Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
98
ISSN:3030-3621
MIRZA ULUǴBEKTIŃ JÁHÁN ILIMINE QOSQAN ÚLESI
Tursınbaeva Umida
Ózbekistan mamleketlik konservatoriyası
Nókis filialı “Muzikatanıw” bólimi 1 kurs studenti
Annotatsiya:
Bul maqalada Mırza Uluǵbektiń ómiri haqqında , oniń iskerligi,
patshalıǵı, ustazlıǵı, alıp barǵan siyasatı, aspan denelerin úyrengenligi, astanomiya,
matematika haqqında maǵlıwmat berilgen.
Gilt sózler:
Patsha, siyasat, ustaz, matematika, astranomiya
ВКЛАД МИРЗО УЛУГБЕКА В МИРОВУЮ НАУКУ
Аннотация:
В данной статье представлена информация о жизни Мирзы
Улугбека, его деятельности, правлении, наставничестве, проводимой политике,
изучении небесных тел, астрономии и математике.
Ключевые слова:
Правитель, политика, наставник, математика,
астрономия
THE CONTRIBUTION OF MIRZO ULUGBEK TO GLOBAL SCIENCE
Abstract:
This article presents information on the life of Mirza Ulugbek, his
activities, reign, mentorship, implemented policies, and his studies of celestial bodies,
astronomy, and mathematics.
Keywords:
Ruler, politics, mentor, mathematics, astronomy
Prezidentimiz 12-sentyabr kúni “Ullı alım hám ataqlı mámleket arbabı Mirza
Uluǵbektiń tuwilǵanınıń 630 jıl tolıw múnásebetin keń nıshanlaw boyınsha”
1
qarar
imzaladı.
Mırza Uluǵbek (tolıq atı Muhammad Taraǵay ibn Shohrux ibn Temur Uluǵbek
Kóragan) maǵulsha xannıń kúyewi degen mánisti ańlatadı. Temuriyler mámleketiniń
patshası, ullı astranom hám matematik. Ákesi Shohrux Mirza dáwirinde
Mawarawınnahr hákimi ákesi qaytıs bolǵannan soń pútkil Temuriyler imperiyası
patshası boladı. Uluǵbek trigonometriya hám sferik geometriya kibi astranomiya
menen baylanıslı matematika tarawındaǵı sonıń menen kórkem óner hám intelektual
iskerligi menen ajıralıp turǵan. Bes tildi: túrk, arab, parsı, maǵul,xıtay tillerin bilgen
degen shamalaw bar. Mirza Uluǵbek uzaq jıllar dawamında óz saltanatın ádálatlı
basqarıw menen birge ilim-pán, mádeniyat hám kórkem óner rawajlandırıwǵa ayrıqsha
itibar bergen. Onıń qáwenderligi astında kóplep medreseler, mektepler, kıtapxanalar,
meshitler, kópirler, baǵlar qurılǵan. Nátiyjede úlkemiz hár tárepleme gúllep, Shıǵıstaǵı
iri mádeniyat hám ilim-pán diyarına aylandı.
1
Prezident pármani 2024-jıl 12 sentyabr
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
99
ISSN:3030-3621
Mirza Uluǵbek matematika, fizika, tariyx tarawlarında úlken nátiyjeler qolǵa
kirgizgen. Samarqand qalasındaǵı ózi qurǵan rasadxanası jáhán astranomiya pániniń
rawajında túp burılıs jasadı. Rasadxanasınıń ishindegi úlken ásbap kvadrattıń jer
astında saqlanǵan bólegi biyikligi mnen 11 metr bolǵan. 1964-jılı Uluǵbek rasadxanası
qasında Uluǵbek muzeyi ashılǵan. Uluǵbek rasadxanasınıń ishki kórinisi haqqında
Ózbekistan hám shet el alımları ilimiy izertlewler alıp barmaqta. Jaqın jıllarǵa shekem
Uluǵbek tek astranom hám matematik dep esaplanar edi. Lekin, onıń dóretiwshiliginde
tariyx, muzika bólimleride bar ekenligi anıqlandı. Ol payǵambarımız Muxammed
(s.a.v) niń “Besikten qábirge shekem ilim izle degen” hádisine hár dayım ámel qılǵan.
Uluǵbek Axmad Farǵoniy, Farobiy, Muso Xorezmiy, Beruniy, Ibn Sino, Umar
Hayyam shıǵarmaların úyrenedi. Bul tulǵalar arqalı Grek alımları Aflatun, Arastu,
Gipparx, Ptoomey menen tanısadı. Uluǵbek danishpanda bolǵan Qurani-Kárimniń
ayırım súrelerin yadtan bilgen.
Tariyxshı Mirza Muxammad Xaydar “Tarixiy Rashidiy ” asarida Mirza Uluǵbek
danıshpan “ tórt ulıs tariyxın ” jazıp qaldırǵan edi, deb jazǵan. Uluǵbektiń turkiyada
jazǵan “Tarixi Arba” shıǵarması Shınǵısxan basıp alǵan mámleketlerdiń XIII-XIV
ásirler birinshi yarımındaǵı siyasiy ómirin úyreniwde áhmiyetli material esaplanadı.
Uluǵbektiń astranomiya mektebi óz dáwiriniń ózine say akademiyası edi. Ataqlı
francuz filosıfı jazıwshı hám tariyxshı alım Volter “Uluǵbek Samarqandta bolıp
akademiyaǵa tiykar saldı. Jer sharın ólshewdi buyırdı astranomiyaǵa baylanıslı
qatarlardı dúziwde qatnastı” – dep jazǵan edi.
2
Uluǵbektiń astranomiya mektebi orta
ásir musılman shıǵıs astranomiyasınıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetti. Uluǵbek
Samarqandta 2 medrese biri- Registan ansambli tarkibida hám ekinshisi Góri Amir
ansambl quramın dúzgen. Jáne bir matematikalıq shıǵarması “Risolai Uluǵbek” dep
ataladı onıń bir nusqası Hindistanda Aligar universiteti kitapxanasında saqlanadı ele
ilimpazlar tárepinnen úyrenilmegen.
Pán hám mádeniyat tariyxında óshpes iz qaldırǵan ilimiy miyası “Zij” esaplanadı.
Onda planetalar, quyash hám ay háreketleri, juldızlar katalogı onda qollanılǵan
matematik usıllar boyınsha orta ásirlerdegi shıǵarmalardıń eń tolıǵı bolǵanı ushın ol
dáslep musılman mamleketlerin ózine tartqan. XVI ásirdiń 2-yarımı hám XVII-XVIII
ásirlerdegi qatar musılman alımlar “Zij”ge pikir jazdı. Olar arasında mısırlı Abdulqadir
al Manufiy ash Shofiy, Iranlı Shoh Fathullox, Hind Farididin Dehlaviy, Turk
Muxammad Chalabiy, Daǵıstanlı Dolidan al Muxiy kibi alımlardıń pikirleri solar
qatarınnan. Bular arasında Hind alımı Savay jay iskerligi ayrıqsha orın tutadı.
Uluǵbektiń atı Evropa mámleketlerinda uluma dunya júzinde babası Amir Temurdıń
kúsh qudireti arqasında onı álleqashan tanıp alǵan. Evropa Amir Temur shańaraq
2
Fransiyaning aviakosmik poytaxtiga Mirzo Uluǵbek haykali órnatildi. Oz.sputniknews.uz
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
100
ISSN:3030-3621
aǵzaları haqqında birinshi bolıp Samarqandqa 1403-1405-jılları sayahat etken Ispaniya
elshisi Rui Gonsales arqalı esitken.
1711-jılda Oksfordta Uluǵbektiń geografik kestesi 3 márte baspadan shıqqan.
1908-1909-jılları Viyatkin Uluǵbek rasadxanasınıń tiykarǵı ásbabı kvadrattı qazıp
alǵan soń, samarqand alımlarında jańadan qızıǵıw oyandı. Nátiyjede 1918-jılda
Bartolov “Uluǵbek hám onıń dáwiri” shıǵarmasın jazadı. Sovet dáwirinde Uluǵbektiń
ómiri hám dóretiwshili menen mámleket jámiyetshiligin tanıstırıw boyınsha Qori
Niyoziy kóp háreket qılǵan. “Zij”diń tolıq halda ilimiy pikirler menen táminlengen
awdarmasın A.Axmedov 1994-jıl aprelde baspadan shıǵardı. Uluǵbek tuwılǵanıń 630-
jıllıǵı múnaebeti menen 10-11 oktyabr kunleri Samarqand qalasında “Mirza Uluǵbek
tákirarlanbas alım, ataqlı mámleket arbabı” atamasında konferensiyalar ótkerildi.
Juwmaqlap aytqanda Uluǵbek babamız pútkil dúnya júzine órnek bolatuǵınday
ádil aqıllı patsha, ullı ustaz, insaniylıq páziyletlerin ózinde jámlegen, úlgi bolatınday
ómir súrgen. Onıń jáhán iliminde tutqan ornı sol dárejede ullı, háttekionıń tuwılıwıda
bir urıstı toqtatqan, aspan denelerin úyrenip juldızlardı sanap óz kalendarın jaratqan,
630 jıl ótsede insaniyatqa paydası tiyip, óz qunın joǵaltqanı joq. Kóp alımlar onıń
shıǵarmalarınnan úlgi alǵan awdarmalaǵan, úyreniw ushın dunyanıń qay jerinde
bolmasın Ózbekistanǵa Samarqand qalasına kelip ilimiy jumıslar alıp barǵan. Biziń
aspanı shıq miymandos xalqımızdı kórgen. Álbette bul biz ushın úlken maqtanısh
jaslar arasınnanda el- jurtımız ilim ushın izlenip ullı iz qalatuǵın jaslar bolıp jetilisiwin
úmit etip qalamız.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
2.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific research
journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
3.
Axmedov Bóriboy Ózbekistan Tariyxı derekleri T: “Óqituvshi” 1991
4.
Axmedov Bóriboy “Amir Temur va Uluǵbek zamondoshlari xotirasida”
5.
“Talqin va tadqiqotlar” ilimiy uslubiy jurnali
6.
Dauletbaev T. Q. QORAQALPOQ BAXSHICHILIK SAN’ATINING RIVOJIDA
G ‘AYRATDIN UTEMURATOVNING MEHNATLARI //Вестник музыки и
искусства. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 90-94.
7.
Kamalova
G.,
Dauletbaeva
G.
DUWTAR
SAZ
ÁSBABÍN
ZAMANAGÓYLESTIRIWDIŃ ÁHMIYETI //Вестник музыки и искусства. –
2024. – Т. 1. – №. 4. – С. 89-94.
