Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
24
ISSN:3030-3621
ZAMONAVIY O‘ZBEK ADABIY TILINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Atakulova Nargiza Shamidullayevna
Toshkent shahri Mirobod
Tumani 83-maktab
O‘zbek tili fani o‘qituvchisi
Annotatsiya :
Mazkur maqolada zamonaviy o‘zbek adabiy tilining shakllanishi
va rivojlanish bosqichlari, tarixiy til jarayonlari, ijtimoiy-siyosiy omillar, yozma va
og‘zaki nutqdagi o‘zgarishlar tahlil etilgan. Adabiy til me’yorlarining shakllanishi,
taraqqiyot yo‘llari hamda bugungi kun talablariga qanday javob berayotgani yoritilgan.
Maqolada zamonaviy davrda o‘zbek adabiy tilining o‘rni, u bilan bog‘liq muammolar
va istiqbolli yo‘nalishlar ham ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
O‘zbek adabiy tili, zamonaviy til, til rivoji, adabiy me’yor, tarixiy
bosqich, til siyosati, uslubiy o‘zgarishlar, til va jamiyat
Kirish
O‘zbek adabiy tili xalqimizning madaniy boyligi, milliy o‘zligining asosi
hisoblanadi. U uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan bo‘lib, har bir davrda
jamiyat ehtiyojlariga mos holda takomillashib, bugungi zamonaviy shakliga kelgan.
O‘zbek adabiy tili shakllanishi va rivojlanishi mobaynida turli ijtimoiy-siyosiy,
madaniy, diniy va ilmiy omillarning ta’sirida bo‘lgan. Bugungi kunda esa u nafaqat
muloqot vositasi, balki ta’lim, ilm-fan, ommaviy axborot va texnologiyalar sohalarida
faol foydalanilayotgan ko‘p funksiyali tilga aylangan. Mazkur maqolada zamonaviy
o‘zbek adabiy tilining tarixiy ildizlari, bosqichma-bosqich rivojlanishi, bugungi holati
va istiqbollari tahlil qilinadi.
Zamonaviy o‘zbek adabiy tili rivojlanishida so‘nggi o‘n yilliklar muhim o‘rin
tutadi. Globalizatsiya, axborot texnologiyalari va ijtimoiy tarmoqlarning keng
tarqalishi adabiy tilga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Internet tili, jumladan ijtimoiy
tarmoqlarda keng qo‘llanilayotgan qisqartmalar, emojilar, inglizcha iboralar va
slenglar adabiy til me’yorlariga qarshi turadi. Shu bilan birga, ularni tahlil qilish,
me’yorlashtirish va kerakli sohalarda qo‘llash imkoniyatlari ham mavjud. Bu esa
zamonaviy adabiy til va ommaviy nutq o‘rtasida balansni topishni taqozo qiladi.
Adabiy tilning boyishida regional dialekt va shevalarning ta’siri kuchaymoqda.
Bugungi davr nasriy va dramatik asarlarda, kino va seriallarda turli lahja va
shevalarning ko‘p ishlatilayotgani bu holatga misoldir. Bu, bir tomondan, adabiy tilni
ommaviylashtirishga xizmat qilsa-da, ikkinchi tomondan, adabiy norma buzilishiga
olib kelishi mumkin. Shu sababli tilshunoslar adabiy til me’yorlarini xalq og‘zaki tili
bilan uyg‘unlashtirish zarurligini ta’kidlamoqda.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
25
ISSN:3030-3621
Hozirgi kunda ta’lim sohasida ham adabiy tilni chuqur va zamon talablari
asosida o‘qitish dolzarb masalaga aylangan. Yangi avlod o‘quv dasturlari, darsliklar va
elektron resurslar orqali o‘quvchilarda adabiy tilga hurmatni oshirish, yozma va
og‘zaki nutq madaniyatini shakllantirish maqsad qilingan. Ayniqsa, o‘quvchilarning
mustaqil fikrlash, mantiqiy ifoda, grammatik me’yorlarga amal qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirishda adabiy til vositasi asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.
Bugungi kunda xorijdagi o‘zbek diasporalari ham adabiy til rivojida o‘ziga xos
rol o‘ynamoqda. Ular tomonidan nashr etilayotgan onlayn gazeta va jurnallar, ijtimoiy
tarmoq sahifalari orqali o‘zbek tili keng targ‘ib qilinmoqda. Shu bilan birga, chet ellik
tilshunoslarning o‘zbek tiliga bo‘lgan qiziqishi ortib bormoqda. Bu esa adabiy tilning
xalqaro miqyosdagi maqomini oshirish imkonini yaratmoqda.
Zamonaviy o‘zbek adabiy tilining shakllanish jarayoni qadimgi turkiy yozma
yodgorliklarga borib taqaladi. Eski o‘rta asrlar davrida Xorazmiy, Navoiy, Bobur kabi
mutafakkirlar tilidagi adabiylik bugungi o‘zbek adabiy tilining poydevorini yaratgan.
O‘zbek tili tarixiy taraqqiyot yo‘lida bir necha bosqichlardan o‘tgan.
Turkiy yozuv tilidan keyingi bosqichda chig‘atoy tili adabiy norma sifatida
hukmron bo‘lgan. Bu davrda yozma adabiy til asosan saroy, ilm-fan va she’riyat tilida
qo‘llanilgan. Ammo xalq tiliga yaqinlashuv XIX asrdan boshlab sezila boshlaydi.
XX asrning boshlarida jadidchilik harakati, yangi maktablar, ommaviy nashrlar
paydo bo‘lishi bilan adabiy til jamoaviy ehtiyoj asosida soddalashdi va xalq tiliga
yaqinlashdi. 1920–1930-yillar davrida o‘zbek adabiy tilini unifikatsiyalashga, ya’ni
yagona me’yoriy til yaratishga harakat qilindi. Lotin yozuvida chiqarilgan gazeta va
darsliklar adabiy tilga zamonaviy qiyofa berdi.
Sovet davrida adabiy til nisbatan barqarorlashdi, biroq rus tilining ta’siri
kuchaydi. So‘z boyligi va ibora tizimida ko‘plab ruscha o‘zlashmalar paydo bo‘ldi. Bu
jarayon ijtimoiy til siyosatining bir qismi sifatida kechdi.
Mustaqillikdan so‘ng, o‘zbek adabiy tili rivojida yangi bosqich boshlandi.
Davlat tili maqomining mustahkamlanishi, rasmiy hujjatlar, ilmiy asarlar, ommaviy
axborot vositalarining o‘zbek tilida olib borilishi tilda yangilanish va boyish jarayonini
kuchaytirdi. Adabiy tilning ifoda vositalari kengaydi, turli uslublar – publitsistik, ilmiy,
badiiy, rasmiy uslublar shakllanib, me’yorlashtirildi.
Zamonaviy o‘zbek adabiy tili nafaqat kundalik muloqotning, balki ilmiy
izlanishlar, ommaviy axborot vositalari, qonunchilik, ta’lim va madaniyat sohalarining
ham asosiy kommunikativ vositasiga aylangan. Respublikada barcha rasmiy hujjatlar,
qonunlar, farmonlar, ilmiy maqolalar va darsliklar adabiy til me’yorlariga asoslangan
holda tayyorlanmoqda. Bu holat adabiy tilga nisbatan yuqori talab va mas’uliyatni
yuzaga keltirmoqda.
Ayniqsa, qonunchilik tili, rasmiy hujjatlar tili va ilmiy uslubda adabiylikning
saqlanishi davlat tilining nufuzi va aniqligini ta’minlaydi. Shu bilan birga, bu sohalarda
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
26
ISSN:3030-3621
murakkab, sun’iy va byurokratik ifodalarning ko‘payib ketishi adabiy til soddaligi va
tushunarliligi bilan bog‘liq muammolarni ham yuzaga chiqaradi. Tilshunos olimlar
tilni me’yorda soddalashtirish, xalqchil qilish va zamonaviy standartlarga
moslashtirish zarurligini ko‘rsatmoqdalar.
Zamonaviy adabiy tilda neologizmlar – ya’ni yangi so‘z va iboralarning paydo
bo‘lishi ayniqsa sezilmoqda. Texnologiya, biznes, marketing, sport, internet va global
siyosat sohalaridan kirib kelayotgan so‘zlar o‘zbek tilining so‘z boyligini boyitmoqda.
Biroq bu yangi tushunchalarni milliy adabiy tilga moslashtirish, ularni to‘g‘ri va ma’no
jihatdan aniqligini saqlagan holda qo‘llash dolzarb masalalardan biridir. Tilshunoslar
yangi so‘zlarni yaratishda o‘zbek tili so‘z yasash imkoniyatlaridan foydalanishga
chaqirmoqda.
Dialektal elementlarning adabiy tilga kirib kelishi esa murakkab va bahsli
jarayon. Turli viloyatlarda ishlab chiqarilgan teleko‘rsatuvlar, teatr va ommaviy sahna
asarlari orqali dialektal leksika adabiy til me’yorlariga aralashmoqda. Bunda ikki
tomonlama holat kuzatiladi: bir tomondan, bu tilning boyishi, xilma-xilligi, jonliligi
hisoblanadi, ikkinchi tomondan esa adabiy me’yorlar, normativ qoidalarning buzilishi
xavfini tug‘diradi.
Adabiy tilning ifoda imkoniyatlari kengligi, ohangdorligi, ma’nodagi aniqligi
uni boshqa nutq shakllaridan ajratib turadi. Shu sababli u ta’lim muassasalarida,
madaniyat sohalarida, diplomatik va siyosiy aloqalarda asosiy vosita bo‘lib qolmoqda.
Har bir mutaxassislik sohasi o‘z uslubiga ega bo‘lgan holda adabiy til me’yorlarini
o‘zida mujassam etishi kerak.
Shuningdek, zamonaviy lingvistikada korpus lingvistika, funksional stilistika,
sotsiolingvistika kabi yangi yo‘nalishlar orqali adabiy tilni o‘rganish tendensiyasi
kuchaymoqda. Ushbu yo‘nalishlar yordamida til strukturasi, funksiyasi va ijtimoiy
ta’siri chuqur tahlil qilinmoqda. Bu esa adabiy tilni faqat grammatika doirasida emas,
balki keng madaniy va ijtimoiy kontekstda anglashga olib kelmoqda.
Bugungi kunda zamonaviy o‘zbek adabiy tili elektron axborot vositalarida, ijtimoiy
tarmoqlarda, internet tilida faol ishlatilmoqda. Bu esa til me’yorlariga yangicha qarash,
uni zamonga moslashtirish zaruratini yuzaga chiqarmoqda. Tilshunoslar adabiy tilning
asosiy funksiyalarini saqlab qolgan holda uni global kommunikatsiya vositasiga
aylantirish ustida ish olib bormoqda.
Xulosa
Zamonaviy o‘zbek adabiy tili uzoq tarixiy jarayonlar, ijtimoiy-madaniy
o‘zgarishlar asosida shakllangan. U xalq tiliga asoslangan holda adabiy me’yorlarni
singdirgan, rasmiy va norasmiy sohalarda faol ishlatilayotgan ko‘p qirrali til tizimidir.
Bugungi kunda uning rivoji davom etmoqda, yangi so‘zlar, uslublar va texnologik
vositalar bilan boyib bormoqda. O‘zbek tilining istiqboli, uni saqlash va boyitish har
bir til egasining, ayniqsa o‘qituvchi va mutaxassislarning muhim vazifasidir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
27
ISSN:3030-3621
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Shukurov H. “O‘zbek adabiy tili tarixi”. Toshkent: Fan, 2006.
2.
Qodirov M. “Zamonaviy o‘zbek adabiy tili”. Toshkent: O‘qituvchi, 2005.
3.
Karimov I. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
4.
Yo‘ldoshev M. “Til va jamiyat: til siyosati masalalari”. Toshkent: O‘zbekiston,
2010.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmoni: “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi
nufuzi va mavqeini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 2019.
