Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
263
ISSN:3030-3621
OQINLIK SAN’ATIDA ARXETIPIK OBRAZLAR: DEV, PARI VA AJDAHO
TIMSOLLARINING BADIIY TALQINI
Kosimov Ruslan Kobuljon oʻgʻli
Andijon davlat pedagogika instituti
Filologiya fakulteti ona tili va adabiyoti:
qirgʻiz tili va adabiyoti yoʻnalishi 2-kurs 201-guruh
Kalit so‘zlar:
oqinlik san’ati, arxetip, dev, pari, ajdaho, mifologik obraz, folklor,
badiiy talqin
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqola oqinlik ijodidagi arxetipik obrazlar — dev,
pari va ajdaho timsollarining mifologik ildizlari, xalq ongidagi ramziy ma’nosi va ular
qanday badiiy talqin etilganini tahlil qiladi. Maqolada XIX-XX asr va zamonaviy
oqinlarning asarlaridan namunalar asosida ushbu timsollar orqali ifodalangan
g‘oyaviy-estetik mazmunlar yoritiladi. IMRAD usulida tuzilgan maqola oqinlik
san’atining chuqur ma’naviy qatlamlarini ochib berishga qaratilgan.
KIRISH
O‘zbek xalq og‘zaki ijodining muhim tarmoqlaridan biri — oqinlik san’ati xalq
tafakkurining timsollar, obrazlar va badiiy ramzlar orqali ifodalangan serqirra
ko‘zgusidir. Oqinlar asrlar davomida xalq orasida kuylab, og‘zaki ijod an’analarini
saqlab kelish bilan birga, ijtimoiy, axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni targ‘ib etuvchi
ijodkor sifatida faoliyat yuritgan. Oqinlik ijodida xalqning arxaik dunyoqarashi,
mifologik tasavvurlari keng aks etgan bo‘lib, ayniqsa dev, pari, ajdaho kabi obrazlar
ko‘p ishlatilgan va chuqur ramziy ma’no kasb etgan.
Mazkur maqolada dev, pari va ajdaho obrazlari oqinlik san’atida qanday
arxetipik manbaga ega ekani, ularning tarixiy ildizlari, mifologik va folkloriy tabiatini
tahlil qilish orqali ularning badiiy talqini yoritiladi.
USLUB (Methods)
Maqola yozish jarayonida adabiy-tahliliy, mifologik, tarixiy-komparativ va
kontekstual yondashuv metodlaridan foydalanildi. Tadqiqot materiallari sifatida XIX
asrda ijod qilgan Uvaysiy, Nodira kabi ayol oqinalarning doston va she’rlari, XX asrda
faoliyat ko‘rsatgan Komiljon Otaniyozov, Botir Yusupov kabi erkak oqinlarning
termalari hamda zamonaviy aytishuvlardan namunalar olindi.
Asosiy e’tibor ushbu obrazlarning:
qanday mifologik asosga ega ekani,
xalq ongida qanday arxetipik ma’nolarni ifodalashi,
ularning zamonaviy va tarixiy kontekstdagi badiiy talqinlari,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
264
ISSN:3030-3621
va oqinlar tomonidan ular orqali qanday ijtimoiy, axloqiy, estetik g‘oyalar
yetkazilgani
sin gari jihatlarga qaratildi.
NATIJALAR (Results)
Tadqiqot davomida quyidagi muhim xulosalar aniqlandi:
1.
Dev obrazining talqini:
Dev obrazining ildizi zardushtiylikdagi “Ahriman” yovuzlik kuchi timsoli
bilan bog‘liq. O‘zbek og‘zaki ijodida dev — insonning ichki yovuzligi,
kibr va zulmning timsoli sifatida namoyon bo‘ladi.
Oqinlikda dev obrazidan ijtimoiy adolatsizlik, zolim hukmdor,
manfaatsizlik, zulm ramzi sifatida foydalaniladi. Masalan, Komiljon
Otaniyozov kuylagan xalq dostonlarida dev bilan kurash — xalqning
ozodlik kurashi timsolidir.
2.
Pari obrazining talqini:
Pari qadim e’tiqodlarda g‘ayritabiiy go‘zallik, poklik va ruhiy yuksaklik
timsolidir. U islomgacha bo‘lgan davr mifologiyasida ham mavjud.
Oqinlikda pari ko‘pincha ideallashtirilgan ayol obrazini ifodalaydi —
vafodor yor, oqila ona, sadoqatli farzand. Pari, shuningdek, ilhom, orzu,
muhabbatni ifodalovchi ramz hamdir. Nodiraning she’riyatida pari
obrazida go‘zallik bilan birga aql-zakovat uyg‘un holda tasvirlanadi.
3.
Ajdaho obrazining talqini:
Ajdaho sharq mifologiyasida suv, yerosti olamining qudratli, ba’zan
yovuz kuchlarining timsolidir.
Oqinlar asarlarida ajdaho ko‘pincha tabiat ofati, adolatsizlik, dushman
kuch sifatida tasvirlanadi. Alpomish dostoni, Yusuf va Zulayho dostonida
ajdaho bilan kurashish orqali qahramonning jasorati, fidoyiligi targ‘ib
etiladi.
4.
Obrazlarning arxetipik vazifasi:
Bu obrazlar xalqning tarixiy xotirasi, axloqiy me’yorlari va orzu-
umidlarini ramziy ifodalashda xizmat qiladi.
Dev — yovuzlik,
Pari — ezgulik,
Ajdaho — sinov va g‘alabaning timsolidir.
MUHOKAMA
Dev, pari va ajdaho obrazlari oqinlik san’atida oddiy ertakiy obrazlar emas, balki
xalq ongida shakllangan arxetiplar — chuqur tarixiy, ma’naviy ildizlarga ega timsollar
sifatida qaraladi. Bu obrazlar zamonlar osha o‘z shaklini o‘zgartirgan bo‘lsa-da,
ularning ma’naviy mazmuni saqlanib qolgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
265
ISSN:3030-3621
Masalan, dev obrazidagi yovuzlik har bir davrda turli shaklda — zolim amaldor,
nafsga berilgan inson, yoki ma’naviy buzuqlik sifatida talqin qilingan. Pari esa har
doim ma’naviy go‘zallik, poklik, sadoqat timsoli bo‘lib qolgan. Ajdaho esa yengilishi
kerak bo‘lgan katta to‘siq, insoniyat oldidagi sinov sifatida namoyon bo‘ladi.
Oqinlar ushbu obrazlar orqali xalqni ezgulikka, sabr-toqatga, jasoratga da’vat
etgan. Ayniqsa, aytishuvlarda bu obrazlar zamonaviy muammolarga moslashtirib,
ijtimoiy tanqid vositasi sifatida ham ishlatilgan. Demak, bu obrazlar faqat estetik
komponent emas, balki ijtimoiy va axloqiy pozitsiyani ham aks ettiruvchi vositadir.
XULOSA
Oqinlik san’atida dev, pari va ajdaho obrazlarining badiiy talqini xalqning
qadimiy tasavvurlari, e’tiqodlari va axloqiy ideallarini ifodalashda muhim rol
o‘ynaydi. Bu obrazlar xalq ongidagi arxetiplar sifatida doimiy ravishda yangilanib,
zamon ruhi bilan uyg‘unlashib boradi. Oqinlar ana shu arxetipik obrazlar orqali xalq
ruhiyatini aks ettirgan, ijtimoiy haqiqatni kuylagan, ezgulikni ulug‘lagan.
Kelgusida bu mavzuni yanada chuqurroq o‘rganish uchun turli mintaqalardagi
oqinlik an’analarida ushbu obrazlarning o‘ziga xos talqinlari, ayollar va erkaklar
ijodidagi farqlar, hamda zamonaviy oqinlikda ularning yangicha ishlatilish uslublari
alohida tahlil qilinishi zarur. Bu esa nafaqat adabiy-tarixiy, balki psixologik va
sotsiokulturologik izlanishlarga ham zamin yaratadi.
Oqinlik san’atida dev, pari va ajdaho obrazlarining badiiy talqini xalqning
qadimiy tasavvurlari, e’tiqodlari va axloqiy ideallarini ifodalashda muhim rol
o‘ynaydi. Bu obrazlar xalq ongidagi arxetiplar sifatida doimiy ravishda yangilanib,
zamon ruhi bilan uyg‘unlashib boradi. Oqinlar ana shu arxetipik obrazlar orqali xalq
ruhiyatini aks ettirgan, ijtimoiy haqiqatni kuylagan, ezgulikni ulug‘lagan.
Kelgusida bu mavzuni yanada chuqurroq o‘rganish uchun turli mintaqalardagi
oqinlik an’analarida ushbu obrazlarning o‘ziga xos talqinlari, ayollar va erkaklar
ijodidagi farqlar, hamda zamonaviy oqinlikda ularning yangicha ishlatilish uslublari
alohida tahlil qilinishi zarur. Bu esa nafaqat adabiy-tarixiy, balki psixologik va
sotsiokulturologik izlanishlarga ham zamin yaratadi.
Shu bilan birga, zamonaviy oqinlarning yangi dunyoqarashlar asosidagi obrazlar
yaratishi, qadimiy arxetiplarni yangi ijtimoiy kontekstda ifodalash yo‘llarini o‘rganish
dolzarb ilmiy vazifa sifatida ko‘riladi. Chunki bunday obrazlar faqat folklor emas,
balki milliy o‘zlik, madaniy meros va zamonaviylik orasidagi ko‘prik vazifasini
bajaradi.
