantirishda malaka oshirish tizimining o‘rni
. –
Pedagogik ta’lim va fanlar
jurnali, №4, 45–49-betlar.
4.
Ortiqov R. (2021).
Rahbar kadrlar uchun malaka oshirish dasturlarining
mafkuraviy mazmuni va ularni takomillashtirish yo‘llari
. – Toshkent: “Ilm ziyo”,
92 b.
5.
Hasanboyeva G. (2020).
Maktab rahbarlarining mafkuraviy kompetentligini
baholash mezonlari va ularni shakllantirish metodikasi
. – Pedagogika fanlari
nomzodi dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent, 27 b.
