Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
302
ISSN:3030-3621
FUTBOLDA 11–12 YOSHLI DARVOZABONLARNING TO‘PNI QABUL
QILISH TEXNIKASINI TAKOMILLASHTIRISH
Agzamov Baxtiyor Narimon O‘g‘li
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruvi va
texnologiyalar universiteti 1-bosqich magistranti
Annotatsiya
:
Futbolda darvozabonning to‘pni qabul qilish texnikasi oʻyinning
muhim jihatlaridan biri hisoblanadi. 11–12 yoshli darvozabonlarda to‘pni to‘g‘ri va
ishonchli qabul qilish uchun jismoniy tayyorgarlik bilan birga maxsus texnik mashqlar
oʻtkazish lozim. Ushbu tadqiqotda 6 oy davomida 20 nafar 11–12 yoshli darvozabon
ishtirok etib, ular uchun to‘pni qabul qilishning asosiy texnik elementlarini
rivojlantirishga yoʻnaltirilgan mashqlar dasturi tatbiq etildi. Eksperimental (n=10) va
nazorat (n=10) guruhlarida boshlang‘ich va yakuniy koʻrsatkichlar taqqoslandi.
Natijalar shuni koʻrsatdiki, eksperimental guruhda to‘pni qabul qilish aniqligi
59.5±6.3% dan 89.0±8.7% gacha (p<0.001) oshdi, nazorat guruhda esa 60.2±5.8% dan
63.0±6.1% gacha (p=0.10) kam ahamiyatli oʻzgarish kuzatildi.
Kalit so‘zlar
: darvozabon, to‘pni qabul qilish, texnika, yosh futbolchilar,
statistik tahlil.
Abstract
: In football, the goalkeeper's ball reception technique is one of the
important aspects of the game. In order for goalkeepers aged 11–12 to receive the ball
correctly and reliably, special technical exercises should be performed along with
physical training. In this study, 20 goalkeepers aged 11–12 participated in a 6-month
training program aimed at developing the basic technical elements of ball reception.
The initial and final indicators were compared in the experimental (n=10) and control
(n=10) groups. The results showed that the accuracy of ball reception in the
experimental group increased from 59.5±6.3% to 89.0±8.7% (p<0.001), while in the
control group, a less significant change was observed from 60.2±5.8% to 63.0±6.1%
(p=0.10).
Keywords:
goalkeeper, receiving the ball, technique, young players, statistical
analysis.
Futbol — nafaqat dunyodagi eng mashhur sport turlaridan biri, balki darvozabon
pozitsiyasi jihatidan eng murakkab va multidimensional rollardan birini bajaruvchi
o‘yin hisoblanadi. 11–12 yosh bu bolalar uchun motorik va kognitiv salohiyatlarining
keskin rivojlanayotgan davri bo‘lib, aynan shu yoshi ular uchun texnik ko‘nikmalarni
puxta egallash, to‘pni ishonchli nazorat qilish va o‘z pozitsiyasini tezkor o‘zgartirishni
o‘rganish davri hisoblanadi. Shu sababli, bu yoshdagi darvozabonlarni tayyorlash
metodologiyasi ularning kelajakdagi sport faoliyatini belgilovchi muhim omil bo‘ladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
303
ISSN:3030-3621
Darvozabonlikning o‘ziga xosligi:
Darvozabon o‘yin davomida nafaqat
himoyachi ro‘lini bajaradi, balki jamoaning nazorat nuqtasiga aylanadi. Hujum
chog‘ida darvozabon jamoani himoya pozitsiyasiga tez o‘tkazishi, hujumni
boshlashning ilk bosqichida to‘pni jamoadoshlarga samarali uzatishi va boshqa
o‘yinchilarni pozitsion jihatdan boshqarishi lozim. Ayniqsa, 11–12 yoshdagi bolalar
psikomotor nazoratni mukammal darajada amalga oshira olmaydi: ko‘z–qo‘l
koordinatsiyasi, tana makonida joylashish hissi va to‘pni ushlash texnikasi hali to‘liq
shakllanmagan bo‘ladi. Shu bois, ularni tayyorlashda texnik vazifalarga e’tibor
kuchaytirilishi, har bir mashq aniq maqsadga mo‘ljallangan bo‘lishi zarur.
Yosh futbolchilarning jismoniy va psixologik xususiyatlari;
11–12 yosh
bolalarining jismoniy tayyorgarligi bazaviy motorik qurilishga asoslangani uchun,
tezlik, kuch va koordinatsion ko‘nikmalarini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish
lozim. Shu bilan birga, bu yoshdagi bolalar psixologik jihatdan ham o‘z-o‘zini
boshqarish qobiliyatini, stressga chidamliligini va o‘yin intizomini shakllantirish
jarayonida bo‘lishadi. Agar darvozabon mashg‘ulotlari faqat texnik mashqlarga
cheklansa, ularning psixologik barqarorligi, diqqatni bir muddatga jamlay olish va
murabbiy yoki jamoadoshlarga ishonchni baland darajada saqlash xususiyatlari
e’tibordan chetda qolishi mumkin.
To‘pni qabul qilish texnikasining ahamiyati;
Darvozabonlar o‘rtasida asosiy
texnik ko‘nikmalardan biri — to‘pni qabul qilish. To‘pni to‘g‘ri qabul qila olmaslik
ko‘pincha jarohat va o‘yinni yo‘qotish bilan tugaydi. Yomon ushlab olish, qo‘llarni
chapishga olib kelishi yoki to‘pni to‘g‘ri tutolmaslik darvozabonlar eng zaif nuqtai
nazarga aylanadi. Xalqaro tadqiqotlarga ko‘ra, professional darvozabonlarda to‘pni
qabul qilishda 90% dan yuqori aniqlik talab etiladi, aks holda raqib jamoa darvozabon
tomonidan ochilgan bo‘shliqdan foydalangan holda gol urish imkoniyatiga ega bo‘lishi
mumkin (FIFA, 2021). 11–12 yoshdagi bolalar bu ko‘rsatkichlarga hali erisha
olmaydilar, shuning uchun ularning texnik ko‘nikmalarini bosqichma-bosqich
shakllantirish muhim.
Xalqaro va mahalliy tajriba;
Germaniya, Ispaniya, Angliya va Braziliya kabi
futbol rivojlangan davlatlar akademiyalarida 12 yoshgacha bo‘lgan darvozabonlar
uchun to‘pni qabul qilish texnikasini rivojlantirish bo‘yicha maxsus dasturlar ishlab
chiqilgan. Masalan, Germaniya Futbol Assotsiatsiyasi (DFB) yosh darvozabonlarga
birinchi navbatda qo‘lning to‘g‘ri pozitsiyasini o‘rgatishni, keyin esa harakat
qilayotgan to‘pni o‘zaro bog‘langan multi-burchakli mashqlar yordamida nazorat
qilishni taklif etadi. Ispaniyada esa “ko‘r-ko‘rona qabul qilish” mashqlari ko‘plab
akademiyalarda qo‘llaniladi: bu mashqlarda bolalar orqaga yopilgan ko‘z bilan turli
burchaklardan kelayotgan to‘plarni ushlaydilar, bu esa ularning reaktsiya vaqtini va
qo‘l koordinatsiyasini tezlashtiradi.
Tadqiqot ob’ekti va namunasi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
304
ISSN:3030-3621
Ob’ekti:
Toshkent
shahridagi
5
ta
bolalar
sport
maktabida
shug‘ullanayotgan 11–12 yoshli darvozabonlar (N=120).
Namuna:
Stratifikatsiyalangan tasodifiy tanlov asosida 20 ta boladan iborat
guruh tanlab olindi:
o
Eksperimental guruh: 10 nafar (maxsus mashqlar),
o
Nazorat guruh: 10 nafar (an’anaviy mashqlar).
Kriteriyalar:
o
Inklyuziya:
2 yildan ortiq futbol tajribasi, BMI 18–22 oralig‘ida,
sog‘lom.
o
Eksklyuziya:
Jarohatlar, surunkali kasalliklar yoki mashg‘ulotlarda
qatnashmaslik.
Mashqlar dasturi va o‘tkazish usullari
Eksperimental guruh uchun 3 bosqichli mashqlar tizimi (har bosqich 8
hafta):
1.
Asosiy texnika (1–8-hafta):
o
To‘pni to‘g‘ri ushlash pozitsiyasi mashqlari (qo‘l ochilishi, oyoq
pozitsiyasi).
o
Oʻng va chap qo‘l bilan almashinib, 5 metr ichida shoshilinch ushlash
mashqlari.
o
Ko‘r-ko‘rona qabul qilish mashqlari (murabbiy orqadan to‘p otadi,
bolalar ko‘zlarini yumib ushlaydi).
2.
Murakkab burchakdan qabul qilish (9–16-hafta):
o
Turli burchaklardan (30°, 45°, 60°) keladigan to‘plarni tezkor
ushlash.
o
Bir vaqtda harakatlanayotgan bir nechta to‘plarga reaksiya mashqlari
(jumladan, o‘ng va chap yon).
3.
Takomillashtirilgan kombinatsiyalar (17–24-hafta):
o
To‘pni sakrab kelishidan keyin ushlash (trajnoevchi to‘p).
o
Stress sharoitida turli shovqin ostida ushlash mashqlari (murabbiy
yorug‘lik signal bilan burchakni bildiradi).
Nazorat guruh:
An’anaviy “reaktiv tayyorlov” mashqlari (statik to‘p tashlash, no‘rixatli
burilish mashqlari).
O‘lchov vositalari:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
305
ISSN:3030-3621
1.
To‘pni qabul qilish aniqligi (%)
– 10 ta turli rejimdagi urinishda necha
marta to‘g‘ri ushlagani.
2.
Reaksiya vaqti (s)
– murabbiy belgilagan signaldan so‘ng to‘pni
ushlashgacha bo‘lgan vaqt (Bosch sensor yordamida).
O‘lchovlar boshlangan kun (0-hafta) va 24-hafta yakunida qayta o‘tkazildi
Natijalar
Quyida eksperimental guruhda to‘pni qabul qilish texnikasini takomillashtirish
bo‘yicha erishilgan asosiy natijalar diagramma va izoh bilan tushuntiriladi.
1. To‘pni qabul qilish aniqligi
Eksperimental guruh aʼzolarining boshlang‘ich va 24-hafta yakunidagi to‘pni
qabul qilish aniqligi o‘rtacha ko‘rsatkichlari va standart og‘ishlari quyidagi
diagrammada berilgan.
<br> **Diagramma 1. To‘pni qabul qilish aniqligidagi o‘zgarishlar**
Boshlang‘ich-qiymat:
59.5
±
6.3
%
Yakuniy------qiymat:
89.0
±
8.7
%
•
Paired t-test:
t = 29.52, p < 0.001
Izoh:
Dastlabki o‘lchovda eksperimental guruh o‘rtacha 59.5 % accuracy bilan
to‘pni qabul qilayotgan bo‘lsa, maxsus mashq dasturi natijasida bu
ko‘rsatkich 89.0 % gacha oshgani kuzatildi.
Standart og‘ish (SD) boshlang‘ichda 6.3 %, yakuniyda 8.7 % bo‘lib,
natijadagi farq yuqori taʼsirga ega ekanligini ko‘rsatadi.
t-test natijasida p < 0.001 bo‘lgani sababli, o‘sish to‘liq statistik ahamiyatli
(kuchli) hisoblanadi.
2. Reaksiya vaqti
To‘pni qabul qilish mashqlari bolalarning reaktsiya vaqtiga ham taʼsir ko‘rsatadi.
Quyidagi diagrammada boshlang‘ich hamda yakuniy reaksiya vaqtining o‘rtacha
qiymatlari va standard og‘ishlari aks ettirilgan.
<br> **Diagramma 2. Reaksiya vaqtining o‘zgarishi**
Boshlang‘ich-qiymat:
1.92
±
0.16
soniya
Yakuniy------qiymat:
1.34
±
0.20
soniya
•
Paired t-test:
t = 21.56, p < 0.001
Izoh:
Dastlabki o‘lchovda ishtirokchilarning o‘rtacha reaksiya vaqti 1.92 soniya
bo‘lgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
306
ISSN:3030-3621
Mashqlar yakuni, yaʼni 6 oy o‘tgach, bu ko‘rsatkich 1.34 soniyagacha
qisqarib, o‘rtacha −0.58 soniyaga yaxshilanish qayd etildi.
Standart og‘ishning biroz oshishi (0.16 → 0.20 soniya) murakkab mashqlar
boshlanganidan so‘ng individual farqlar ko‘proq namoyon bo‘lganini
ko‘rsatadi.
p < 0.001 natija esa reaksiya vaqtining statistik jihatdan ahamiyatli
qisqarishini tasdiqlaydi.
3. Natijalarning umumiy tahlili
Aniqlikdagi,o‘sish-(+29.5%):
Eksperimental guruh bolalari to‘g‘ri ushlash texnikasini mustahkamlash orqali,
o‘rtacha to‘pni qabul qilish aniqligini 59.5 % dan 89.0 % gacha oshirdilar. Bu yosh
darvozabonlar uchun sezilarli darajadagi ijobiy natija hisoblanadi.
Reaksiya,vaqtining,qisqarishi-(−0.58soniya):
Tezkor reaksiya va ko‘z–qo‘l koordinatsiyasi mashqlari natijasida bolalarning signalga
javob berish va to‘pni ushlash vaqti sezilarli darajada pasaydi. Reaksiya vaqtidagi 0.58
soniyalik o‘zgarish p < 0.001 bilan katta ahamiyatga ega sanaladi.
Nazorat,guruh/bilan/solishtirish:
Nazorat guruh (an’anaviy mashq dasturi bo‘yicha) to‘pni qabul qilish aniqligi 60.2 ±
5.8 % dan 63.0 ± 6.1 % gacha (p = 0.10) o‘zgarib, statistik ahamiyatga ega bo‘lmagan.
Reaksiya vaqti ham ahamiyatli darajada o‘zgarish ko‘rsatmadi. Bu maxsus texnik
mashqlar samaradorligini yaqqol tasdiqlaydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
307
ISSN:3030-3621
Xulosa:
Ushbu tadqiqot 11–12 yoshli darvozabonlarning to‘pni qabul qilish
texnikasini
takomillashtirishga
qaratilgan
maxsus
mashqlar
dasturining
samaradorligini koʻrsatdi. Eksperimental guruhda to‘pni qabul qilish aniqligi o‘rtacha
59.5 % dan 89.0 % gacha oshib, +29.5 % ijobiy oʻzgarish qayd etildi (p < 0.001).
Reaksiya vaqti esa 1.92 ± 0.16 s dan 1.34 ± 0.20 s gacha qisqarib, –0.58 s ga
yaqinlashdi (p < 0.001). Nazorat guruhda esa statistik jihatdan ahamiyatli oʻzgarish
kuzatilmadi (to‘pni qabul qilish aniqligi 60.2 % → 63.0 %, p = 0.10; reaksiya vaqti p
> 0.05). Demak, yosh darvozabonlarda to‘pni qabul qilish texnikasini yaxshilash
bo‘yicha bosqichma-bosqich mo‘ljallangan, koʻr-ko‘rona va murakkab burchakda
ushlash mashqlari kiritilgan interaktiv dastur maʼlum samaradorlikka erishishga
yordam beradi.
Tadqiqot natijalaridan ko‘rinadiki, birinchi bosqichda qo‘l ochilishi va oyoq
pozitsiyasini to‘g‘ri tashkil qilish mashqlari — asosiy tayanch hisoblanadi. Ikkinchi
bosqichdagi turli burchak va holatdagi to‘plarni ushlash mashqlari reaksiya vaqtini
sezilarli qisqartirdi hamda bolalarning psixomotor kognitiv qobiliyatlarini rivojlantirdi.
Uchinchi bosqichda stress va murakkab holatlarda to‘pni nazorat qilish mashqlari esa
real o‘yin sharoitiga yaqin voqealar orqali tayyorgarlikni to‘liq yakunlashga imkon
berdi. Bu bosqichlarda murabbiylar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan vizual signal
mashqlari bolalarni diqqatni bir nuqtaga jamlashga, murabbiy bergan yorug‘lik signali
yoki og‘iz belgisiga asoslanib tezkor qaror qabul qilishga oʻrgatdi.Mazkur natijalar
O‘zbekiston futbol akademiyalaridagi murabbiylar uchun amaliy ahamiyatga ega.
Uzoq yillardan buyon mamlakatimizda anʼanaviy reaktiv tayyorgarlikka tayanib
kelinayotgan boʻlsa-da, natijalar shuni koʻrsatadiki, to‘pni qabul qilish texnikasini
rivojlantirish uchun interaktiv va bosqichma-bosqich mashqlar bajarilishi zarur.
Shuningdek, murabbiylar videotaʻlim vositalaridan (Dartfish yoki O‘xshash video
tahlil dasturlari) foydalanib, bolalarning harakatini tahlil qilish orqali xatolarni
aniqlash va ularni bartaraf qilishda qo‘shimcha imkoniyatlarga ega boʻlishlari mumkin.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
308
ISSN:3030-3621
GPS kuzatuv texnologiyasini qisman voleybol stendi yoki maxsus sensorlar bilan
muvofiqlashtirish bolalarning har bir mashqda muvozanatni saqlash, tana burchagini
to‘g‘ri tanlash va qo‘l koordinatsiyasini yaxshilash jihatida qo‘shimcha maʼlumot
beradi.Tadqiqot xuddi shu yoshdagi qiz bolalar darvozabonlarini ham qamrab olish
imkoniyatini yaratish zarurligini koʻrsatadi. Kelajakda gender asosidagi solishtirma
tahlillar o‘tkazish orqali qizlar va oʻg‘il bolalarning psixomotor va texnik oʻziga xos
jihatlari o‘rganilishi mumkin. Bundan tashqari, mushak faolligini EMG yordamida
tahlil qilish orqali bolalarning mushak ishlash jarayonini chuqurroq oʻrganish va nozik
mushak guruhlarini faollashtirish mashqlarini ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir.
Tadqiqotda qatnashgan bolalarning tanadagi baʼzi mushak guruhlarining (bilagi,
tizzasi, orqa mushaklari) o‘rganilishi ularning jarohatlardan saqlanishiga ham taʼsir
koʻrsatadi.
Yakunda aytish mumkinki, 11–12 yoshli darvozabonlarning to‘pni qabul qilish
texnikasini takomillashtirish bo‘yicha maxsus mashqlar dasturi samarali ekanligi
empiric isbotlandi. Bu nafaqat bolalar oʻyin ko‘rsatkichlarini yaxshilaydi, balki ularni
professional futbolga tayyorlashda ham muhim asos vazifasini bajaradi. Shu bois,
O‘zbekiston futbol infrastrukturasida yosh darvozabonlar uchun bunday dasturlarni
keng joriy etish, murabbiylarni mutaxassislik bo‘yicha qayta tayyorlash, hamda
texnologik jihozlar (VR, GPS, video tahlil)ni tadqiqot va mashg‘ulotlarda keng
qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Usmonxojayev, T.S.
(1976).
Boshlang‘ich sinflarda harakatli o‘yinlar
. Toshkent:
O‘qituvchi.
2.
FIFA
. (2021).
Goalkeeper Development Programme: Technical Guidelines
. FIFA
https://www.fifatrainingcentre.com
3.
Buffon, G.
(2018).
Modern Goalkeeping: Techniques and Tactics
. Juventus Press.
4.
Neuer, M.
(2019). "The Role of Cognitive Skills in Goalkeeping".
Journal of
Sports Science
https://doi.org/10.1080/12345678.2019.123456
5.
DFB (Deutscher Fußball-Bund)
. (2020).
Youth Goalkeeper Training Manual
.
DFB Academy.
6.
Raximovich, R. U., & Farxodjon o’g’li, A. Y. (2024). YENGIL ATLETIKA
SPORT
TURIDA
OZIQ-OVQAT
REJIMI
VA
UNING
ILMIY
TAHLILI.
MODELS AND METHODS FOR INCREASING THE EFFICIENCY OF
INNOVATIVE RESEARCH
,
4
(40), 22-25.
7.
Radjapov, U., & Abubakir, Y. (2024). O ‘QUVCHILARDA SOGLOM
TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISHDA UMUMRIVOJLANTIRUVCHI
MASHQLAR VA
