Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
242
ISSN:3030-3621
RUS TILINI O‘QITISH METODIKASIDA FANNING ZAMONAVIY
LINGVODIDAKTIK DOLZARB MUAMMOLARI
Abdujalilova Mavjuda Tadjiddinovna
Xo’jaobod tumani politexnikumi
rus tili fani o'qituvchisi.
Annotatsiya:
Maqolada zamonaviy lingvodidaktikaning dolzarb muammolari
ko‘rib chiqilgan bo‘lib, XX asr oxiri – XXI asr boshlarida rus tilini o‘qitish
metodikasining rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari aks ettirilgan. Maqolada
maktabda rus tilini o‘qitish texnologiyalari, maqsadlari, mazmuni, nazariy anglanishi
va nazorat qilish ta’limdagi kompetentli yondashuv bilan bog‘langan.
Kalit so‘zlar:
lingvodidaktika, o‘qitish konsepsiyasi, til shaxsi, kompetensiya,
ta’lim texnologiyalari, yakuniy nazorat.
Аннотация:
В статье рассматриваются актуальные проблемы современной
лингводидактики, основные направления развития методики обучения русскому
языку в конце ХХ - начале ХХI веков. В статье соединены технологии, цели,
содержание, теоретическое понимание и контроль обучения русскому языку в
школе с грамотным подходом к обучению.
Ключевые слова:
лингводидактика, концепция обучения, языковая
личность, компетенция, образовательные технологии, итоговый контроль.
KIRISH
XX-XXI asrlarda xorijiy tillarni o‘qitishning zamonaviy metodikalarining
rivojlanishini asosiy yo‘nalishlari shaxs, davlat va jamiyat ehtiyojlari bilan bog‘liq.
Ushbu ehtiyojlar davlatning demokratik va huquqiy davlat sifatida shakllanishi
jarayonida shakllandi, ustuvorliklar o‘zgardi, bu ilmiy tadqiqotlar yo‘nalishlarida ham,
axborot texnologiyalari rivojlanishi va yutuqlarida ham namoyon bo‘ldi.
O‘qiyotganlarning ta’lim va maqsadlari xam shu bilan bog‘liq. O‘zbekiston ta’limini
modernizatsiya qilish, ta’limning yangi mazmuni, o‘quv jarayonini tashkil etishning
yangi shakllari, zamonaviy ta’lim texnologiyalari va ta’lim sifatini baholashning yangi
shakllarining organik birligiga qaratilgan rus tilini o‘qitishning yangi modelini qurishni
nazarda tutadi [1].Rus tilini o‘qitish hozirgi vaqtda uning me’yorlarini o‘zgartirish
sharoitida olib borilmoqda. Aholining umumiy va nutq madaniyati pasayib bormoqda.
Rus tilini o‘qitish bu sharoitda alohida ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lib, jamiyatning
nutq madaniyatining holati tilning o‘zi va uning xorijiy til sifatida inson haqidagi
g‘oyalarga asoslangan xorijiy tilni o‘qitishni shakllantirish bilan belgilanadi.
SHuni ta’kidlash kerakki, o‘quvchilar xorijiy tilni o‘rganishga judayam e’tiborli
bo‘lishmaydi, chunki xorijiy tilni bilish jamiyatda etarli darajada obro‘ga ega emas va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
243
ISSN:3030-3621
jamiyat xorijiy tilni tushunishning yuqori darajasiga ko‘tarila olmaydi, chunki xorijiy
tilda so‘zlashuvchilarning madaniyati darajasi etarlicha yuqori emas. To‘g‘ri, vaziyatni
bir zumda o‘zgartirib bo‘lmasligi aniq. SHu bois, maktabda rus tilini o‘quv predmeti
sifatidagi holatini tahlil qilish, ya’ni zamonaviy maktabda rus tilini o‘qitishning
mazmuni, maqsadlari, o‘qitish metodikasi, o‘qitishning didaktik vositalari, o‘qitish
texnologiyasi, o‘quvchilarning til bilimlari, ko‘nikmalari va qobiliyatlari, nazoratlarni
tashkil qilish kabi masalalar mohiyatini ochib berish zarur.
1903 yilda akademik A.A. SHaxmatov shunday deb yozgan edi: “bu juda muhim
masala... avvalo, maktabda rus tilini o‘rganish kerakmi, zarurmi yoki zarur emasligini
hal qilish kerak. Bu savol o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi, chunki bizning maktablarda
o‘qitishning hozirgi shakli rus tilini o‘rganish ortiqcha degan fikrni keltirib chiqaradi,
albatta, imloni o‘rganish, fikrlarni yozma ifoda etishni –
tilni o‘rganish
deb atash
mumkin emas” [2].
O‘tgan vaqtlar mobaynida maktabda rus tilining pozitsiyasi o‘quv fani sifatida
deyarli o‘zgarmadi. Zamonaviy maktab o‘quvchilari uchun rus tili darslari qiyin va
qiziqarli emasligi sir emas. Avvalo, bu bolalar rus tilini kundalik hayotdagi roli va
ahamiyatini tushunmasligi bilan bog‘liq. Uni o‘rganishga ma’no berish, to‘g‘ri va
chiroyli nutq qadriyatlarini qaytarish uchun esa maktabda rus tilini o‘qitish
metodikasiga fanning zamonaviy lingvodidaktik dolzarb muammolari nuqtai-
nazaridan qarash kerak.
Birinchi muammo – maktabda rus tilini o‘rganishning ahamiyati.
“Rus tili”
fanining ta’lim va tarbiyaviy ahamiyati rus tilining ijtimoiy funksiyalari bilan
belgilanadi, u aloqa va ta’sir vositasi, borliqni anglash, bilimlarni saqlash va
o‘zlashtirishdan iborat. Badiiy adabiyotning asosiy elementi og‘zaki san’at sifatida
namoyon bo‘ladi. Biroq, bu tushunchani zamonaviy o‘quvchiga etkazish osnon emas,
shuning uchun o‘qitishning tamoyillari, vositalari, usullari va uslublarini tanlash
o‘qituvchidan zamonaviy ilmiy yutuqlarga mos bilim va ko‘nikmalarni talab qiladi [5].
Ikkinchi muammo – maktabda rus tilini o‘qitishning maqsad va vazifalariga
taqaladi.
Rus tili rivojlanishini zamonaviy bosqichi, ya’ni o‘qitish metodikasi o‘quv
maqsadlarini aniqlashning yangi yondashuvlarini tavsiflaydi. “Kompetensiya”
tushunchasi maktabda foydalanishga kiritildi. Rus tilini o‘qitish kompetensiyasi nutq
bilan muloqot qilish va o‘quv jarayonida shakllangan rus tili haqidagi bilimlarni
o‘zlashtirishni o‘z ichiga oladi. O‘quv maqsadlari til, lingvistik, kommunikativ va
madaniy kompetensiyalar orqali belgilanadi.
Pirovard maqsad shu kompetensiyalarga ega bo‘lgan lingvistik shaxsni
tarbiyalashdir.
Til:
‒
til haqidagi bilimlarni tizim sifatida egallash, uning xususiyatlari, qoidalari va
bu bilimlardan amaliyotda foydalanish;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
244
ISSN:3030-3621
‒
lingvistik kompetensiya – tilga hodisa sifatida qarashni shakllantirish,
lingvistikani fan sifatida bilish;
‒
kommunikativ kompetensiya – o‘zganing nutqini tushunish, nutq vaziyatini,
nutq ahloq-qoidalarini hisobga olgan holda og‘zaki va yozma shaklda nutqdan erkin
foydalanish;
‒
madaniy kompetensiya – milliy madaniyatni ifodalash shaklini, til va xalq
tarixi o‘rtasidagi munosabatlarni, rus tili va rus nutqining milliy va madaniy
xususiyatlarini, dunyoning lingvistik rasmini shakllantirishni, milliy tamg‘aga ega
bo‘lgan til birliklarini, rus nutq etiketini, millatlararo muloqot madaniyatini anglash
kompetensiyalaridan iboratdir.
Rus tilini o‘qitish nazariyasi va amaliyotiga kompetensiya tushunchasini kiritish
shunchaki modda emas. Ushbu tushunchani kiritilishi maktabda rus tilini o‘quvchilar
tomonidan o‘zlashtirish mezonlari, o‘qitishning maqsadlari va mazmunini nazariy
tushunishning tabiiy natijasidir. Ushbu maqsadlarga erishish uchun ta’lim ob’ekti va
ta’lim mazmunini moslashtirish kerak. SHubhasiz, maktabda umumxalq tili tarixiy va
mahalliy turlarida o‘rganilishi kerak, shuningdek og‘zaki va yozma adabiy nutqni nutq
madaniyati, amaliy stilistika kabi jihatlariga ega bo‘lishi kerak. YAngi dasturlar va
darsliklarni ishlab chiqish istiqbolli hisoblanadi, ularning yaratilishida uch taraf
ishtirok etishi kerak: uchta yondashuvni birlashtirish uchun tilshunos, metodist va
o‘qituvchi: qiziqishga asoslangan ilmiy, tushunarli va amaliy yo‘nalish [3].
Uchinchi muammo – “Rus tili” maktabdagi o‘quv fanining mazmuni.
Hozirgi
bosqichda maktab lingvistik ta’limining asosiy mazmunini odatdagi bilim, ko‘nikma
va malakalar majmui bilan bog‘lashmaydi. Mazmuni davlat dasturlarida o‘z aksini
topgan O‘zbekiston maktablarning ta’lim standartlari o‘rta maktab bitiruvchisiga
yagona talablarni belgilaydi va o‘quv natijalarini baholashning yangi shakli –
kompetensiyani taklif etadi.
Bugungi kunda ta’limning maqsadi boshqacha tarzda shakllantiriladi: bir
avloddan boshqa avlodga ijtimoiy tajribani, insoniyat tomonidan yaratilgan madaniy
qadriyatlarni, shaxsiy rivojlanishni eng muhim faoliyatni shakillantirish orqali
namoyon bo‘ladi. SHu nuqtai-nazardan didaktikada ta’lim mazmuni insoniyatning
pedagogik jihatdan moslashtirilgan ijtimoiy tajribasi sifatida tushuniladi. “Rus tili”
fanining mazmunini aniqlashning nazariy sharti, bu faoliyat yondashuvi amalga
oshirilgan holda til va nutqni farqlashdir. “Rus tili” fanining mazmuni bilim va faoliyat
tarkibiy qismlaridan tashkil topgan.
Tilni bilish – bu til, uning tuzilishi, faoliyati, til tizimining turli darajadagi
birliklari, rus adabiyotining taniqli vakillari haqida umumiy va tizimli ma’lumotdir.
Nutq haqidagi bilimlar – bu nutq faoliyati, nutq faoliyatining mahsuli sifatida
matn, nutq uslublari va turlari, nutq janrlari, nutq tushunchalari haqidagi
ma’lumotlardir. Ushbu bilimlarni o‘zlashtirish o‘quvchining bilim va kommunikativ
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
245
ISSN:3030-3621
madaniyatini shakllantirish uchun zarur shartdir [4]. SHunday qilib, maktab
bitiruvchilari umuman xalq va har bir shaxs hayotida tilning o‘rni haqida tasavvurga
ega bo‘lmay turib, maktab grammatikasi doirasidagi imlo darajasida faqat yozma
nutqni egallasalar, tilning taqdiri uchun mas’uliyatni his etmaydilar.
To‘rtinchi muammo – rus tilini o‘qitish texnologiyalari.
O‘qitish texnologiyasini
tanlash o‘qituvchining sinfda o‘qitishning an’anaviy usul va vositalaridan yangilariga
o‘tishining murakkab jarayonidir. SHu bilan birga, an’anaviy texnologiya – ichki, tizim
va o‘qituvchi tomonidan qabul qilingan, innovatsion esa tashqi, joriy etilayotgan,
ammo hali qabul qilinmagan deb hisoblanishi mumkin. SHunday qilib, pedagogik
o‘tish jarayonlarini barqaror va yangilikning birligi sifatida qaralishi mumkin.
Ta’lim paradigmalarining izchil o‘zgarishi har doim ta’lim texnologiyalarining
o‘zgarishi yoki ularni modernizatsiya qilish bilan birga amalga oshadi. Odatdagi
o‘qitish metodlarimiz ta’lim texnologiyalari tomonidan siqib chiqarila boshladi.
O‘qitish metodikasi – bu bir avlod tajribasini boshqasiga o‘tkazish va inson
faoliyatining yangi tajribasini shakllantirish deb ataladigan pedagogik qoidalar,
metodlar, usullar va vositalar majmuidir. Har qanday o‘qitish usuli har doim ma’lum
bir ta’lim paradigmasiga asoslangan muayyan o‘quv fani bilan bog‘liq. YAqin-
yaqingacha o‘qituvchilarimiz sovet davrida ishlab chiqilgan bolalar va yoshlarni
kommunistik tarbiyalash g‘oyalariga asoslangan fanlarni o‘qitish, tushuntirish va
tasviriy
ta’limni
rivojlantirish
elementlariga
ega
bo‘lgan
metodlardan
foydalanishgandi.
O‘qitish texnologiyasi, ya’ni ta’lim texnologiyasi nazariyani amaliyotga va
amaliyotni nazariyaga yaqinlashtiruvchi bir bosqichidir. Uning mohiyati vaqt, joy,
ishtirokchilarning xususiyatlari va boshqa o‘ziga xos sharoitlarni hisobga olgan holda
ushbu qoidalarni (maqsadlar, vazifalar, prinsiplar, mazmun, metodlar, ta’lim va tarbiya
shakllari) ishlatish uchun tizimlarni shakllantirib o‘qitish metodikasini ishlab
chiqishdadir. Rus tili ta’lim texnologiyasining mazmuni jamiyatni rivojlantirish
strategiyasi, ta’limni rivojlantirish strategiyasi, ta’lim konsepsiyasi, ta’lim maqsadlari,
mazmuni, metodlari, tashkiliy shakllari, o‘qitish vositalari va jamiyatning ehtiyojlarini
samarali aks ettirishi kerak.
Beshinchi muammo – yakuniy nazorat shakllari, o‘quvchilarning rus tili bilim,
ko‘nikma va qobiliyatlarini baholash
. Maktab amaliyotiga “kompetensiya”
tushunchasini kiritish, ushbu fan bo‘yicha maktab o‘quvchilarini tayyorlash darajasini
oshirish bo‘yicha aniq orientirlar beradi va oxir-oqibat ushbu darajani nazorat qilish,
hisobga olish va baholashning butun tizimini sezilarli darajada o‘zgartiradi. Tilni bilish
darajasini baholash til va lingvistik kompetensiyani aniqlash uchun testlarni o‘z ichiga
oladi, kommunikativ kompetensiyani baholash esa nutq faoliyatini egallaganlik
darajasini tekshirishni o‘z ichiga oladi. Ushbu vakolatlar maktabda o‘qishning barcha
yillari davomida 1-sinfdan 11-sinfgacha shakllantirilishi, har bir kompetensiyaning
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
246
ISSN:3030-3621
mazmuni esa 5-sinfdan 11-sinfgacha rus tili fanining istalgan bosqichida yakuniy
nazorat materiallarida aks ettirilishi kerak. Boshqacha aytganda, har qaysi sinfda rus
tili yakuniy nazoratning tarkibiy tuzilishi bir xil: yakuniy ish uch qismdan iborat bo‘lib,
ularning har biri o‘quvchilarda muayyan kompetensiyani shakllanganligini tekshiradi
[2].
Rus tili fanining yakuniy nazorat imtihonining shakli shunday tuziladiki, u 4
kompetensiyalarni har biri o‘rta maktab bitiruvchilarida qay darajada shakllanganligini
tekshirish imkonini beradi.
YAkuniy nazoratda uch turdagi topshiriqlar qo‘llaniladi: javobi tanlanadigan
topshiriqlar, qisqa javobli topshiriqlar, batafsil javobli topshiriqlar. Javobi
tanlanadagan vazifalarning aksariyati o‘quvchilarning quyidagi til kompetentligini:
so‘z to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri yozilganligini, tinish belgilari jumlaga to‘g‘ri
qo‘yilganligini, shuningdek, qandaydir nutq birligini til normasiga mosligini (yoki mos
emasligini) aniqlash qobiliyati tekshiradi.
Javobi tanlanadigan bir nechta vazifalar lingvistik kompetensiyani – til
birliklarini aniqlash va ularni tasniflash qobiliyatini – va kommunikativ
kompetensiyani – bayonotni tushunish va mantiqan matnni qurish qobiliyatini
tekshiradi. Umuman olganda, javobi tanlanadigan vazifalar rus tili fanidan ba’zaviy
darajada bilimini tekshiradi.
Qisqa javobli ochiq turdagi vazifalar asosan sinaluvchilarning lingvistik
kompetentligini tekshirishga qaratiladi.
Tahlil qilish uchun javobi tanlanadigan vazifalarga qaraganda murakkabroq til
materiallari taklif etiladi va u ajratilgan til misollari (so‘zlar, iboralar, jumlalar)
shaklida emas, balki matn materialida taqdim etiladi.
Batafsil javobli ochiq turdagi vazifa – bu taqdim etilgan matnga asoslangan
insho. Topshiriq o‘quvchilarning kommunikativ va ma’naviy kompetensiyalarini
shakllanganligini tekshiradi, ya’ni amaliy nutq ko‘nikmalarini va maktab bitiruvchilari
monolog nutqiga egaligini, o‘z nuqtai-nazarini asosli va savodxonlik bilan ifodalay
olishini tekshiradi, bu nafaqat o‘quv faoliyatini muvaffaqiyati uchun, balki
bitiruvchining keyingi kasbiy ta’limi uchun ham muhimdir.
Mashhur olim-psixolog M.M. Rubinshteynning adolatli fikriga ko‘ra, “
yangi
maktab birinchi navbatda yangi o‘qituvchi”
. Zamonaviy sharoitda, jamiyat yangi
maktab yaratish zaruratiga duch kelganda, o‘qituvchining muammosi ikki barobar, uch
baravar, ehtimol o‘n barobar oshadi [3]. Birinchi navbatda bu so‘zlar, rus tili
madaniyatini saqlab qolish va uning boyliklarini yangi avlodlarga etkazish uchun katta
mas’uliyat yuklaydigan, rus tili o‘qituvchisiga tegishli.
XULOSA
Rus tili o‘quv fani sifatida yuz yildan ortiq vaqt davomida mavjud. O‘sha davr
pedagogik muammolar bugungi kungacha ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmadi. Ular
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
247
ISSN:3030-3621
zamonaviy til vaziyatiga, lingvodidaktik fan holatiga mos keladi. Rus tilini o‘qitish
maqsadlari – lingvistik, kommunikativ va ma’naniy kompetensiya orqali belgilanadi.
Pirovard maqsad shu kompetensiyalarga ega bo‘lgan lingvistik shaxsni tarbiyalashdir.
Adabiyotlar
1.
Антонова Е.С. Методика преподавания русского языка: коммуникативно-
деятельностный подход: учеб. пособие. М.: КНОРУС, 2007. 464 с.
2.
Обучение русскому языку в школе: учебное пособие для студентов
педагогических вузов / Под ред. Е. А. Быстровой. М., Дрофа, 2004. 240 с.
3.
Полат Е.С. Современные педагогические и информационные технологии в
системе образования: учеб. пособие для студ. высш. учебных заведений. М.:
Академия, 2008. 368 с.
4.
Обучение русскому языку в школе: учеб. пособие для студентов
педагогических вузов / Под ред. Е.А. Быстровой. М.: Дрофа, 2004. 240 с.
5.
Концепция модернизации российского образования на период до 2010 года.
М., 2001.
