Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
179
ISSN:3030-3621
SHASHMAQOMNING MUSIQIY TUZILISHI VA ESTETIK
XUSUSIYATLARI
No’monov Iftixor Iqboljonovich
Andijon davlat universiteti Musiqa
sanʼati kafedrasi oʻqituvchisi
Annotatsiya
: Mazkur maqolada o‘zbek musiqa merosining noyob
namunalardan biri bo‘lgan Shoshmaqomning musiqiy tuzilmasi hamda estetik
xususiyatlari tahlil etilgan. Asarning ichki tarkibiy qismlari, lad va ritmik asoslari,
shuningdek, estetik go‘zalligi va falsafiy mazmuni yoritilgan. Shoshmaqomning o‘ziga
xosligi, uning ijro uslubi, ashula va cholg‘u uyg‘unligi orqali milliy musiqa
tafakkuridagi tutgan o‘rni asoslab berilgan. Maqola natijalari Shoshmaqomni yanada
chuqur o‘rganish, targ‘ib etish va yosh avlodga yetkazish muhimligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Shoshmaqom, maqom san’ati, musiqiy tuzilma, estetik
xususiyatlar, lad tizimi, usul, tasavvuf, milliy musiqiy meros.
Shashmaqom — bu Markaziy Osiyo xalqlari, xususan o‘zbek va tojik xalqlari
musiqiy madaniyatining eng yirik, murakkab va chuqur ma’naviy mohiyatga ega
bo‘lgan maqom tizimidir. Uning asosiy qismi oltita maqomdan iborat bo‘lib, har bir
maqom o‘zining estetik, ritmik va ohangdorlik xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Shashmaqom maqomlari nafaqat musiqiy tuzilish, balki falsafiy va ruhiy ifoda vositasi
sifatida ham xizmat qiladi.
Shashmaqom maqomlari va ularning asosiy tuzilishi
Shashmaqom tizimi oltita asosiy maqomdan iborat bo‘lib, ularning har biri
o‘ziga xos musiqiy mexanizmlar, melodiya chiziqlari va ritmik naqshlarga ega. Ushbu
maqomlar quyidagilardir:
Buzruk — Shashmaqomning eng keng va murakkab maqomi. U chuqur va nafis
ohanglarga ega bo‘lib, odatda tasavvufiy va falsafiy mavzularni ifodalaydi. Buzruk
maqomida ko‘plab kichik qismalar — nasr, tasnif, tarona, ufar va boshqalar mavjud.
Bayot — Yumshoq, muloyim va samimiy ohanglarga ega bo‘lib, inson qalbining
his-tuyg‘ularini, mehr-muruvvatni ifodalashda qo‘llaniladi. Bayot maqomi ko‘pincha
muhabbat va insoniy munosabatlarni yoritadi.
Navo — Odatda yangilik va jonlilikni ifodalaydi. Navo maqomi ritmik va
melodiya jihatdan jonli bo‘lib, ko‘plab musiqiy asarlarda ijro etiladi.
Rast — Kuchli va barqaror ohanglarga ega, ko‘pincha irodali, jasoratli ruhiy
holatlarni aks ettiradi. Rast maqomi Shashmaqomning kuch-quvvat ramzi sifatida
qaraladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
180
ISSN:3030-3621
Segoh — Mehr-muruvvat va shirinlikni ta’kidlaydigan maqom bo‘lib, inson
qalbining nozik va samimiy qirralarini ochib beradi.
Iroq — Odatda qayg‘u va xayolparastlikka boy, chuqur ruhiy kayfiyatni
ifodalaydi.
Har bir maqomning musiqiy elementlari
Melodiya: Har bir maqomning melodiya chizig‘i o‘ziga xos bo‘lib, u ma’lum
ohanglar ketma-ketligidan tashkil topgan. Masalan, Buzruk maqomining melodiya
chizig‘i aniq va keng diapazonga ega, ko‘plab ornamentlar bilan boyitilgan. Melodiya
ijro uslubida mahorat va shaxsiy ifoda katta rol o‘ynaydi.
Ritm: Shashmaqom maqomlarida asosan ikki xil ritmik o‘lchovdan
foydalaniladi — 4/4 va 6/8. Ritm musiqaga harakat va dinamikani beradi, hamda
ma’lum his-tuyg‘ularni ifodalashga xizmat qiladi. Masalan, Bayot maqomi ko‘proq
sekin va muloyim ritmga ega, Iroq esa biroz sekin va qayg‘uli ritm bilan ijro etiladi.
Qismlar: Har bir maqom quyidagi qismlarga bo‘linadi:
Nasr — og‘zaki so‘z bilan qo‘shiqning boshlang‘ich qismi, uni ko‘pincha erkin
ohangda kuylashadi.
Tasnif — ritmik va melodik jihatdan aniqroq va takroriy bo‘lim.
Tarona — ko‘proq ritmik va jonli bo‘lib, musiqa harakatiga jon bag‘ishlaydi.
Ufar — odatda instrumental qismlar.
Tasnifxon — so‘zli qism.
Shashmaqom san’atida maqomlar ketma-ketligi aniq qoidalarga asoslangan
bo‘lib, musiqaning dramatik harakatini shakllantiradi. Masalan, Buzruk maqomi
ko‘pincha boshlang‘ich maqom sifatida ijro etiladi va keyinchalik Bayot, Navo va
boshqa maqomlarga o‘tadi. Har bir maqomning ohangiy kayfiyati navbatdagi
maqomning ruhiy va badiiy ifodasini to‘ldiradi.
Bu ketma-ketlik Shashmaqom ijrosini yanada murakkab, chuqur va o‘ziga xos
qiladi. Shuningdek, maqomlar o‘rtasida o‘zaro ma’no, ritm va melodiya uyg‘unligi
tinglovchiga musiqiy kontseptsiya haqida kengroq tushuncha beradi.
Shashmaqom — bu shunchaki musiqiy ijro emas, balki ma’naviy-estetik ifoda
tizimidir. Bu san’at turida musiqaning har bir unsuri — ohang, ritm, so‘z, ovoz, ijro,
hatto sukunatlar ham muayyan badiiy-estetik maqsadga xizmat qiladi. Uning asosini
tashkil qiluvchi g‘oyaviy-estetik tushunchalar asrlar davomida sayqal topgan, ijro
san’atining mukammal shaklga kelishiga olib kelgan. Ayniqsa, tasavvuf falsafasi,
g‘azal janri, ruhiy tahlil va musiqiy timsollar Shashmaqom estetikasi asosida yotadi.
Musiqiy estetikadagi asosiy mezonlar
Shashmaqomning estetik qoidalari o‘ziga xos: u nafaqat eshitiladigan musiqa,
balki ruhda seziladigan tuyg‘ular, tasvirlar, ma’naviy holatlar majmuasidir. Estetik
mezonlar quyidagilarda yaqqol ko‘zga tashlanadi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
181
ISSN:3030-3621
Ohangiy go‘zallik: Shashmaqomdagi har bir ohang — bu mukammal tugal
badiiy fikr, u o‘z ichida aqliy uyg‘unlik, ruhiy barqarorlik va hissiy to‘yinishni aks
ettiradi.
Emotsional ifoda: Har bir maqom ma’lum bir hissiy kayfiyatni ifodalaydi.
Masalan, Buzruk — iztirob va ruhiy izlanish, Bayot — muhabbat va orom, Iroq —
armon, xayol va yurak sadosi.
Ijro estetikasi: Hofizning ovoz madaniyati, talaffuzi, ohangni "nafas bilan"
kuylashi, o‘z ifodasini o‘quvchi bilan bog‘lashi — estetikning ajralmas qismidir.
So‘z va musiqaning uyg‘unligi (g‘azalning estetik roli)
Shashmaqomda ishlatiladigan matnlar, asosan, klassik g‘azal janrida bo‘lib, ular
Navoiy, Jomiy, Hofiz, Sa’diy kabi mutafakkir shoirlar qalamiga mansub. Ushbu
g‘azallar quyidagi estetik talablarga javob beradi:
Tasviriylik: G‘azallarda ko‘plab metafora, ramz va tashbehlar ishlatilgan.
Masalan, ko‘z yosh — suv, yurak — cho‘g‘, yor — quyosh kabi tasvirlar musiqiy ifoda
orqali kuchayadi.
Falsafiy chuqurlik: Har bir satr ostida hayot, ishq, iymon, tavba, sabr kabi
murakkab ma’nolar yashiringan.
Ruhiy uyg‘unlik: Matn va musiqa uyg‘unlashganida ijro tinglovchining qalbiga
bevosita ta’sir qiladi.
Shashmaqomda matn faqat ohangni to‘ldirish vositasi emas — balki ohang
matnga xizmat qiladi. Ya’ni, musiqaning asosiy vazifasi — g‘azal orqali berilayotgan
ma’noni yurakka yetkazish.
Tasviriylik va kayfiyat uyg‘unligi
Shashmaqomda tasviriylik — muhim estetik vosita. Maqom ijrosi davomida
hofiz va sozandalar bir necha usuldan foydalanadilar:
Dinamikani boshqarish: Sekin boshlanib, asta-sekin kuchayadigan yoki
aksincha sustlashuvchi ohanglar orqali dramatik ta’sir yaratiladi.
Modulyatsiya: Maqom ichida ohangni pastdan yuqoriga yoki yuqoridan pastga
harakatlantirish orqali ruhiy kechinmalar aks ettiriladi.
Paxta (sukunat): Ba’zi ohanglar orasida sukunat ishlatilib, ruhiy "nafas olish"
uchun imkon yaratiladi — bu sukunatlar ham estetik vosita hisoblanadi.
Shuningdek, kayfiyatni ifodalashda temp, ritm, ovoza balandligi, sado tovushi
kabi elementlar uyg‘un ravishda ishlatiladi.
Xalq estetikasi va Shashmaqom
Shashmaqom estetikasi xalq qalbidan o‘sib chiqqan. Unda:
milliylik,
ruhiy teranlik,
go‘zallikni ifodalash,
madaniy me’yorlarga sodiqlik mavjud.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
182
ISSN:3030-3621
Shashmaqom nafaqat elita madaniyati, balki xalq qalbining nidosi sifatida
shakllangan. Undagi ifoda vositalari xalq ruhiyatiga mos va yaqin bo‘lib, shu bois
bugungi kunda ham zamonaviy tinglovchiga ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shoshmaqomning estetik xususiyatlari Shoshmaqom — bu shunchaki musiqa
emas, balki falsafiy-estetik tizimdir. U insonga ruhiy poklanish, tafakkur va ichki
uyg‘onish tuyg‘usini beradi.
Estetik go‘zallik: Ohanglar uyg‘unligi, matnlar poetikasi va ifoda vositalarining
nozikligi Shoshmaqomning go‘zallik mohiyatini belgilaydi.
Falsafiy mazmun: Ko‘plab asarlarda tasavvufiy g‘oyalar, inson ruhiyati,
muhabbat va Haq bilan birlashuv mavzulari aks ettiriladi.
Ijodiy erkinlik: Ijrochilar improvisatsiya (badihalik) orqali Shoshmaqomni
yangicha talqinda ifoda etishadi, bu esa uning hayotiyligini ta'minlaydi.
Xulosa qilib aytgabda Shoshmaqom — o‘zbek milliy musiqasining durdonasi
bo‘lib, u nafaqat musiqa san’ati, balki xalqning estetik didi, ma’naviy dunyoqarashi va
madaniy merosining timsolidir. Uning musiqiy tuzilmasi va estetik xususiyatlarini
chuqur o‘rganish, bu san’atni yosh avlodga yetkazish va asrash dolzarb vazifalardan
biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
1.
Qosimov, F. (2008). O‘zbek maqom san’ati. Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
Sultonov, Z. (2012). Shashmaqom: tarix, nazariya, ijro. Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti.
3.
Yusupova, D. (2004). Maqomlar poetikasi va estetikasi. Samarqand: Samarqand
davlat universiteti nashriyoti.
4.
Abdurashidov, M. (1998). Maqom san’ati asoslari. Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi.
5.
Saidov, M. (2015). “Shashmaqomning estetik xususiyatlari va musiqiy ifoda
vositalari” // San’atshunoslik ilmi yangiliklari.
6.
Iskandarov, A. (2020). Maqom san’ati va tasavvuf. Buxoro: Buxoro davlat
universiteti nashriyoti.
