Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
257
ISSN:3030-3621
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARINING AQLIY SALOHIYATINI
RIVOJLANTIRISHDA MENTAL ARIFMETIKANING O'RNI
МЕНТАЛЬНАЯ КОМПЕТЕНТНОСТЬ УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ
КЛАССОВ РОЛЬ МЕНТАЛЬНОЙ АРИФМЕТИКИ В РАЗВИТИИ
MENTAL COMPETENCE OF PRIMARY CLASS STUDENTS ROLE OF
MENTAL ARITHMETIC IN DEVELOPMENT
Ashurova Sojida Abduamad qizi
Termiz davlat pedagogika
instituti 3- bosqich talabasi
E-mail: sojidaashurova11@gmail.com
Telefon raqam: +998970697883
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bolalarning erkin fikrlash jarayonida mental
arifmetikaning qay darajada muhim ahamiyat kasb etishi va bu sohaning jahon
miqyosida jadallik bilan rivojlanyotganligi haqida fikr yuritiladi hamda mental
arifmetika bolalarning noyob qobiliyatlarini yuzaga chiqarishda asosiy omil ekanligi
ta'kidlanadi.
Аннотация:
В данной статье рассматривается психический процесс
свободного мышления детей. Обсуждается, насколько важна арифметика и
насколько быстро эта область развивается в мировом масштабе, и
подчеркивается, что ментальная арифметика является основным фактором
раскрытия уникальных способностей детей.
Abstract:
In this article, the mental process of children's free thinking It is
discussed how important arithmetic is and how rapidly this field is developing on a
global scale, and it is emphasized that mental arithmetic is the main factor in bringing
out the unique abilities of children.
Kalit so'zlar:
mental arifmetika, abakus, kreativlik, integratsiya, metod,
iste'dod, erkin fikrlash
Kirish.
Jadallik bilan rivojlanyotgan hozirgi zamonda ilm-fan asosiy soha bo'lib
ulgurdi. Fan-texnika yangiliklaridan xabardor bo'lgan holda ta'limning mental
arifmetika sohasiga o'z e'tiborimizni qaratamiz. Bugungi globallashuv davrida
yoshlarning teran fikrlashi, o'z qobiliyatini namoyish etishiga alohida e'tibor
berilmoqda. Bilamizki, jamiyatda o'z qarashlarini ifodalashi uchun har bir inson
shaxsiy fikri, tasavvuriga ega bo'lishi lozim. Bizga esa aynan dunyoqarashini erkin
ifoda etoladigan, o'z g'oyalari bilan taraqqiyotga munosib hissa qo'sholadigan yoshlar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
258
ISSN:3030-3621
kerak. Bu kabi fazilatlarni shakllantirish uchun biz yoshlarimizning ta'lim-tarbiyasiga
alohida e'tibor qaratishimiz shart. Zero, 1-Prezidentimiz aytganlaridek "Kelajak
bugundan boshlanadi. Hozir tarbiya masalasiga e'tibor berilmasa, kelajak boy beriladi
." [1]
Bolalarning vaqtini to'g'ri taqsimlash jarayonida turli xil innovatsion
texnologiyalardan foydalanish ularda ijobiy qobiliyatlarning yuzaga chiqishiga xizmat
qiladi. Ana shunday hislatlarni shakllantirish uchun aqliy rivojlanish sohasi bo'lmish
mental arifmetikadan foydalanish yaxshi samara beradi.Uning rivojlaninsh tarixi
haqida manbalarda "Yurtimizga mental arifmetika 2016-yildan boshlab kirib keldi va
birinchi musobaqada 200 nafar bola ishtirok etgan. Ushbu zamonaviy dasturning
asoschisi turk o'qituvchisi Halit Shindr hisoblanadi. ALOHA( Abakus learning of
higher arithmetic) mental arifmetika- bu yuqori sifatli dastur bo'lib matematik amalni
miyada kalkulyatordan ham tezroq hisoblashni o'rgatadi. Mental arifmetikani
o'rganishning asosiy vositasi bu abakus bo'lib, uni xitoyliklar - suanpan,
yaponiyaliklar-soraban hamda rossiyaliklar cho't deyishadi. "Abakus" yunoncha- hisob
taxtasi degan ma'noni anglatadi. XVI asrning oxiri XVII asrning boshlarida Bobilda
ixtiro qilingan va keyinchalik Xitoyga kirib kelgan"-deyiladi.[2] Ma'lum vaqt o'tgach
abakus jamiyatda o'z o'rnini yo'qotdi, hozirgi kunda mental arifmetika rivojlangan
mamlakatlarda u asosiy ish quroli bo'lib xizmat qilmoqda. Mental arifmetika sohasini
yanada takomillashtirish, barcha davlatlarga tatbiq etish jamiyat rivojlanishidagi asosiy
omil hisoblanadi.
A. Qisim.
Kompyuter texnologiyalari rivojlangan davrda inson aqliy salohiyati
kompyuterdan ham ildamlab ketdi. Buni biz aynan hozirgi davrda tez sur'atlar bilan
rivojlanyotgan mental arifmetikasi misolida ko'rishimiz mumkin. Inson o'zi yaratgan
vositaga bosh egmasligi, balki uni boshqara olish salohiyatiga ega ekanligini isbotladi.
Bu borada personal kompyuterlar bilan tenglasha oladigan iqtidorli yoshlarimiz
talayginani tashkil etadi.
"Mental arifmetika fan sifatida hozirgi kunda dunyoning 50 dan ortiq
mamlakatida targ'ib qilinmoqda. Ushbu sohaning Vatani Yaponiya hisoblanadi, lekin
undan ancha vaqt oldin bu metodika Xitoyda paydo bo'lgan. Keng miqyosda ,asosan,
Yaponiyada rivojlangan. Hozirgi kunda Osiyo mamlakatlari:Koreya, Yaponiya va
Xitoyda mazkur soha alohida fan sifatida maktab dasturlaridan o'rin olgan, ya'ni
majburiy fanlar qatoriga mental arifmetika ham kiritilgan."[3] Keyinchalik bu soha
rivojlangan mamlakatlarning davlat dasturiga aylandi. O'zbekiston ham ushbu faoliyat
bilan shug'ullanib kelmoqda.
Mental arifmetikasi qisqa hisob-kitoblarni amalga oshirish bilan birga murakkab
masalalarni ham soniyalarda yechish imkonini beradi. Bu metoddan foydalanib bolalar
murakkab misollarni ham qiyinchiliklarsiz bajarish imkoniyatiga ega bo'lishdi . Buni
quyidagi misolda ko'rishimiz mumkin
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
259
ISSN:3030-3621
Shu ko'rinishda berilgan misollarni farzandingiz hech qiynalmasdan , soniyalarda
bajarishi siz uchun qanchalik qiziqarli? Bu jarayonda siz sonlarni ketma-ketlikda aytib
borasiz farzandingiz esa mental arifmetikadan foydalanib ushbu javobni
kalkulyatordan ham tez hisoblaydi. Mana shunday xorijiy texnologiyalardan
foydalanish ta'lim tizimida ko'plab muvaffaqiyatga erishishimizga yordam beradi.
Agar mental arifmetikadan foydalanmasdan 52+64-47+89-23 shu kabi misollarni
bajarishsa, bu usul ko'pchilik o'quvchilarga qiyinchilik tug'diradi va vaqt unumi
pasayadi. Shu bois ham ta'limda mental arifmetikadan foydalanish ko'plab
mamlakatlarda targ'ib qilinmoqda. Mental arifmetika aynan o'quvchilarni o'ziga jalb
eta oladigan aqliy faoliyat turidir. Qisqa muddatda o'zlashtiriladigaan hamda
o'quvchilarni rag’batlantira oladigan faoliyat bo'lganligi uchun ham unga qiziqish
yuqori. Muntazam shug'ullanish jarayonida bolaning teran fikr yuritishi, o'z
hissiyotlarini bayon qila olishi, tez qaror qabul qilishi kabi xususiyatlari namoyon
bo'ladi.
Bolalar bir paytning o'zida ham sevgan mashg'ulot-lari bilan shug'ullanadi, ham
aql salohiyatini ishga soladi. Darslar juda mazmunli va motivatsiyaga boy tarzda
tashkil etiladi. " Biz bilamizki, ta'lim jarayoninig samarali bo'lishida motivatsiyaning
o'rni katta, chunki motivatsiya 92 foiz ta'limning samaradorligini ta'minlaydi. AQSH
mativatsiya masalasiga alohida e'tibor qaratadi. Ular bolalarining qiziqishlarini 1-
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
260
ISSN:3030-3621
o'ringa qo'yishadi va doimo qo'llabquvvatlashadi. Deyarli har kuni farzandlariga "Sen
eng aqllisan" , "Men senga ishonaman" , "Sen buni uddalay olasan" kabi ruhlantiruvchi
so'zlar bilan motivatsiya berishadi". [4] Amerikaning shu darajada yuksalishida ushbu
omilning ham o'z o'rni bor. Hech bir inson qobiliyatli yoki qobiliyatsiz bo'lib
tug'ilmaydi, faqat uning iste'dodlarinig yuzaga chiqishi siz-u bizning biroz qaratgan
e'tiborimizga bog'liq.
Qo'l harakatlari yordamida bolalar qo'shish, ayirish kabi arifmertik amallarni
bajaradi, mashg'ulot, albatta, ular va ularni kuzatyotgan bolalar uchun qiziqarli
tuyiladi. Bu esa o'z navbatida ta'lim jarayoniga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. "Inson miyasi
ikki yarim shardan iborat bo'lib uning chap qismi bilimlarning o'rganilishi bilan
rivojlanib boradi, o'ng qismining rivojlanishi esa turli xil iste'dodlar, ijodiy fikrlashni
yuzaga keltiradi. Bolalarda hozirgi kunda ta'lim olish jarayonida ularning faqat chap
miyasi rivojlanib , o'ng miya rivojlanmay qolyapti. Qobiliyatlarning yuzaga chiqishi
o'ng miyaning rivojlanishi bilan bog'liq". [5] Ko'pchilik insonlar o'ng qo'lda yozishadi
bunda ularda chap miya rivojlanadi, chap qo'lda yozganlarda esa o'ng miya
rivojlanadi.Mental arifmetikasi bilan shug'illangan, har ikkala qo'lda yoza oladigan
insonlarda har ikkala yarim shar ham rivojlanadi. Mashg'ulotning ijobiy tomonlarini
siz farzandingizni kuzatish jarayonida bilib borasiz.
Aslini olganda mental arifmetikasini o'rganish ikki bosqichda amalga oshiriladi,
birida aqliy faoliyat rivojlantirilsa, ikkinchisida esa tasavvur shakllantiriladi. Bola bir
vaqtning o'zida bir vazifani tasavvur qilib, ikkinchi vazifani bajara oladi.
Bu soha bilan shug'ullanishda asosan kichik yoshli bolalarning jalb qilinishining
sababi ularda turli xil hayotiy muammolarning mavjud emasligi tufayli diqqatning
muntazam shu faoliyatga qaratilganligidir. Zero, bu jarayonda o'quvchilardan diqqatni
bir joyga to'plab, mantiqiy fikr yuritishi talab qilinadi. Psixologlar tomonidan tadqiqot
olib borilganda mental arifmetika bilan shug'ullangan va shug'ullanmagan bolalar
o'rtasida farq taqqoslandi. Bunda mashg'ulot bilan shug'ullangan bolalar har qanday
topshiriqni qiynalmay bajarishi, o'zining fikrini erkin ifodalay olishi, kreativlik darajasi
yuqoriligi bilan shug'ullanmaydigan bolalardan ustun ekanligi kuzatildi. Shuni aytib
o'tish joizki, bolalar abakusda hisoblashni tamomlagach, qo'l yordamida tasavvur
xayoli orqali hisoblashadi. Ularning shu jarayonda ijodiy fikrlashi o'sadi, tasavvur
dunyosi kengayadi. Bu kabi aqliy rivojlantiruvchi sohalar zamon talabi bo'lib ulgurdi,
mana shunday zamonaviy texnologiyalardan samarali foydalanib, yosh avlod
tafakkurini o'stirish bizning asosiy vazifamiz. Barcha narsaning ijobiy va salbiy
tomonlari bo'lgani kabi mental arifmetikaning ham salbiy tomonlari bo'lishi mumkin.
Dars mashg'ulotlari o'qituvchi tomonidan to'g'ri tashkil etilmasligi o'quvchilarni
bezdirib qo'yishi mumkin. Mashg'ulotning faqat hisob-kitobdan iborat bo'lib qolishi
shunday oqibatlarga olib keladi. Shu sababli mental arifmetika darslarida
o'qituvchining bilimigagina emas, balki uning ijodiy fikrlashiga, kreativligiga ham
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
261
ISSN:3030-3621
alohida e’tibor beriladi. Mental arifmetika darslarida turli qiziqarli topshiriqlar ham
o'tkazilib turilishi kerak. Masalan, birgina abakus misolida aytadigan bo'lsak, bolaga
rasmi chizilgan rangsiz abakus beriladi, biror raqam ko'rsatilib , ushbu raqamni
abakusda tasvirlang degan topshiriq beriladi. Bunda u nafaqat abakusda ishlaydi, balki
ijodiy faoliyat bilan ham shug'ullanadi. Bizning zamonaviy mental arifmetika
darslarimizda bolalar nafaqat hisoblash, balki rassomlik, ijodkorlik sohasi bilan ham
shug'ullanishi mumkin.
Xulosa.
Ushbu maqolani yozishdan asosiy maqsad mental arifmetika bilan har
bir bola shug'ullanishi kerak ekanligini targ'ib qilish. Bu soha bolalarda ijobiy
fazilatlarning yuzaga kelishi hamda ularning vaqtini mazmunli tashkil etadi. Tez
sur'atlarda rivojlanyotgan yurtimizda raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash bizning
asosiy maqsadimiz, chunki Vatanimizning ertasi yoshlarimizning kelajagiga bog'liq.
Yurtimizda tubdan islohotlar olib borilyotgan paytda maktab darsliklariga mental
arifmetikani olib kirish ta'lim tizimining yanada samarador bo'lishini ta'minlaydi.
Natijada, o'quvchilarning barchasi bu faoliyat bilan shug'ullanish imkoniyatiga ega
bo‘lishadi. Farzandining tarbiyasiga befarq bo'lmagan har bir ota-ona uning ta'limiga
mas'uliyat bilan yondashadi, bunda ularga mental arifmetika kabi innovatsion ta'lim
dasturlari yordam beradi. Shu o'rinda amerikalik siyosiy arbob Benjamin Franklinning
"Eng yaxshi daromad bilimga kiritilgan sarmoyadir" degan fikri nechog'lik to'g'ri
ekanligini keltirib o'tishni lozim topdik. Farzandingiz kelajagi uchun sarflangan
sarmoya sizga foyda keltiradigan eng yaxshi biznes.
Sizning fikringizcha mental arifmetika sohasi maktab darsliklariga kiritilishi
kerakmi yoki yo'q?
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
I. Karimov "Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch"
2.
"Mstone.ru - ijodkorlik, she'riyat, maktabga tayyorgarlik" , " Leader_ education.
uz" sayti, "Surxon tonggi" , "Xalq so'zi" gazetalaridan @. mental arifmetika_navoiy
3.
"Boshlang'ich ta'limda tarbiya " metodik qo'llanma A. Juraveyo - "Mental
arifmetika " kitobi
4.
Davlatovna N. R. Indikatorlar asosida boshlang ‘ich sinf o ‘quvchilari faoliyatini
diagnostika qilishning o ‘ziga xosligi //Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali.
– 2022. – Т. 1. – №. 1А. – С. 51-55.
5.
Abdisamatova M., Norqobilova R. INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA
TARBIYA DARSLARINI TASHKIL ETISH //Interpretation and researches. –
2023. – Т. 1. – №. 1.
6.
Норкабилова Р. XORIJIY FANLARDAN BOLALARNING MAKTABGA
TAYYORGARLIGINING
DIAGNOSTIKASI
//Ижтимоий-гуманитар
фанларнинг долзарб муаммолари/Актуальные проблемы социально-
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
262
ISSN:3030-3621
гуманитарных наук/Actual Problems of Humanities and Social Sciences. – 2023.
– Т. 3. – №. 11.
7.
Normurodova H., Norgabilova R. VALUE OF MATHEMATICS IN PRIMARY
GRADES //Interpretation and researches. – 2023. – Т. 2. – №. 1.
8.
RD Norqobilova, SA Abdullayeva. DIAGNOSTIKA PEDAGOGIK MUAMMO
SIFATIDA. - Academic research in educational sciences, 2023
