Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
222
ISSN:3030-3621
INFORMATSION TEXNOLOGIYALAR SOHASIDAGI LEKSIK
BIRLIKLARNING STRUKTURAVIY-SEMANTIK TAHLILI
Bekmatova Nodira Ismoyiljonovna
Namangan Davlat Universiteti
1-bosqich tayanch doktorantura
(PhD) izlanuvchisi
nodirabek84@gmail.com
Annotatsiya
: Ushbu maqola Informatsion texnologiyalarning (IT) sohasidagi
leksik birliklarning strukturaviy-semantik xususiyatlarini chuqur tahlil qilishga
bag'ishlangan. Hozirgi davrda IT sohasi jadal rivojlanib, yangi tushuncha va
terminlarning paydo bo'lishiga sabab bo'lmoqda. Bu esa tilshunoslikda mazkur
birliklarni ilmiy jihatdan o'rganish zaruratini keltirib chiqaradi. Tadqiqot doirasida IT
sohasidagi leksik birliklar tarkibi, ularning ma'no qatlamlari, uslubiy xususiyatlari va
boshqa tillardan o'zlashma jarayonlari o'rganiladi. Jumladan, kompozitsion birikmalar,
qisqartmalar, metaforik va metonimik ko'chishlar tahlil qilinadi. Shuningdek, mazkur
terminlarning o'zbek tilidagi ekvivalentlari va ularning shakllanish mexanizmlari
yoritiladi. Tadqiqot natijalari IT sohasining leksik boyligini tushunishga,
atamashunoslik
muammolarini
hal
etishga
va
terminologik
lug'atlarni
takomillashtirishga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
Informatsion texnologiyalarning (IT), leksik birliklar,
strukturaviy tahlil, semantik tahlil, neologizmlar
Abstract:
This article is dedicated to an in-depth structural-semantic analysis of
lexical units within the domain of Information and Communication Technologies
(ICT). In the contemporary era, the rapid development of the ICT sector has led to the
emergence of numerous new concepts and terms, necessitating a scientific linguistic
study of these units. The research explores the composition of ICT lexical units, their
semantic layers, stylistic features, and the processes of borrowing from other
languages. Specifically, compound terms, acronyms, and metaphorical and metonymic
transfers are analyzed. Furthermore, the Uzbek equivalents of these terms and their
formation mechanisms are elucidated. The findings of this study aim to contribute to a
better understanding of the lexical richness of the ICT field, to address terminological
challenges, and to enhance specialized dictionaries.
Keywords:
Information and Communication Technologies (ICT), lexical units,
structural analysis, semantic analysis, neologisms
Kirish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
223
ISSN:3030-3621
Informatsion texnologiyalarning (IT) misli ko'rilmagan tezlikda rivojlanishi
nafaqat sanoat va kundalik hayotimizni tubdan o'zgartirdi, balki tilning o'ziga ham
jiddiy ta'sir ko'rsatdi. Texnologiyalar yangi cho'qqilarni zabt etar ekan, ular raqamli
olamda muloqot qilish uchun asos bo'lib xizmat qiladigan o'ziga xos va dinamik lug'at
(leksika) ni yaratmoqda. Ushbu maqola IT sohasidagi asosiy leksik birliklarning
chuqur strukturaviy-semantik tahlilini o'tkazishni maqsad qilgan. Biz ularning ichki
lingvistik tuzilishini (morfologiya, etimologiya) va kontekstdagi ma'nosini (semantika,
pragmatika) o'rganish orqali bu atamalarning qanday shakllanganini, qanday qilib
o'ziga xos ma'nolarga ega bo'lganini va ularning qo'llanilishi raqamli hodisalarni
tushunishimizni qanday shakllantirishini chuqurroq anglashga harakat qilamiz. Bu
lingvistik tadqiqot nafaqat IT mutaxassislari o'rtasidagi samarali muloqotni
osonlashtirish, balki madaniyatlararo tushunishga yordam berish, tarjima jarayonlarini
takomillashtirish va texnologik innovatsiyalar hamda lingvistik ijodkorlik o'rtasidagi
uzviy bog'liqlikni qadrlash uchun ham nihoyatda muhimdir.
1. IT Leksikasining Xususiyatlari
Informatsion texnologiyalar lug'ati umumiy lug'atdan ajratib turadigan bir
qancha o'ziga xos xususiyatlarga ega:
- Jadal o'sish va eskirish: IT sohasi juda tez sur'atda rivojlanishi bilan mashhur.
Bu esa doimiy ravishda yangi atamalarning paydo bo'lishiga va boshqalarning tezda
eskirishiga olib keladi. Bugun ilg'or hisoblangan tushunchalar va texnologiyalar ertaga
eskirishi mumkin, ularning tegishli terminologiyasi ham shu yo'nalishda rivojlanadi.
-
Neologizmlarning
yuqori
ulushi:
IT
lug'atining
sezilarli
qismi
“neologizmlardan”– ya'ni yangi yaratilgan so'zlar yoki iboralardan iborat. Bular
ko'pincha ilgari mavjud bo'lmagan yangi tushunchalar, qurilmalar yoki jarayonlarni
nomlash uchun paydo bo'ladi.
- Qisqartmalar va abbreviaturalarning keng tarqalganligi: Aloqa samaradorligi
va tezligiga erishish uchun IT sohasi qisqartmalar va abbreviaturalarga juda ko'p
tayanadi (masalan, “HTML, CPU, AI, URL, API”). Ular ko'pincha shu qadar chuqur
o'rnashib qoladiki, ularning to'liq shakllari kamdan-kam hollarda ishlatiladi.
- Ingliz tilining lingua franca sifatida keng qo'llanilishi: Tarixiy rivojlanishi va
global miqyosdagi ta'siri tufayli ingliz tili butun dunyo bo'ylab IT terminologiyasi
uchun dominant tilga aylandi. Ko'plab atamalar boshqa tillarga to'g'ridan-to'g'ri, ba'zan
o'zgarishlarsiz qabul qilinadi.
- Metaforik kengaytma va semantik uzg’unlashishga moyillik: Umumiy tildagi
mavjud so'zlar ko'pincha “metaforik kengaytma” orqali IT kontekstida yangi,
ixtisoslashgan ma'nolarga ega bo'ladi (masalan, "bulut" - cloud, "hasharot" - bug, "to'r"
- web). Bu esa semantik uyg’unlashishga olib kelishi mumkin, bunda asl va yangi
ma'nolar birga mavjud bo'ladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
224
ISSN:3030-3621
2. IT Leksik Birliklarining Strukturaviy Tahlili
IT leksik birliklarining shakllanishi ko'pincha turli morfologik jarayonlarni o'z
ichiga oladi, bu esa yangi tushunchalarni nomlashda lingvistik zukkolikni ko'rsatadi:
Morfologik Jarayonlar:
Affiksatsiya (Yasalish)
: Bu mavjud so'zlarga affikslar (qo'shimchalar)
qo'shishni o'z ichiga oladi. Tez-tez ishlatiladigan qo'shimchalar qatoriga quyidagilar
kiradi:
-chi/-ovchi: “dasturchi” (dasturdan), “disk raskadrovkalovchi” (disk
raskadrovkadan).
-lashtirmoq/-lashtirish:
“raqamlashtirmoq”
(raqamdan),
“optimallashtirmoq” (optimaldan).
-lov/-uv: “hisoblash” (hisoblashdan), “virtuallashtirish” (virtuallashdan).
Umumiy prefikslar:
"kiber-" (kiberxavfsizlik, kibermakon), "inter-"(interfeys,
internet), "giper-" (giperhavola, gipermatn) kiradi.
Kompozitsiya (Qo'shma so'zlar)
: Bu jarayon ikki yoki undan ortiq so'zni
birlashtirib, yangi so'z hosil qiladi, bu ko'pincha IT tushunchalarining murakkab
tabiatini aks ettiradi:
- Ot + Ot: dasturiy ta'minot, apparat ta'minoti, xavfsizlik devori, elektron
jadval, klaviatura, ma'lumotlar bazasi.
- Sifat + Ot: bepul dasturiy ta'minot, keng polosali.
- Fe'l + Ot: skrinshot, yuklab olish.
Qisqartirish (Clipping):
So'zlar samaradorlik uchun qisqartiriladi, ayniqsa
norasmiy kontekstlarda yoki to'liq shakli uzun bo'lsa:
- “modem” (modulyator-demodulyatordan), “vayfay” (simsiz aloqadan),
“bot” (robotdan).
Blend (Birikma so'zlar):
Ikki yoki undan ortiq so'zning qismlari birlashib,
yangi so'z hosil qiladi, bu ko'pincha tushunchalarning qo'shilishini aks ettiradi:
- “vebinar” (veb + seminar), “zararli dastur” (zararli + dasturiy ta'minot),
“smishing” (SMS + fishing).
Teskari yasalish
: Kamroq tarqalgan, ammo misol sifatida “moharrir”
so'zidan “tahrirlash” fe'lining kelib chiqishini ko'rsatish mumkin.
Qisqartmalar va Abbreviaturalar:
Bular ITda keng tarqalgan bo'lib, tilning
qisqartmasi vazifasini bajaradi:
- Akronimlar: So'zlar sifatida talaffuz qilinadiganlar (masalan, “RAM” -
Random Access Memory, “ROM” - Read-Only Memory, “GUI” - Graphical User
Interface, “NASA”).
- Initsializmlar: Harflar sifatida alohida-alohida talaffuz qilinadiganlar
(masalan, “CPU” - Central Processing Unit, “URL” - Uniform Resource Locator,
“HTTP” - Hypertext Transfer Protocol, “AI” - Artificial Intelligence).
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
225
ISSN:3030-3621
Ularning keng tarqalganligi ko'pincha ularning leksikalizatsiyalashuviga olib
keladi, bunda ularning to'liq shakllari faqat mutaxassislarga ma'lum bo'ladi yoki
kamdan-kam tilga olinadi.
O'zlashmalar:
Garchi ingliz tili asosiy manba bo'lsa-da, IT boshqa tillardagi
atamalarni ham o'z ichiga oladi. “Algoritm” arab tilidan (al-Xorazmiy nomi bilan
bog'liq), “robot’ chex tilidan, “bayt” esa (ehtimol) nemischa “bit” so'zidan kelib
chiqqan. Hozirda ingliz tilining ta'siri ustunlik qilmoqda, bu uning texnologik
innovatsiyalardagi global rolini ta'kidlaydi.
3. IT Leksik Birliklarining Semantik Tahlili
IT atamalarining ma'nosini tushunish ularning strukturaviy tuzilishidan tashqari,
ularning semantik evolyutsiyasi va kontekstual qo'llanilishini chuqur o'rganishni talab
qiladi.
-
Polisemiya va Semantik Kengaytma
: Ko'pgina IT atamalari polisemikdir,
ya'ni ular bir nechta bog'liq ma'nolarga ega. Ko'pincha umumiy tildagi mavjud so'z
metaforik ravishda yangi IT tushunchasini tavsiflash uchun kengaytiriladi:
“Sichqoncha”: Kemiruvchidan kompyuter kiritish qurilmasiga, shakli va
harakati tufayli.
“Virus” : Biologik patogendan kompyuter dasturi yoki ma'lumotlariga zarar
yetkazuvchi dasturiy ta'minotga.
“ Spam” : Konservalangan go'sht mahsulotidan (keraksiz ko'plik bilan bog'liq
hazil tariqasida) keraksiz elektron xabarlarga.
“ Bulut” : Atmosferadagi bug'dan internet orqali kirish mumkin bo'lgan
tarmoqli hisoblash resurslari uchun metaforaga.
“Tarmoq”: Fizik to'r yoki o'rgimchak to'ridan o'zaro bog'langan kompyuterlar
tizimiga.
Bu semantik kengaytma ko'pincha analogik fikrlashga asoslanadi, bunda
manba domenining xususiyatlari maqsadli IT domeniga o'tkaziladi.
Metafora va Metonimiya
:Bu nutqiy shakllar IT tushunchalarining
qanday shakllantirilishi va nomlanishida fundamental ahamiyatga ega:
Metafora
: AT mavhum raqamli jarayonlarni yanada aniq va tushunarli qilish
uchun metaforalarga boy:
Ish stoli, papka, savat, oyna
: Ofis muhitini aks ettiruvchi foydalanuvchi
interfeysi elementlari.
Xavfsizlik devori:
Ruxsatsiz kirishning oldini oluvchi xavfsizlik tizimi,
jismoniy to'siqqa o'xshash.
Vebda sörfing qilish:
Keng, o'zaro bog'langan raqamli makonda harakatlanish
harakatini uyg'otadi.
Metonimiya:
Bir qism yoki xususiyat butunni anglatadi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
226
ISSN:3030-3621
Apparat ta'minoti (Hardware):
Ma'lum jismoniy komponentlarga nisbatan
(masalan, "Server yangi apparat ta'minotida ishlayapti").
Kod:
Butun dasturiy ta'minot dasturini nazarda tutgan holda (masalan, "U ilova
uchun butun kodni yozdi").
Ixtisoslashgan Semantik Sohalar/Domainlar:
AT leksikasini o'ziga xos
atamalar to'plami va semantik munosabatlarga ega bo'lgan alohida sub-domainlarga
guruhlash mumkin:
Tarmoqlash
: Marshrutizator, kommutator, protokol, o'tkazish qobiliyati,
kechikish, IP-manzil.
Dasturlash:
algoritm, sintaksis, o'zgaruvchi, tsikl, disk raskadrovochnik,
kompilyator.
Kiberxavfsizlik:
Shifrlash, xavfsizlik devori, fishing, ransomver, zaiflik*.
Ma'lumotlar fanlari:
katta ma'lumotlar, mashina o'rganish, sun'iy intellekt,
algoritm, ma'lumotlar to'plami.
Apparat ta'minoti:
protsessor, xotira, anakarta, periferiya, grafik karta.
Kollokatsiyalar va Turg'un Birikmalar:
ITdagi muloqot so'zlarning
bashoratli juftliklariga va iboralariga juda bog'liq:
Kompyuterni ishga tushirish, dasturni ishga tushirish, vebda ko'rish, faylni
ochish, dasturiy ta'minotni o'rnatish, ma'lumotlarni saqlash, tizimning buzilishi.
Bu kollokatsiyalar IT nutqining tabiiyligi va samaradorligiga hissa qo'shib,
butun birlik sifatida tushuniladigan semantik birliklarni hosil qiladi.
Pragmatika va Kontekstual Ma'no:
IT atamalarining ma'nosi pragmatik
omillar, masalan, aloqa konteksti va ishtirokchilar tomonidan ham ta'sirlanishi
mumkin. Jargon, mutaxassislar orasida samarali bo'lsa-da, tashqaridagilar uchun
tushunarsiz bo'lishi mumkin. "Oqim" (thread) atamasi dasturchi uchun dasturiy
ta'minotning bajarilish yo'li bo'lishi mumkin, ammo forum foydalanuvchisi uchun
muhokama ketma-ketligi bo'lishi mumkin.
4. Holat Tahlillari (Case Studies)
Struktura va semantikaning o'zaro ta'sirini ko'rsatish uchun bir nechta asosiy
leksik birliklarni ko'rib chiqamiz:
"Bulut" (Cloud):
Strukturaviy: Oddiy ot, dastlab suv tomchilarining ko'rinadigan massasini
bildirgan.
Semantik: ITdagi ma'nosi internet orqali kirish mumkin bo'lgan serverlar va
ma'lumotlar markazlarining taqsimlangan tarmog'i uchun metafora. Metafora
mavhum, uzoq, ammo global miqyosda kirish mumkin bo'lgan narsa g'oyasini
uyg'otadi, bunda foydalanuvchilar asosiy infratuzilmani bilishlari shart emas. "Bulut"
ning asl ma'nosi (mavhum, ulkan mavjudot) bulutli hisoblash resurslarining
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
227
ISSN:3030-3621
tarqatilgan, ko'rinmas tabiatini tasvirlashga juda mos keladi. "Bulutli hisoblash",
"bulutli saqlash", "bulutli xizmatlar" kabi atamalar bevosita kengaytmalardir.
"Xato" (Bug):
Strukturaviy: Oddiy ot, dastlab hasharotni bildirgan.
Semantik: ITda "xato" kompyuter dasturi yoki apparat ta'minotidagi nuqsonni
bildiradi. Bu semantik kengaytma ko'pincha Greys Xopperga tegishli bo'lib, u 1947-
yilda birinchi kompyuterlardan birida kapalak xatolikka sabab bo'lganini topgan.
Metafora nosozlikka olib keladigan istalmagan, intruziv va ko'pincha yashirin
elementni, xuddi hasharot kabi, ifodalaydi. "Disk raskadrovka qilish" (xatolarni
tuzatish) fe'li to'g'ridan-to'g'ri shu ma'nodan kelib chiqqan.
"Interfeys" (Interface):
Strukturaviy: "Inter-" (orasida) va "face" (yuza) so'zlarini birlashtirgan qo'shma
so'z.
Semantik: Umumiy ingliz tilida u ikki narsa o'rtasidagi umumiy chegarani
tashkil etuvchi yuzani bildiradi. ITda esa u ikki tizim, mavzu, tashkilot va hokazo
o'zaro aloqada bo'ladigan nuqtani anglatadi. Xususan, u foydalanuvchi interfeysi (UI)
bo'lishi mumkin, bu inson foydalanuvchi va kompyuter tizimi o'rtasidagi o'zaro aloqa
va aloqa nuqtasi, yoki dasturiy ta'minot komponentlarining qanday o'zaro ta'sir
qilishini belgilaydigan dasturiy ta'minot interfeysi (API) bo'lishi mumkin. "Inter-"
prefiksi bog'lanishni ta'kidlaydi va "face" bu bog'lanishning ko'rinadigan yoki kirish
mumkin bo'lgan qismini bildiradi.
5. Xulosalar va kelajakdagi kutilmalar
IT leksik birliklarining strukturaviy-semantik tahlili bir qancha muhim
xulosalarni ochib beradi:
Umumiy tilga ta'siri: IT lug'ati doimiy ravishda umumiy tilga kirib bormoqda,
"Google'dan qidirish", "do'stlikdan chiqarish", "yuklab olish" va "striming" kabi
atamalar kundalik hayotimizning bir qismiga aylandi. Bu texnologiyaning kundalik
hayotga keng ta'sirini aks ettiradi.
Tarjimadagi qiyinchiliklar: IT atamalarining yuqori darajada ixtisoslashgan va
ko'pincha metaforik tabiati tarjimonlar uchun jiddiy qiyinchiliklar tug'diradi.
To'g'ridan-to'g'ri tarjima asl atamaning nozikligini yoki kognitiv assotsiatsiyasini
yo'qotishi mumkin, bu esa lokalizatsiya yoki yangi ekvivalent atamalarni yaratishni
talab qiladi.
Lingvistik innovatsiya: IT sohasi lingvistik innovatsiyalar uchun kuchli dvigatel
bo'lib xizmat qiladi, tilning yangi voqeliklarga moslashish va kengayish qobiliyatini
namoyish etadi.
Kelajakdagi Tadqiqotlar: Kelgusidagi tadqiqotlar IT leksikasining shakllanishini
o'zaro tiliy taqqoslashlarni o'rganishi, turli tillar atamalarni qanday qabul qilishi,
moslashtirishi yoki yaratishini tahlil qilishi mumkin. Shuningdek, ma'lum IT
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
228
ISSN:3030-3621
atamalarining tarixiy rivojlanishi ham qimmatli ma'lumotlarni berishi mumkin.
Bundan tashqari, Sun'iy Intellektning rivojlanishi bilan, AI tomonidan yaratilgan
kontentning lingvistik normalarga va yangi ITga oid atamalarning paydo bo'lishiga
ta'sirini tahlil qilish kelajakdagi tadqiqotlar uchun qiziqarli yo'nalish hisoblanadi.
Xulosa
IT sohasidagi leksik birliklar tilning dinamik tabiati va uning inson
innovatsiyalari bilan murakkab munosabatlarining dalilidir. Strukturaviy-semantik
tahlil orqali biz morfologik jarayonlar (masalan, yasalish va qo'shma so'zlar) hamda
semantik mexanizmlar (masalan, metafora va metonimiya) qanday qilib bu
ixtisoslashgan atamalarga ma'no berib, ularni tizimli ravishda shakllantirishini
kuzatdik. IT leksikasi shunchaki so'zlar to'plami emas; u raqamli davrning jadal
yutuqlarini va konseptual doiralarini aks ettiruvchi doimiy rivojlanayotgan lingvistik
tizimdir. Uning murakkabliklarini tushunish nafaqat ushbu muhim sohada samarali
muloqot qilish uchun, balki o'zgaruvchan texnologik landshaftni qanday
tushunishimizni shakllantiruvchi tilning qanday moslashishi, kengayishi va yakunda
bizning tushunchamizni shakllantirishini qadrlash uchun ham hayotiy ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdug'afurov, G. (2012).
Terminologiya asoslari.
Toshkent: Fan va texnologiya.
(Foundational work on terminology in Uzbek).
2.
Hojiyev, A. P. (2007).
O'zbek tilshunosligi terminlarining izohli lug'ati.
Toshkent:
O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti. (Explanatory
dictionary of Uzbek linguistic terms).
3.
Rahmatullayev, Sh. (2006).
Hozirgi o'zbek adabiy tili (Leksikologiya).
Toshkent:
Universitet. (Key textbook on modern Uzbek literary language, including
lexicology).
4.
Sager, J. C. (1990).
A Practical Course in Terminology Processing.
John
Benjamins Publishing Company. (A classic text on terminology methods).
5.
Cabré, M. T. (1999).
Terminology: Theory, Methods and Applications.
John
Benjamins Publishing Company. (Comprehensive overview of terminology
theory).
6.
Tatarinov, V. A. (2006).
Teoriya terminovedeniya.
Moskva: Moskovskiy litsey. (A
contemporary theoretical work on terminology in Russian).
7.
Yusupova, U. K. (2018).
Akt terminlarining lingvistik xususiyatlari (ingliz va
o'zbek tillari misolida).
Filologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD)
dissertatsiyasi avtoreferati. Toshkent. (Specific research on ICT terms in English
and Uzbek).
8.
Ziyodullayev, A. (2019).
Kompyuter lingvistikasi terminlarining leksik-semantik
va struktural-grammatik xususiyatlari.
Filologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori
(PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. Toshkent. (Relevant research on computer
linguistics terminology).
