Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
205
ISSN:3030-3621
HUQUQIY DAVLATNI BARPO ETISH
Parkent tuman adliya bo`limi yuridik
xizmat ko`rsatish markazi boshlig`i
S.Xasanboyev
Annotatsiya:
Mazkur maqolada huquqiy davlatning belgilari, huquqiy davlatda
fuqarolarning huquq va erkinliklarining himoya qilinishi, bunday davlatni barpo etish
tamoyillari haqida so‘z boradi. Shuningdek, huquqiy davlatni barpo etishning foydali
natijalari hamda ushbu sohadagi yutuq va muammolar yuzasidan mulohazalar taqdim
etilgan.
Kalit so‘zlar:
huquqiy davlat, huquq, fuqaro, shaxsiy erkinlik, siyosiy faoliyat,
madaniy faoliyat, iqtisodiy faoliyat, qonun ustuvorligi, fuqarolik jamiyati,
demokratiya, iqtisodiy rivojlanish, jamiyat xavfsizligi, adolat.
Huquqiy davlat (rule of law state) qonun va huquqiy hujjatlarning barcha
fuqarolarga mos kelishi va ularning huquq va erkinliklariga qat’iy rioya qilinishi talab
etiladigan davlatdir.Huquqiy davlatda shaxsiy erkinlikni himoya qilish asosiy
tamoyillardan biridir. Bu odamlarning shaxsiy hayotini o‘zgartiradigan
qo‘llabquvvatlash va himoya qilishni o‘z ichiga oladi. Bunda fuqarolar shaxsiy
erkinlikka ega bo‘lishi, siyosiy, madaniy va iqtisodiy faoliyatlarda qatnashishlari talab
etiladi.
Bunday davlatda adolatsizlik va zulmni oldini olish tamoyillari muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, barcha insonlarga qarshi har qanday adolatsizlik, zulm va
jinoyatlar oldi olinadi. Bu qonuniy huquqiy tizimni ijtimoiy adolatsizlik va zulmdan
himoya qilish bilan bog‘liqdir.
Huquqiy davlatning asosiy tamoyillaridan biri xalqaro huquqqa rioya qilishdir.
Huquqiy davlat xalqaro huquqni hisobga oladi va unda xalqaro huquqiy- normativ
hujjatlariga rioya qilinishi talab etiladi.
Huquqiy davlatning asosiy tamoyillaridan yana biri davlat boshqaruv
organlarining nazoratli va huquqiy tizimini amalga oshirishdan iborat. Huquqiy
davlatda davlat boshqaruv organlari huquqiy tizimni amalga oshirish va adolatsizlik va
zulmni oldini olish uchun kerakli qo‘llab-quvvatlashni taqdim etishi talab etiladi.
Bu asosiy tamoyillar huquqiy davlatning tuzilishi uchun katta ahamiyatga ega. Bu
tamoyillar huquqiy davlatning xususiyatlari va uning maqsadlariga rioya qilishda
muhim rol o‘ynaydi.
Huquqiy davlatning asosiy belgilari avvalo, qonun ustuvorligiga xosdir. Asosiy
qonunning ustunligi shundan iboratki, davlat hokimiyati organlari, mahalliy o‘zini o‘zi
boshqarish organlari, mansabdor shaxslar, fuqarolar va birlashmalar Konstitutsiya va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
206
ISSN:3030-3621
boshqa barcha qonunlarga rioya qilishlari shart. Bu qonunlar hamma uchun – davlat
rahbaridan tortib oddiy fuqarogacha majburiydir. Mansabdor shaxslarning o‘z
vakolatlari doirasidan tashqariga chiqib, ortiqcha vakolatlarini amalga oshirishi qonun
ustuvorligi tamoyilini buzadi. Qonun ustuvorligi fuqarolik jamiyatining majburiy
mavjudligini nazarda tutadi, unda fuqarolar o‘zlarining, ko‘pincha bir-biridan farq
qiladigan manfaatlarga ega bo‘lib, ularni individual ravishda yoki jamoat
tashkilotlariga birlashish orqali ifoda etadilar. Fuqarolik jamiyati huquqiy davlatning
ijtimoiy asosi bo‘lib, u o‘z navbatida fuqarolarning turli manfaatlarini uyg‘unlashtirishi
kerak.
Huquqiy munosabatlar tizimi, insonlar va tashkilotlar o‘rtasidagi mazmunli
munosabatlar jamlanmasidir. Bu tizim huquqiy qabul qilishlar, shartnomalar,
muvofiqlashuvlar, tartib-qoidalar, huquqiy talablarga rioya etish, mazmunli
munosabatlar o‘tkazish va boshqalar kabi huquqiy amallardan iborat. Huquqiy
munosabatlar tizimi yuridik shaxslar, davlatlar, shaxsiy huquqiy jismlar, xalqaro
tashkilotlar, korporatsiyalar, siyosiy va ijtimoiy guruhlar kabi boshqa huquqiy
subyektlar orasida uyg‘unlikni o‘rganadi va yo‘lga qo‘yadi. Huquqiy munosabatlar
tizimi, insonlarning shaxsiy erkinliklari, huquq va majburiyatlari, turmush tarzi va
kishilik jamiyatini himoya qilishga oid masalalar, xalqaro tashkilotlarda qatnashish,
tijorat va savdo munosabatlari, davlatlar va xalqaro tashkilotlar o‘rtasida diplomatik
munosabatlar, va boshqalar kabi turli sohalarda ishlatiladi.
Huquqiy davlat bu, eng avvalo, qonun ustuvorligi, barcha fuqarolarning tengligi
kafolatlangan demokratik davlatdir. Uning tashkil etilishi sud, ijro etuvchi va qonun
chiqaruvchi hokimiyatga asoslangan. Davlat fuqarolari muayyan tartibga solinadigan
huquq va erkinliklarga ega, hokimiyatni amalga oshirishda (vakillar orqali yoki
bevosita) ishtirok etishlari mumkin. Bu faoliyat yuritayotgan siyosiy partiyalar va
jamoat tashkilotlarining ancha rivojlangani, so‘z erkinligi, siyosiy va huquqiy
madaniyatning yuksak darajasi tufayli mumkin bo‘ldi.
Inson haq va erkinliklarini himoya qilish, huquqiy davlatning asosiy maqsadlari
va vazifalaridan biridir. Bu maqsadga erishish, insonlarning adolatsizlik, zulm va
adolatsizlikka qarshi kurashishlarida mustahkamlikni ta’minlashga, ularning
insonparvarlik, erkinlik, adolat, barqarorlik va boshqalar kabi huquq va erkinliklarni
qadrlashga, boshqalar bilan xalqaro munosabatlarda huquqiy munosabatlarda o‘zaro
qarashlarni olib borishga yordam beradi.
Huquqiy davlatni barpo etishning foydali natijalari ko‘p masalalarni o‘z ichiga
oladi. Bu natijalardan ba’zilari quyidagilardir:
Adolat va yorliq. Huquqiy davlat insonlar orasida barqarorlik va yorliqni
ta’minlaydi. Bu erkinliklar tashqi va ichki xavf va qo‘rqinchlardan himoyalangan, va
bu erkinliklarni taqiqlash, xorijiy mudofaa va xavfli jarohatlar ortidan tashqi xavf
ko‘rsatkichlari hamda qonun tomonidan taqiqlanishi muammolari yuzaga kelmaydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
207
ISSN:3030-3621
Fuqarolarning huquqiy ta’lim va ma’lumotlarga erishishi. Huquqiy davlat
fuqarolarga huquqiy ta’lim va ma’lumotlarga erishishni ta’minlaydi, bu esa uning
ta’lim tizimining yuksak darajasiga yondashadi va insonlarning huquqiy ehtiyojlari va
salohiyati,
huquqiy
tadqiqotlar
va
yuqori
darajali
huquqiy
xizmatlarni
qo‘llabquvvatlaydi.
Demokratiyaning rivojlanishi. Huquqiy davlat demokratiyaning rivojlanishi
uchun kerakli sharoitlarni ta’minlaydi, shu jumladan, barqarorlik, sharofat, erkinlik va
insonlarga aynan shu erkinliklarni qo‘llashga imkon beradi. Huquqiy davlat
demokratiyaning asosiy tushunchalaridan biri bo‘lgan fuqarolarning ijobiy rolini
qo‘llab-quvvatlaydi.
Iqtisodiy rivojlanish. Huquqiy davlat iqtisodiy rivojlanishni ham ta’minlaydi, bu
esa xorijiy investitsiyalar va ishlab chiqarish sektori rivojlanishiga asoslanadi. Huquqiy
davlat xususiy va tashqi investitsiyalarni jalb qilish, huquqiy bevosita va qat’iy
xizmatlarni taqdim etish, o‘zaro iqtisodiy munosabatlar va kontraktlar bo‘yicha
huquqiy himoya ko‘rsatkichlarini ta’minlaydi.
Jamiyat xavfsizligini ta’minlash. Huquqiy davlat jamiyat xavfsizligini ta’minlash
uchun, huquqiy normativ hujjatlarga rioya qilish, qonun tomonidan belgilangan
jarohatlar va xorijiy xavf va qo‘rqinchlardan himoyalash, huquqiy tarbiya tizimi,
huquqiy tadqiqotlar va huquqiy xizmatlar ko‘rsatkichlari bilan ta’minlanadi.
Huquqiy davlatni barpo etishning yutuqlari va muammolari quyidagilardir:
Yutuqlar:
Adolatli va huquqiy jamiyat yaratish. Huquqiy davlat insonlar orasida barqarorlik
va erkinlikni ta’minlaydi. Bu jamiyat insonlarning huquq va erkinliklarini qo‘llashiga
imkon beradi va adolatli jamiyatni yaratishda muhim ahamiyatga ega.
Fuqarolarning huquqlarini qo‘llab-quvvatlash. Huquqiy davlat fuqarolarga
huquqiy ta’lim va ma’lumotlarga erishishni ta’minlaydi. Bu esa insonlarning huquqiy
ehtiyojlari va salohiyatini oshiradi va jamiyatni yanada rivojlantiradi.
Demokratik va huquqiy normativ hujjatlar yaratish. Huquqiy davlat
demokratiyaning rivojlanishi uchun kerakli sharoitlarni ta’minlaydi. Bu esa huquqiy
normativ hujjatlar yaratish va jamiyatda demokratiyaning rivojlanishiga qiziqishni
oshiradi.
Muammolari:
Huquqiy davlatni o‘rnatishda qiyinchiliklar. Huquqiy davlatni o‘rnatishda
qiyinchiliklar kelib chiqishi mumkin. Bunday holatda insonlarning huquqlarini
ta’minlash va adolatli jamiyatni yaratishga imkon beradigan huquqiy hujjatlar va
ko‘rsatkichlar yuqori darajada muhimdir.
Jamiyatda ko‘p xil mamlakat turlari borligi va o‘zaro farq qilishi. Huquqiy
davlatni o‘rnatishda jamiyatda ko‘p xil mamlakat turlari borligi va ularning huquqiy
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
208
ISSN:3030-3621
normativ hujjatlari va ko‘rsatkichlari farqlanishi va kelajakdagi huquqiy normativlar
uchun bir-biriga qarshi turishi mumkin.
Huquqiy davlat xizmatlarining kamroq taqsimlanishi. Huquqiy davlat xizmatlari
va ko‘rsatkichlarining qulay va tez taqsimlanishi lozim va muhimdir. Bunday holatda
insonlar o‘z huquqlarini va erkinliklaridan foydalanishga imkon topishadi.
Xulosa qilib aytganda, huquqiy davlat barcha fuqarolarning huquqlarini himoya
qiluvchi va ularning yashashda xavfsizlik va muvofiqligi ta’minlaydigan davlat tizimi
hisoblanadi. Huquqiy davlatning asosiy vazifalari huquqning og‘zaki tartibi va o‘zaro
bog‘liqliklarni aniqlash, shaxsiy erkinlikni himoya qilish, huquqiy majburiyatlarga
rioya qilish, adolatsizlik va zulmni oldini olish, davlat boshqaruv organlarining
nazoratli va huquqiy tizimini amalga oshirish, siyosiy yoki iqtisodiy nazoratni oshirish
va xalqaro huquqqa rioya qilishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
X.Odilqoriyev Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. – Т.: Adolat, 2018
2.
З.Исламов Общество. Государство. Право. (Вопросы теории). – Т.: Адолат,
2001
3.
Z.M.Islomov Davlat va huquq nazariyasi. – Т.: Adolat, 2007
4.
M.Ahmedshayeva Davlat mexanizmi va hokimiyatlar bo‘linishi. O‘quv qo‘llanma.
– T.: TDYI, 2005
5.
N.Saburov Davlat va huquq nazariyasi. O’quv-uslubiy qo’llanma. – Т.: TDYI, 2008
