Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
291
ISSN:3030-3621
MAVZU:
14–15 YOSHLI YENGIL ATLETIKA SPORTCHILARİNİNG
TEXNIK VA TAKTIK MASHQLAR ORQALI KUCH SIFATINI
RIVOJLANTIRISH USULLARI
Mardanov Husan Nodir O‘g‘li
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruvi va
texnologiyalar universiteti 1-bosqich magistranti
Annotatsiya
:
Ushbu maqolada 14–15 yoshli yengil atletika bilan
shug‘ullanuvchi sportchilarning kuch sifatlarini (maksimal kuch, kuch tezligi, kuch
endurance) rivojlantirishda texnik va taktik mashqlarning o‘rni hamda samaradorligi
tahlil qilindi. Tadqiqot davomida “Ko‘p bosqichli stansiya” metodologiyasi asosida
maxsus mashqlar to‘plami ishlab chiqilib, 30 nafar sportchi (15 nafar eksperimental
guruh, 15 nafar nazorat guruhi) ustida 12 haftalik eksperimental dastur sinovdan
o‘tkazildi. Eksperimental guruhda maksimal kuch +24,3 %, kuch endurance +35 %, 30
m tez yugurish vaqti esa –1,2 s ga yaxshilangan. Nazorat guruhida esa mos ravishda
+7,1 % va +12 % o‘sish, –0,4 s vaqt kamayishi kuzatildi.
Kalit so‘zlar;
Yengil atletika, kuch sifati, texnik mashqlar, taktik tayyorgarlik,
mushak koordinatsiyasi, kuch endurance, eksperimental dastur.
Abstract:
This article analyzes the role and effectiveness of technical and
tactical exercises in the development of strength qualities (maximum strength, strength
speed, strength endurance) in 14–15-year-old track and field athletes. During the study,
a special set of exercises was developed based on the “Multi-stage station”
methodology, and a 12-week experimental program was tested on 30 athletes (15
experimental group, 15 control group). In the experimental group, maximum strength
increased by +24.3%, strength endurance by +35%, and 30 m sprint time improved by
–1.2 s. In the control group, an increase of +7.1% and +12% was observed,
respectively, and a decrease in time by –0.4 s.
Keywords:
Athletics, strength quality, technical exercises, tactical training,
muscle coordination, strength endurance, experimental program.
Yengil atletika — musobaqalashuv sharoitida sportchilardan yuqori darajadagi
kuch, tezlik, chidamlilik hamda texnik mahoratni talab etadigan sport turi bo‘lib, unda
kuch sifatlari (maksimal kuch, kuch-speed va kuch endurance) o‘yinchi natijalarida hal
qiluvchi omil hisoblanadi. Ayniqsa, sprint, sakrash va uloq otish kabi yo‘nalishlarda
mushaklarning kuch ishlab chiqarish qobiliyati musobaqa samaradorligini bevosita
belgilaydi. Shu sababli 14–15 yoshli yengil atletika sportchilarini tayyorlash
jarayonida mushaklarning kuch potentsialini to‘g‘ri yo‘naltirish, surunkali
rivojlantirish va ularni jarohatlardan himoya qilish muhim muammo hisoblanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
292
ISSN:3030-3621
14–15 yosh — bu o‘smir organizmi uchun fiziologik jihatdan keskin
o‘zgarishlar davri bo‘lib, suyak-mushak tizimining toksosining yuqoriligi, o‘sish
gormonlari faoliyatining intensivligi va gormonal fonning barqaror tus olishi
kuzatiladi. Hackney (2019) tadqiqotiga ko‘ra, mazkur yosh davrida testosteron darajasi
oshishi hamda mushak tolalarining anabolik jarayonlari faollashishi tufayli kuch
mashqlariga bo‘lgan organizm javobi o‘zgacha kechadi: mushak hypertrofiyasi ancha
tez yuz beradi, biroq gormonal nomuvofiqlik va suyak plastikasining hali to‘liq
emasligi jarohatlar xavfini oshiradi. Shu bilan birga, maktab o‘quvchilari fizik faollik
darajasi maktab dasturidagi jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari bilan chegaralangan
bo‘lib, professional darajadagi sport tayyorgarligiga yetarli emas.
Amaliyotda yosh sportchilarni tayyorlash uchun ko‘pincha kattalar uchun
mo‘ljallangan yirik yuklanish programmalaridan soddalashtirilgan ko‘chirmalar
qo‘llanadi. Biroq, bunday yondashuvda mushak tizimi va asab-musht iqtidori hali
rivojlanayotgan bola organizmi ortiqcha yuklarni so‘radi va jarohatlarga sabab bo‘lishi
mumkin. Misol uchun, bosim ostida bajariladigan kuch mashqlari (barbell squat, leg
press)da texnik xato va haddan ziyod yuklash 14–15 yosh o‘smirlarida qo‘l va oyoq
mushak-skeleti ligamentlarida charchoq belgilari, hatto epifiz chizig‘ida mikroyoriqlar
hosil bo‘lishiga olib kelishi kuzatiladi.
Xalqaro va mahalliy adabiyotlarda yengil atletika bo‘yicha o‘smirlar
tayyorgarligi mavzusida bir qator ilmiy ishlar mavjud. Wirth va boshq. (2022)
tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, 14–16 yoshdagi sportchilarda pliometrik trenajyorlardan
foydalanish maksimal kuch va kuch-speed ko‘rsatkichlarini 20–25 % gacha oshirishga
yordam beradi. Biroq, ushbu ishlarda yosh sportchilarning individual xususiyatlarini
chuqur hisobga olish, ularning mushak tolalari tuzilishi, metabolik yo‘llar faolligi va
motivatsion omillar yordami bilan metodlarni murakkablashtirish masalalari kamroq
o‘rganilgan. Mahalliy o‘zbekistonlik olimlarning tadqiqotlarida (Qudratov va boshq.,
2003; Abdullaev va boshq., 2001) ko‘proq umumiy jismoniy tarbiya metodlariga urg‘u
berilgan, ammo ularning o‘smir sportchilarida kuch sifatlarini shaxsga yo‘naltirilgan
texnik va taktik mashqlar yordamida rivojlantirish bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalari
cheklanganligi seziladi.
Bu kontekstdan kelib chiqib, mazkur maqolada 14–15 yoshli yengil atletika
sportchilarining kuch sifatlarini rivojlantirishda faqat og‘irlik ko‘taruvchi
mashqlargina emas, balki funksional, pliometrik va sensorli texnologiyalarni o‘z ichiga
olgan kompleks yondashuvlar samaradorligini aniqlashga urinishildi. Ayniqsa, «Ko‘p
bosqichli stansiya» usuli (har bir stansiyada turli kuch turlarini – maksimal kuch, kuch-
speed va kuch endurance – rivojlantiruvchi mashqlar bajariladi) yosh sportchilarning
mushak tolalari sinergiyasini, harakat koordinatsiyasini hamda nevromuskulyar
nazoratni yaxshilashga xizmat qilishi nazariy jihatdan asoslandi. Shu bilan birga,
modern sensorli platformalar yordamida sportchilarning harakat texnikasini real vaqt
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
293
ISSN:3030-3621
rejimida tahlil qilish imkoniyati murabbiylarga mashg‘ulot jarayonida xatolarni darhol
aniqlab, individual tuzatishlar kiritish imkonini beradi.
Bundan tashqari, yosh sportchilarda motivatsion omillarni doimiy kuzatish va
murabbiy-sportchi munosabatlarini ijobiy muhitda tashkil etish ham ahamiyat kasb
etadi. Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, agar 14–15 yoshdagi sportchilarning
kuch salohiyatini rivojlantirishda mushak va asab sistemi imkoniyatlarini to‘g‘ri
anglab, individual xususiyatlarni hisobga olmagan holda tartiblangan mashg‘ulot
dasturlari qo‘llansa, bu ularning salomatligiga salbiy ta’sir o‘tkazishi mumkin. Shu
sababli, mazkur maqola joriy amaliyotdagi bo‘shliqlarni bartaraf etish va milliy sport
maktablarini zamonaviy metodlar bilan ta’minlashga qaratilgan tavsiyalarni ishlab
chiqishni maqsad qilgan.
Ushbu kirish bo‘limi orqali o‘rganilayotgan mavzuning quyidagi jihatlari
batafsil yoritilishi ko‘zda tutiladi:
14–15 yoshda fiziologik va psixologik xususiyatlar (gormon fonining o‘zgarishi,
skelet-to‘qima plastikasining holati) va ularni mushak mashqlariga bo‘lgan javob bilan
bog‘lash.
An’anaviy og‘irlik ko‘tarish mashqlari, funksional va pliometrik yondashuvlar
hamda sensorli texnologiyalarning yosh o‘smirlarga ta’sirini nazariy va amaliy
jihatdan taqqoslash.
Mushak kuchi, kuch-speed va kuch endurance o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
aniqlash uchun zarur bo‘lgan tezlik hamda chidamlilik testlari metodikasini ko‘rib
chiqish.
Pedagogik-psixologik omillar, ya’ni individuallashtirilgan mashg‘ulot rejasini
ishlab chiqishda sportchilarning motivatsiyasi, ruhiy holatini va jamoaviy muhitni
inobatga olishning muhimligi.
Mahalliy va xalqaro tadqiqotlarda aynan 14–15 yosh guruhida kuch sifatlarini
rivojlantirish bo‘yicha aniqlangan scientific gap’larni to‘ldirish.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan ilmiy va amaliy bo‘shliqlarni to‘ldirish maqsadida
bizning tadqiqot quyidagi asosiy yo‘nalishlarga qaratildi: yosh sportchilarning suyak-
mushak tizimining xususiyatlarini hisobga olgan holda kuch mashqlarining
organizmga ta’sirini nazariy jihatdan tahlil qilish; progressiv yuklanish va tiklanish
davrlarini optimal tanlash; an’anaviy, funksional hamda sensorli texnologiyalar
asosida murabbiylik usullarining samaradorligini bosqichma-bosqich tajriba
maydonida solishtirish; yakunda esa murabbiylar, sport maktablari va ota-onalar uchun
milliy darajada moslashtirilgan amaliy qo‘llanmalar ishlab chiqish.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
294
ISSN:3030-3621
Tadqiqot maqsadi va vazifalari
Tadqiqot maqsadi:
14–15 yoshli yengil atletika sportchilarida kuch
sifatlarini rivojlantirishda texnik va taktik mashqlarni qo‘llashning
samaradorligini aniqlash hamda shaxsga yo‘naltirilgan metodologiyalarni ishlab
chiqish.
Ilmiy yangilik elementlari
Yoshga xos xususiyatlar
: 14–15 yoshda testosteron darajasi o‘zgarishi,
suyak to‘qimalarining yetilmaganligi hisobga olingan dastur yaratish.
Sensorli texnologiyalar
: Mashqlarning texnikasi va samaradorligini real
vaqt rejimida tahlil qilish imkonini beruvchi platformalarni tadbiq etish.
Jins tafovuti
: O‘g‘il va qiz bolalar orasida kuch sifatlarini rivojlantirishda
metodologiyalar samaradorligini solishtirish orqali jins ta’sirini experiment bilan
aniqlash.
Ilmiy yangilik elementlari
Yoshga xos xususiyatlar
: 14–15 yoshda testosteron darajasi o‘zgarishi,
suyak to‘qimalarining yetilmaganligi hisobga olingan dastur yaratish.
Sensorli texnologiyalar
: Mashqlarning texnikasi va samaradorligini real
vaqt rejimida tahlil qilish imkonini beruvchi platformalarni tadbiq etish.
Jins tafovuti
: O‘g‘il va qiz bolalar orasida kuch sifatlarini rivojlantirishda
metodologiyalar samaradorligini solishtirish orqali jins ta’sirini experiment bilan
aniqlash.
Ilmiy yangilik elementlari
Yoshga xos xususiyatlar
: 14–15 yoshda testosteron darajasi o‘zgarishi,
suyak to‘qimalarining yetilmaganligi hisobga olingan dastur yaratish.
Sensorli texnologiyalar
: Mashqlarning texnikasi va samaradorligini real
vaqt rejimida tahlil qilish imkonini beruvchi platformalarni tadbiq etish.
Jins tafovuti
: O‘g‘il va qiz bolalar orasida kuch sifatlarini rivojlantirishda
metodologiyalar samaradorligini solishtirish orqali jins ta’sirini experiment bilan
aniqlash.
Ilmiy yangilik elementlari
Yoshga xos xususiyatlar
: 14–15 yoshda testosteron darajasi o‘zgarishi,
suyak to‘qimalarining yetilmaganligi hisobga olingan dastur yaratish.
Sensorli texnologiyalar
: Mashqlarning texnikasi va samaradorligini real
vaqt rejimida tahlil qilish imkonini beruvchi platformalarni tadbiq etish.
Jins tafovuti
: O‘g‘il va qiz bolalar orasida kuch sifatlarini rivojlantirishda
metodologiyalar samaradorligini solishtirish orqali jins ta’sirini experiment bilan
aniqlash.
Amaliy maqsadlar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
295
ISSN:3030-3621
1.
Murabbiylar uchun
“14–15 yoshda kuch turlarini
muvozanatlashtirish” bo‘yicha qo‘llanma yaratish.Haftalik monitoring tizimini
(progress jadvali) ishlab chiqish.
2.
Ota-onalar uchun
Yosh sportchilarning ovqatlanishi, uyqu rejimi va
dam olish tartibi bo‘yicha tavsiyalar to‘plamini shakllantirish.
Natijalar
Tadqiqot yakunida quyidagi natijalar o‘rnatildi:
Ko‘rsatkich
Eksperimental
guruh (% / s)
Nazorat
guruh (% / s)
Maksimal kuch (1RM
Squat)
+24.3 %
+7.1 %
30 m tez yugurish
(vaqtni kamaytirish)
–1.2 s
–0.4 s
Kuch endurance
(divsquat)
+35 %
+12 %
Rasm 1. Maksimal kuch va kuch endurance ko‘rsatkichlari (3 oy keyin).
Diqqat: Eksperimental guruh — ko‘k rang, Nazorat guruhi — yashil rang.
[Bu yerdagi diagramma Eksperimental va Nazorat guruhlarning 3 oy
davomida maksimal kuch va kuch endurance bo‘yicha o‘sish (foizda) solishtiruvini
ko‘rsatadi.]
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
296
ISSN:3030-3621
Rasm 2. 30 m tez yugurish bo‘yicha vaqtni qisqartirish (3 oy keyin).
Diqqat: Eksperimental guruh — qizil rang, Nazorat guruhi — to‘q sariq rang.
[Bu diagramma Eksperimental va Nazorat guruhlarning 30 m tez yugurishdagi
vaqtni qisqartirish (soniya) bo‘yicha natijalarni tasvirlaydi.]
Muhokama:
Individual yondashuvning ustuvorligi
Eksperimental guruhda “Ko‘p bosqichli stansiya” metodikasi asosida olib borilgan
murabbiylik jarayonida maksimal kuch +24.3 % va kuch endurance +35 % ga oshgan
bo‘lsa, nazorat guruhida bu ko‘rsatkichlar mos ravishda +7.1 % va +12 % ni tashkil
etdi. Bu natijalar individual va murakkab mashg‘ulot yondashuvining an’anaviy
dasturlarga nisbatan ikki barobar yuqori samara berishini ko‘rsatadi.
Kuch turlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik
Tadqiqot korrelatsion tahliliga ko‘ra, kuch endurance-ni rivojlantirish maksimal kuch
va kuch tezligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi (Pearson r = 0.68, p < 0.05). Bu shuni
anglatadiki, chidamlilik mashqlari sportchilarni anaerob va aerob muskullarini birdek
rivojlantirib, maksimal kuchni ham oshiradi.
Xalqaro-tajriba,bilan-solishtirish:
Wirth va boshq. (2024) tadqiqotida 14–16 yoshli sportchilarda plyometrik mashqlar
maksimal kuchni 20 % ga oshirishi qayd etilgan. Bizning eksperiment shuni
ko‘rsatdiki, sensorli platformalar va funksional mashqlarni qo‘shish orqali maksimal
kuchni 24.3 % ga ko‘paytirish mumkin.
Taktik-psixologik-jihatlar:
Eksperimental guruh sportchilari o‘z mashqlarini real vaqt rejimida sensorli
platformalar orqali kuzatish va feedback olish imkoniga ega bo‘lganligi sababli
motivatsiyasi yuqori bo‘ldi. Guruh mashg‘ulotlarida jamoaviy munosabat va sportchi
ishonchi ham kuchaydi.
Jarohatlarning,oldini,olish:
Individual yuklanish va tiklanish davrlarini kuzatish natijasida eksperimental guruhda
jarohatlar darajasi past bo‘ldi. Nazorat guruhida esa mushak-qo‘shni to‘qimalarida 4
nafar sportchida ortiqcha yuklanish alomatlari aniqlansa, eksperimental guruhda faqat
1 nafar to‘liq tiklanmaganlik bilan bog‘liq kichik muammolar yuzaga keldi.
Xulosa:
Ushbu tadqiqot 14–15 yoshli yengil atletika sportchilarida kuch
sifatlarini rivojlantirishda texnik, taktik va kognitiv yondashuvlarni birlashtirgan
kompleks usullar samaradorligini tasdiqladi. Asosiy natijalar quyidagicha:
Individual yondashuvning ustuvorligi va “Ko‘p bosqichli stansiya”
metodikasi
Eksperimental guruhda “Ko‘p bosqichli stansiya” metodikasini qo‘llash orqali
mashg‘ulot jarayonini maksimal kuch, kuch-speed va kuch endurance bo‘yicha
maqsadli bosqichlarga bo‘lib tashkil etdik. Natijada, 12 hafta davomida maksimal kuch
ko‘rsatkichlari +24,3 % ga, kuch endurance +35 % ga oshgan bo‘lsa, nazorat guruhda
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
297
ISSN:3030-3621
mos ravishda +7,1 % va +12 % ga o‘sish kuzatildi. Ushbu farq shuni ko‘rsatadiki, yosh
sportchilarda mushak tolalari o‘sishini nazorat qilish, har bir bosqichda mushak
guruhlarini aniq tanlab, ketma-ketlik bilan yuklash ayniqsa yuqori natijaga erishish
uchun zarur.Shuningdek, “Ko‘p bosqichli stansiya” metodikasi har bir sportchining
kuch tiplariga (maksimal kuch, kuch-speed, kuch endurance) muvofiq alohida
mashqlarni kombinatsiyalash imkonini berdi. Masalan, birinchi bosqichda tekshirish
testlari va texnika mashqlari bilan mushaklarning nevromuskulyar koordinatsiyasini
shakllantirdik, ikkinchi bosqichda bazaviy girya va pliometriya asosida mushak
hipertrofiyasini rag‘batlantirdik, uchinchi bosqichda esa maksimal kuchni oshirishga
urg‘u berib, statik va dinamik kuch tipi kombinatsiyalarini amalga oshirdik. Natijada,
mushak tolalarining o‘sishi, qurishish vaqtining kamayishi va harakatlarning tezkorlik
parametrlari optimal darajada rivojlandi.Umuman olganda, yosh yengil atletika
sportchilarida kuch sifatlarini rivojlantirish masalalari — bu nafaqat sport natijalarini
oshirish, balki ularning sog‘lom jismoniy rivojlanishini ta’minlash, jarohatlardan
himoyalash va motivatsion barqarorlikni yaratish jarayonlari majmuasidir. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, individual yondashuv, texnik-taktik stansiya mashqlari
hamda sensorli platformalarga asoslangan murabbiylik usullari yosh sportchilarning
kuch salohiyatini maksimal darajada ochishga va ularning sport faoliyatidagi
yutuqlariga mustahkam zamin yaratishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar:
1.
Andris E.R. Qudratov R.Q., Yengil atletika, o‘quv qo‘l.,T.1999.
2.
Qudratov R.Q. Abdumalikov R. Xoldorov T.X., Sog‘lom avlod tarbiyasida
jismoniy tarbiya va sport,T.,2003.
3.
Andris E.R. , Kudratov R.K. , Yengil atletika, O’quv qo’llanmal. , 1998.
4.
Abdullaev A. , Xonkeldiev SH.X. , Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi,
daslik, Fargona 2001. 5. Бойко А.Ф., Основы легкой атлетики М. 1976.
