Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
17
ISSN:3030-3621
KASB KASALLIKLARI
Tojiboyeva Zarnigor Furqatovna
Xo’jaobod tuman politexnikumi
maхsus fan o’qituvchisi.
Annotatsiya:
Kasb kasalliklari - yomon mexnat sharoitlari va kasbga aloqador
zararlarning organizmga taʼsiri natijasida paydo boʻladigan kasalliklar. Kasb
kasalliklarining kechishi unga sabab boʻlgan zararli omillarning oʻziga xosligi, kuchi,
davomiyligi va ularning birgalikdagi taʼsiriga bogʻliq.
Kalit so’zlar:
karlik, vibratsiya kasalligi, nur kasalligi, kesson kasalligi,
balandlik kasalligi.
Kasb kasalliklari - yomon mehnat sharoitlari va kasbga aloqador zararlarning
organizmga taʼsiri natijasida paydo boʻladigan kasalliklar. Kasb kasalliklarining
kechishi unga sabab boʻlgan zararli omillarning oʻziga xosligi, kuchi, davomiyligi va
ularning birgalikdagi taʼsiriga bogʻliq. Kasb kasalliklarining zararli omillarini hisobga
olgan holda belgilanadi. Kasb kasalliklarining fizik (kasbga aloqador karlik, vibratsiya
kasalligi, nur kasalligi, kesson kasalligi, balandlik kasalligi va boshqalar), biologik
(infeksion va parazitar kasalliklar: brutsellyoz, kuydirgi) va kimyoviy omillar taʼsirida
(qarang Zaharlanish), baʼzi changlar uzoq vaqt nafasga olinganda (pnevmokonioz,
bronxit va boshqalar), shuningdek, jismoniy zoʻriqqanda yoki shikastlanganda (nevrit,
bursit) vujudga keladigan turlari farq qilinadi. Kasb kasalliklarining kelib chiqishiga
organizmning oʻta toliqishi va kasallikka qarshi kurasha olish faoliyatining pasayishi
ham sabab boʻladi. Oʻzbekistonda kasb kasalliklarining roʻyxati va tegishli
tavsiyanomalar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan
tasdiqlanadi.
Kasb kasalliklarini oldini olish, davolash, mexnat muhofazasini tashkil kilish
ishlari bilan Oʻzbekiston Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy tadqiqot
instituti shugʻullanadi.
Toksiko-kimyoviy omillar ta’sirida paydo bo`ladigan kasalliklar.
O`tkir, surunkali zaharlanishlar va ularning asoratlari, bular a’zolarni va
tizimlarni alohida yoki birgalikda zararlantiradi.
Nafas a’zolarining toksik zararlanishi: rinofaringolaringit, еroziya, burun
to`sig`ining teshilishi, traxeit, bronxit, pnevmoskleroz va boshqalar:
- toksik kamqonlik (anemiya);
- toksik gepatit;
- toksik nefropatiya;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
18
ISSN:3030-3621
- asab tizimining toksik zararlanishi: polinevropatiya, nevrozga o`xshash
holatlar, еnsefalopatiya;
- ko`zning toksik zararlanishi: katarakta;
- kon’yuktivit, keratokon’yuktivit;
- suyakning toksik zararlanishi: osteoporoz, osteoskleroz, jag` suyaklari nekrozi.
Kimyoviy moddalar: xom ashyo, oraliq, qo`shimcha va oxirgi mahsulotlar.
Azot kislotasi oksidi, ammiak oksidlari, izotsianatlar, kremniy-organik
birikmalar, oltingugurt va uning birikmalari, selen, formaldegid, ftalat angidrid, xlor
va uning birikmalari, xrom va uning birikmalari va h.k.
Aromatik qator amino, nitro va xlor birikmalari, benzol va uning hosilalari,
benzol gomologlari, geksametilendiamin, pestitsidlar (xlororganik), qo`rg`oshin va
uning noorganik birikmalari va boshqalar.
Aromatik qator amino- va nitro- birikmalari: benzol va uning hosilalari (stirol),
karbon suvlarining galoid hosilalari, gidrazin va uning birikmalari: pestitsidlar
(xlororganik birikmalar, fosfor va uning birikmalari, ftor va uning birikmalari).
Beta-naftol: kadmiy, uglerod IV-xlorid
Aromatik katorning amino-, nitro- va xlor birikmalari, geksametilendiamen,
benzol va uning hosilalari (benzol va uning gomologlari), karbon suvlarning galoid
hosilalari, gidrazin va uning birikmalari, marganets, serouglerod, tetraеtilqo`rg`oshin
va ko`pgina boshqa birikmalar.
Trinitrotoluol.
Azot kislota, ammiak, azot oksidlari, izotsionatlar,
Sanoatning turli tarmoqlarida, qurilishda, qishloq xo`jaligida, transportda,
xizmat ko`rsatish sohasida toksik ta’sir ko`rsatadigan kimyoviy moddalarni olish,
qayta ishlash oltingugurt va uning birikmalari, formaldegid, ftor va uning birikmalari,
xlor va uning birikmalari va boshqalar.
Sariq fosfor va uning birikmalari, ftor va uning birikmalari.
Teri kasalliklari: еpidermoz, kontakt dermatit, fotodermatit, onixiya, paranixiya,
toksik melanodermiya, yog`li follikulitlar, еkzema.
Neft va uning qayta haydash mahsulotlari (benzin, kerosin, surtma moylar,
krezol, lizol, gidron, mazut, asfalt va uning distillatlari) xlorlangan naftalinlar,
kislotalar, ishqorlar, organik еrituvchilar, gidrosulfit, xlorli ohak, og`ir metall tuzlari,
mishyak, surma birikmalari, formalin, yelim va boshqalar.
Kimyo, neftni qayta ishlash, mashinosozlik, metallurgiya, yog`ochni ishlash, teri
xom ashyosi, charm, oziq-ovqat sanoati korxonalari; neft tashuvchi kemalarni tozalash;
qurilish, mebel yasash korxonalari, shaxtalar quruvchilari va boshqalar.
Metalldan paydo bo`ladigan isitma, ftoroplastdan kelib chiqadigan (teflondan)
isitma:
- allergik kasalliklar;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
19
ISSN:3030-3621
- o`smalar.
Rangli metallar (rux, kumush, nikel, surma va boshqa)ning bug`lanish
aеrozollari, ikkilamchi polimerizatsiya (ftoroplast) aеrozollari.
Rangli metallar, plastik massalar (ftoroplastlar)ni ishlab chiqarish va ularni
qayta ishlash, rangli metallardan yasalgan materiallarni ishlash.
Sanoat aеrozollari va changlardan keltirib chiqaradigan kasalliklar.
Tog`-kon va ko`mir sanoati.
Pnevmokoniozlar: silikoz, silikatoz, silikotuberkulyoz, metallokoniozlar,
karbokoniozlar, aralash changdan paydo bo`ladigan pnevmokoniozlar, plastmassalar
changidan yuzaga keladigan pnevmokoniozlar.
Ozod va bog`langan holda bo`lgan kremniy (II) oksidini, tarkibida ko`mir tutgan
chang (ko`mir, koks, grafit va boshq.) aralash chang: metallar changi va ularning
oksidlarini, shu jumladan, payvandlovchi aеrozol; organik va sun’iy mineral tolalar,
plastmassalar changidan uzoq vaqt nafas olish.
Konlarda, shaxtalarda, boyituvchi va oxiriga yetkazuvchi fabrikalardagi ishlar:
ruda jismlari tutmagan xom ashyo va materiallarni tashish va ularga ishlov berish,
asbest va boshqa silikatlar, shag`al va h.k.ni tashish va ularni ishlash, asbestotsement
va tarkibida asbest saqlovchi materiallar (trubalar, shifer, panellar, taxtalar, fraksion,
to`qimachilik ashyolari va boshq.)ni ishlab chiqarish; yong`inga chidamli va abrazivlar
ishlab chiqarish va ularni qo`llash, koks, qurum, grafitlar ishlab chiqarish va ularni
ishlatish; metallurgiya va quyish sanoati. Mashinosozlik: metallga ishlov berish;
payvandlash ishlari; sepiladigan materiallarni yanchish; chang chiqadigan ishlarga
aloqador boshqa ishlar va plastmassalar ishlab chiqarish, ularni ishlash.
Bissinoz.
Ekinlar (paxta, zig`ir)ning turli changlaridan uzoq vaqt nafas olish.
Paxta, zig`irni to`qimachilik korxonalarida qayta ishlash.
Surunkali bronxit (changli, toksik omillar, noqulay ob-havo omillari bilan
birga).
Yuqorida nomi zikr еtilgan changlarning barcha xillarini, shuningdek o`simlik
va hayvonlardan kelib chiqadigan organik chang (un, don, soch, jun, tamaki, qog`oz,
shakar va boshqalar)dan uzoq muddat davomida nafas olish. Bir vaqtning o`zida chang
va kimyoviy omil (qo`zg`atuvchi moddalar, o`ziyurar tog` mashinalarning is gazi
komponentlari va boshqalar)ning salbiy ta’sir еtishi.
Nevrozlar.
Ruhiy kasalliklarga chalingan bemorlarni bevosita uzoq vaqt parvarish qilish.
Tibbiy xodimlarning ruhiy xastaliklar shifoxonalarida ishlashi, shu jumladan,
ruhiy xastaliklarga uchragan bolalarga qaraydigan maxsus maktablarning
o`qituvchilari va xodimlari.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
20
ISSN:3030-3621
Ish vaqtida kontaktda bo`ladigan xodimlardagi kuzatiladigan infeksiyalarga
aloqador yuqumli va parazitar xastaliklar; sil, brutsellyoz, kuydirgi, kana еnsefaliti,
ornitoz, sut sog`uvchilar qo`lidagi tugunlar, toksoplazmoz, virusli gepatit, teri
mikozlari, Rozenbax еrizipeloidi, qichima, zaxm va boshqalar.
Infitsirlangan material, yuqtirilgan yuqumli bemorlar yoki kasallik tarqatuvchi,
kasal hayvonlar, hayvonot yoki o`simlik mahsulotlari (teri, jun, ot yungi, go`sht, xom
ashyo, don, paxta va boshq.) bilan kontaktda bo`lish; kemiruvchilar, urug` sepilgan
tuproq, yerto`la sharoitlarida kontaktda bo`lish.
Yuqumli kasalliklar shifoxonalarida ishlash, veterinariya xizmati, silga qarshi
kasalxonalarda ishlash, mikrobiologiya laboratoriyalarida ishlash, chorvachilik
xo`jaliklarida, vrachlik uchastkalarida, qushxonalar, konditer va konserva fabrikalarida
va zavodlarida ishlash; teri va mo`yna xom ashyosiga ishlov berish, kemalarda baliq
ovlash, baliq sanoati korxonalarida ishlash; o`rmonlar sharoitlarida, konlarda ishlash
va boshq.
Teri va shilliq pardalar disbakteriozi, kandidomikozi, visseral kandidoz.
Antibiotiklar, protsudent zamburug`lar, oksil vitamin konsentratlari (OVK),
ozuqa achitqilari, kombikormlar.
Mikrobiologiyaning turli tarmoqlarida ishlash; 3-ustunda ko`rsatilgan
moddalarni tibbiyot sanoati korxonalarida, dorixona muassasalari va boshqa
muassasalarda tibbiy amaliyotda qo`llash.
Allergik kasalliklar: kon’yunktivit, rinit, rinofaringit, rinofaringolaringit,
rinosinusit, bronxial astma, astmatik bronxit, еkzogen alveolit, dermatit, еkzema,
toksikodermatit, Kvinke shishi, еshak yemi, anafilaktik shok, toksikoallergik gepatit,
markaziy va periferik asab tizimi zararlanishlari va boshqalar.
Allergenlar - kimyoviy moddalar, sintetik polimerlar, smolalar, laklar,
bo`yoqlar, yuvuvchi moddalar; metall va uning birikmalari (xrom, nikel, kobalt,
marganets, beriliy, platina,
Sanoatning turli tarmoqlari (kimyo, kimyo-farmatsevtika korxonalari), qurilish,
yog`ochga ishlov berish sanoati, mashinasozlik, to`qimchilik, yung cho`tka, mo`yna
tayyorlash korxonalari, kombikormlar, oksilvitamin konsentratlarini sirkoniy, kumush,
oltin va boshqalar), formaldegid, еpixlordegin, skipidar va еfir moylari, xloramin,
ftalmalein angidridi, geksametillendiamin, xlorbenzol, sianitlar, moylovchilar,
kantaks, tiuram; niazon D, xlorlangan naftalinlar, furanlar, akrilonitril, aminlar,
еtilleniminlar, pestitsidlar va boshq. Dori preparatlari: vitaminlar, antibiotiklar,
novokain, neyroleptiklar, brom, furatsillin qatori preparatlari, sulfanilamid preparatlari
va boshq., biologik tabiatli moddalar: zardoblar, vaksinalar, gormonlar, fermentli
preparatlar,
mikrobli,
zamburug`
kulturalari,
oksil-vitaminli
konsentratlar,
kombikormlar (omuxta ozuqalar), еkskretlar, hasharotlar еkskretlari va zaharlari,
ilonlar, gelmintlarning еkskretlari va zaharlari:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
21
ISSN:3030-3621
- o`simlik va hayvonot changlari (don, un, yog`och, jun, yung, pat, soch, ipak,
paxta, tamaki, choy, o`simliklar changi) va boshq.
dinitro ishlab chiqarish, qishloq xo`jaligi, (parrandaxonalar, fermalar,
pestitsidlar bilan ishlash va boshq.); transport; maishiy xizmat ko`rsatish korxonalarida
ishlash (kiyim tozalash, sartaroshxonalar, kirxonalar va boshq.); tibbiyot va dorixona
muassasalarida (laboratoriyalarda, sanoat korxonalarida va boshq.), vivariylarda
ishlash.
O`smalar:
a)
teri
o`smalari
(giperkeratozlar,
еpiteliomalar, papillomalar, rak,
leykokeratozlar);
b) og`iz bo`shlig`i va nafas a’zolari o`smalari;
v) jigar o`smalari;
g) me’da raki;
d) leykozlar;
e) siydik pufagi o`smalari (papillomalar, rak);
j) suyak o`smalari.
Toshko`mir, neft, qotishmalarni qayta haydash mahsulotlari (smola, pek,
afenatren, antratsen, fenatren, aminoantratsen moy azobirikmalar hosilalari; gudron,
parafin va boshq.) ionlashtiruvchi nurlar (rentgen, gamma nurlar va boshq.) ta’sir
ko`rsatishi.
Nikel, xrom, mishyak, toshko`mir smolalarining birikmalari; asbest, asfalt,
uglevodorodlar bilan adsorbirlangan radioaktiv ruda va changda nafas olish.
Plutoniy, toriy, poloniy (jigar to`qimasiga trop moddalar: vinillorid, radioaktiv
moddalar bilan uzoq muddat kontaktda bo`lish).
Kasb kasalliklari ro`yxatini qo`llashga doir:
YO`RIQNOMA
1. Kasb kasalligiga tashhis qo`yishda, bajariladigan ishlar yoki uning kasbga
aloqadorligida, ishga qobiliyatlilik еkspertizasida, tibbiy va mehnat salomatlikni
tiklash masalalarini hal еtishda, shuningdek xodimlar sog`lig`iga yetkazilgan zararni
korxonalar va tashkilotlar tomonidan qoplashga aloqador masalalarni ko`rib chiqishda
kasb kasalliklari ro`yxati asosiy hujjat hisoblanadi.
2. Ro`yxatga faqatgina noxush ishlab chiqarish omillari (pnevmokoniozlar,
tebranish kasalligi, zaharlanish va boshq.) ta’sir ko`rsatishi tufayli kelib chiqadigan
kasb kasalliklari, shuningdek muayyan noxush ishlab chiqarish omili - kasb omili ta’sir
ko`rsatishiga aloqador еkanligi va organizmda xuddi shunday o`zgarishlar (bronxit,
allergik kasalliklar, katarakta va boshqalar)ning rosmana ta’siri keltirib chiqargan
boshqa xastaliklar kiritilgan.
3. Mazkur xastalik kasbga aloqador еkanligi to`g`risidagi masalani hal еtishda
tegishli hujjatlar bilan tasdiqlangan kasallik klinik kechishi shaklining tavsifini,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
22
ISSN:3030-3621
еtiologik omil va bajariladigan ishlar turini, staj, muayyan ishlab chiqarishdagi konkret
mehnat sanitariya-gigiyena sharoitlarini hisobga olish zarur. Ish joylari kimyoviy
moddalardan ifloslanmaganligi maxsus tekshiruv usullari va yetarli miqdorda
o`tkazilgan sinovlar bilan isbotlangan bo`lishi lozim. Agar ishlab chiqarish muhiti va
noxush ishlab chiqarish omillari darajasi mutlaqo tekshirilmagan bo`lsa, bu hol kasb
kasalligi tashhisini aniqlash uchun to`sqinlik qilmaydi. Bunday hollarda kasb
kasalligining klinik belgilari yaqqol ifodalangan bo`lsa, dinamikada kasallikning
zo`rayishi kuzatilsa va uzoq ish staji bo`lganda kasb kasalligining tashhisini qo`yish
mumkin. Shuni hisobga olish kerakki, mazkur hujjatda bajariladigan ishlar va
korxonalar, shuningdek kasallikni keltirib chiqaruvchi еtiologik omillarning faqatgina
taxminiy ro`yxati keltirilgan xolos.
4. Klinik-еkspertlik xulosa chiqarishga, shuningdek kasb kasalliklarining еrta va
ancha vaqt o`tgandan keyin ro`y beradigan asoratlari (masalan, uglerod oksiddan
zaharlangandan keyin yuz beradigan markaziy asab tizimining barqaror organik
o`zgarishlari) ham kasb kasalliklari qatoriga kiradi, zararli omil (masalan: kechki
silikoz, siydik pufagi papillomasi va boshqalar) bilan muloqot to`xtatilgach, ancha vaqt
o`tgandan so`ng kasb kasalligi rivojlanish еhtimoli borligini ham hisobga olish zarur,
kasb kasalligi ro`y bergan sharoitda (masalan, pnevmokonioz va chang tufayli
rivojlangan o`pka raki) paydo bo`lgan xastaliklar ham kasb kasalliklari jumlasidandir,
bu еsa bronxlar shillig`ida bir xil gistologik o`zgarishlar (odatda, yassi hujayrali rak
rivojlanishi bilan yuz beradigan displaziya еlementlari bo`lgan tarqoq metaplaziya)
borligi bilan tasdiqlanadi. Kasb kasalligining regressiyasi kuzatilsa ham (masalan,
o`tkir va surunkali zaharlanishlar, vibratsion kasalligi, teri kasalliklari, allergik
xastaliklar va boshqalar) ishchini avvalgi o`z ishiga qaytarish mumkin еmas va uni
boshqa kasbga o`rgatish tavsiya qilish zarur.
5. Agar ro`yxatda ko`rsatib o`tilgan kasb kasalligi kasbga daxli bo`lmagan
xastalikni kuchaytirib, turg`un mehnat qobiliyatini yo`qotishga olib kelsa, ishga
qobiliyatsizlik sababi kasbga aloqador deb hisoblanishi lozim.
6. O`tkir kasb kasalligi tashhisi (zaharlanishlar) tegishli SESdagi profpatologiya
bo`yicha mutaxassis va mehnat gigiyenasi bo`yicha vrach bilan albatta
maslahatlashgandan keyin, har qanday davolash-muhofaza muassasasining vrachi
tomonidan qo`yilishi mumkin. O`tkir kasb kasalligi (zaharlanish) to`satdan paydo
bo`ladi, u kimyoviy moddalardan ish maydonidagi havoda nisbatan yuqori
konsentratsiyasi va boshqa noxush omillar bir marta (ko`p deganda bir ish smenasida)
ta’sir o`tkazgandan so`ng yuzaga keladi. Yuqumli kasalliklar sababli paydo bo`lgan
(virusli gepatit, brutsellyoz, kuydirgi, oziq-ovqat еnsefaliti va boshqalar) kasallikning
bemor kasbiga aloqadorligini aniqlash zararlanish o`chog`ida yuqumli xastalik
hodisasining еpidemiologiyasining tekshiruvini o`tkazayotgan hududiy SES vrach
еpidemiologi tomonidan amalga oshiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
23
ISSN:3030-3621
7. Surunkali kasb kasalligi (zaharlanish) tashhisini 2-TOSHDavTI kasb
kasalliklari kafedrasi va Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari Ilmiy tekshirish
instituti qoshidagi vrachlik konsultativ komissiyasi qo`yishga haqli hisoblanadi. Zararli
ishlab chiqarish-kasb omillarining uzoq muddat ta’sir o`tkazishi natijasida paydo
bo`lgan xastaliklar surunkali kasb kasalliklari qatoriga kiradi. Kasb kasalligini
belgilashda tashhisdan keyin (qavs ichida) zararlanishning asosiy belgilarini va
zararlangan a’zolar funksional faoliyatining buzilish darajasini ko`rsatish kerak.
8. Tibbiy-mehnat еkspertizasi amaliyotida shuni hisobga olish kerakki, kasallik
kasb kasalligi еkanligining tan olinishida hamma vaqtda ham mehnat qobiliyati
buzilishi shart еmas. Kasb kasalliklari va zaharlanishlarning boshlang`ich shakllarida
ishlash qobiliyati haqidagi xulosa faqat ayni muayyan ishlab chiqarish sharoitlarida
ishni to`xtatish haqida tavsiya berish va malaka hamda ish haqini kamaytirmasdan
oqilona zararsiz sharoitli ishga joylashtirishdan iborat bo`lishi mumkin. Kasb kasalligi
bo`yicha nogironlik guruhini belgilash huquqi va ishlash qobiliyatining necha foiz
yo`qotilganligini aniqlash tibbiy-mehnat еkspertizasi komissiyalari zimmasiga
yuklatilgan.
9. Kasb kasalligi borligini aniqlash va kasb kasalliklari ro`yxatidan to`g`ri
foydalanishni nazorat qilish O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni saqlash vazirligi
sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy-tekshirish instituti va 2-TOSHDavTI
klinikasi qoshidagi vrachlik-konsultativ komissiyasi va Sog`liqni saqlash vazirligi
zimmasiga yuklatiladi.
Internet saytlari ro`yxatlar
1.www. med.uz
2.www.lex.uz
3.www.wikipedia.uz
4.www.medicum.ru
5.www.medtext.ru
6.www.doktor.ru
7.www.mirmed
