Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
195
ISSN:3030-3621
SHASHMAQOMNING TARIXIY SHAKLLANISH BOSQICHLARI
No’monov Istiqbol Iqboljonovich
Andijon davlat universiteti Musiqa
sanʼati kafedrasi oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek professional og‘zaki an’anaviy
musiqasining yirik namunasi bo‘lgan Shoshmaqomning tarixiy shakllanish bosqichlari
yoritilgan. Shoshmaqomning ildizlari, taraqqiyot yo‘li va turli tarixiy davrlarda
kechgan rivojlanish xususiyatlari tahlil qilingan.
.
Kalit so‘zlar:
Shoshmaqom, maqom, musiqa merosi, Buxoro, xalq ijodi, tarixiy
bosqichlar.
Shashmaqom – bu o‘zbek va tojik xalqlari musiqiy madaniyatining eng yuksak
va murakkab san’at tizimlaridan biri bo‘lib, “shash” – olti, “maqom” – musiqiy tartib,
holat degan ma’nolarni anglatadi. Demak, “Shashmaqom” atamasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri
“olti maqom” degan ma’noni bildiradi. Ushbu maqomlar nomma-nom quyidagilar:
Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq. Har bir maqom o‘zining ichki bo‘limlariga
ega bo‘lib, ular musiqiy jihatdan mustaqil, ammo umumiy tizim ichida o‘zaro
uyg‘unlikda ishlaydi.
Shashmaqom atamasi tarixiy yozma manbalarda nisbatan kechroq paydo
bo‘lgan bo‘lsa-da, undagi maqomlar muchal asrlar ilgari shakllangan.
Tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, maqom so‘zining o‘zi arab tilidan o‘zlashgan bo‘lib,
“joy”, “holat”, “martaba” ma’nolarini anglatadi. Dastlab maqom tushunchasi diniy va
tasavvufiy termin sifatida ishlatilgan, keyinchalik esa u musiqada muayyan ohanglar
tartibi, ifoda uslubi va ichki kayfiyatni belgilovchi atamaga aylangan.
Maqom san’ati, xususan, Shashmaqom tizimi milodiy IX–X asrlarda yashab
o‘tgan buyuk mutafakkirlar — Abu Nasr Forobiy, Abu Ali Ibn Sino, Safiyuddin
Urmaviy, Abdurahmon Jomiy va boshqa olimlar tomonidan nazariy jihatdan
shakllantirilgan. Forobiyning “Musiqa ilmi haqida” asarida maqomlar tizimi batafsil
yoritilgan bo‘lib, u Sharq musiqiy nazariyasining asosiy tamoyillarini belgilab bergan.
Ibn Sino esa maqomlarni inson ruhiyatiga ko‘rsatadigan ta’siri asosida tahlil qilgan.
Bu holat maqomning nafaqat musiqiy, balki falsafiy-ma’naviy mazmunini ochib
beradi.
Shashmaqomning shakllanishi o‘ziga xos bosqichlarni bosib o‘tgan.
Avvalboshdan maqomlar xalq orasida og‘zaki ravishda, ustoz-shogird an’anasi asosida
saqlanib kelgan. Har bir maqomning o‘ziga xos “saraxbor”, “talqin”, “nasr”, “ufar”,
“samarqandiy”, “sabo”, “g‘azal” kabi tarkibiy qismlari mavjud bo‘lib, ular orqali
musiqiy ifoda va ruhiy-falsafiy mazmun jamlangan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
196
ISSN:3030-3621
Shashmaqom atamasi aynan qachon paydo bo‘lgani bo‘yicha aniq dalil
bo‘lmasa-da, tarixchilarning taxminicha, u XVIII asr oxiri – XIX asr boshlarida
Buxoro xonligi davrida tizimlashtirilgan shaklda qo‘llanila boshlagan. Buxoro amiri
Shohmurod (hukmronlik yillari: 1785–1800) va uning saroyi huzuridagi san’at
ahlining faoliyati bu borada katta o‘rin tutadi. Ana shu davrda maqomlar oltita asosiy
maqomga ajratilib, tartiblangan va musiqiy-ijroiy qoidalari aniq shakllantirilgan.
Shundan so‘ng, ushbu musiqiy tizim “Shashmaqom” deb atalgan.
Bu atamaning rasmiylashuvi ham tarixiy jarayon bo‘lib, XIX–XX asrlar
mobaynida bu nom xalq orasida keng tarqalgan, ijrochilar, hofizlar va sozandalar
tomonidan qabul qilingan. Shashmaqom atamasi bugungi kunda ham o‘zbek va tojik
milliy musiqiy san’atining timsoli sifatida tan olingan.
Yana bir muhim jihat shundaki, Shashmaqom atamasi faqatgina musiqiy tizimni
emas, balki butun bir madaniy-falsafiy maktabni anglatadi. Uning mazmuni faqat
ohanglar yig‘indisi emas, balki unda mujassam bo‘lgan ruhiy-axloqiy g‘oyalar,
tasavvufiy fikrlar, badiiy estetik qarashlar orqali milliy o‘zlik, madaniy meros, va
falsafiy dunyoqarash aks etadi.
Shashmaqom san’ati asrlar davomida Markaziy Osiyoning ko‘plab hududlarida
shakllangan bo‘lsa-da, uning markaziy poydevori sifatida Buxoro musiqa maktabi
alohida o‘rin tutadi. Buxoro uzoq yillar davomida nafaqat diniy va siyosiy markaz,
balki ilm-fan, adabiyot va san’atning eng yirik o‘choqlaridan biri sifatida tanilgan.
Aynan shu muhitda Shashmaqom tizimi yakuniy shakliga keltirilgan va milliy musiqiy
san’atimizning yuksak namunasi sifatida rasmiy tus olgan.
Buxoro musiqa maktabi o‘ziga xos an’ana, uslub va ijro madaniyatiga ega edi.
Ushbu maktabda musiqa faqatgina ko‘ngilxushlik vositasi sifatida emas, balki
ma’naviy tarbiya, ruhiy poklanish va falsafiy tushuncha vositasi sifatida qaralgan.
Bunday yondashuv, ayniqsa tasavvuf ta’sirida, musiqa orqali inson qalbini
yuksaltirishga xizmat qilgan.
XVIII asr oxiriga kelib, Buxoro amiri Shohmurod davrida saroy san’ati rivoj
topdi. U san’atkorlarni qo‘llab-quvvatladi, ularga sharoit yaratdi va saroy
ansambllarini tashkil etdi. Aynan shu davrda Shashmaqomda mavjud bo‘lgan
maqomlar oltita asosiy maqom sifatida tizimlashtirildi va ular asosida saroy
musiqachilari maxsus repertuarlar tayyorlashdi. Ushbu repertuarlar bugungi kunda biz
bilgan Shashmaqomning boshlang‘ich shaklini tashkil etadi.
Buxoro musiqa maktabining o‘ziga xosligi, eng avvalo, ijrochilik madaniyatida
namoyon bo‘ladi. Hofizlar va sozandalar o‘z san’atini bevosita ustoz-shogird an’anasi
asosida o‘rgangan, har bir maqomning ruhiy mohiyatini chuqur anglab, ifoda etishga
harakat qilganlar. Hofiz faqat kuy ijrochisi emas, balki falsafiy-tasavvufiy matnlarni
tushunadigan, ularni ruh bilan kuylay oladigan san’atkor bo‘lishi lozim edi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
197
ISSN:3030-3621
Buxoro maktabida Shashmaqom ijrochiligi og‘zaki an’anaga tayanar, ammo ijro
qat’iy intizom va ichki tuzilma asosida olib borilar edi. Har bir maqom tarkibida nasr,
tarona, tasnif, ufar, sozanda qismlar muayyan ketma-ketlikda bajarilardi. Bu an’anaviy
tartib, vaqt o‘tishi bilan, Buxorodan tashqarida – Xorazm, Farg‘ona, Toshkent kabi
hududlarga ham yoyildi.
Buxoro maktabi Shashmaqomni nafaqat saqlab qoldi, balki uni barqaror ijroiy
me'yorlar asosida shakllantirdi. Mashhur hofiz va sozandalar – Usto Tohir, Domla
Halim Ibadov, Hofiz Juraev kabi san’atkorlar Buxoro an’analarini asrab-avaylab, yangi
avlodlarga o‘rgatgan. Ularning ijrosi, o‘ziga xos bo‘lib, chuqur ohangdorlik, ma’naviy
chuqurlik, badiiy saviya bilan ajralib turadi.
Shuningdek, bu maktabning yana bir muhim jihati – Shashmaqom asarlarini ijro
etishda arab, fors, tojik va turkiy she’riyatining yuksak namunalariga asoslanishidir.
Xususan, Jomiy, Sa’diy, Hofiz Sheroziy, Navoiy kabi klassik shoirlarning g‘azallari
maqom matnlari asosini tashkil etgan. Bu Shashmaqomni oddiy musiqadan ko‘ra,
adabiyot, falsafa va ruhiy tarbiya bilan uyg‘unlashgan murakkab san’at shakliga
aylantirgan.
Bugungi kunda ham Buxoro musiqa maktabi an’analari Shashmaqom
ijrochiligida asosiy mezon sifatida e’tirof etiladi. Ustozlik maktabi, musiqiy estetik
me’yorlar, kuy va she’r uyg‘unligi – bularning barchasi
Shashmaqomning tarixiy ildizini va uning Buxoro maktabidagi o‘rni naqadar
muhim ekanini yaqqol ko‘rsatib beradi.
Shashmaqom san’atining qadimiyligini tasdiqlovchi eng asosiy omil — bu
uning nazariy va amaliy asoslari haqida yozilgan tarixiy manbalardir. Bu manbalar
Shashmaqomning shakllanish jarayonini chuqurroq anglashga imkon beradi.
Qadimgi Sharq musiqiy-falsafiy asarlari orasida eng mashhuri — IX asrda
yashagan Abu Nasr Forobiy (872–950) ning “Musiqa ilmi haqida” kitobidir. Unda
Forobiy maqomlar nazariyasini, ularning ohang strukturasi, ritm va temp
xususiyatlarini, shuningdek, musiqa inson ruhiyatiga ta’sirini tizimli ravishda bayon
etgan. Forobiyning bu asari Sharq musiqiy madaniyatining asosini tashkil qilgan va
keyinchalik Shashmaqom tizimining nazariy bazasiga aylangan.
X asrda yashagan buyuk olim Abu Ali Ibn Sino (Avitsenna) ham musiqani
psixologik nuqtai nazardan tahlil qilgan. Uning “Kitob ush-Shifa” asaridagi “Musiqa”
bobida maqomlarning ruhiy holatlarni shakllantirishdagi roli batafsil ko‘rsatib o‘tilgan.
Ibn Sino musiqa orqali insonning ichki dunyosini poklash va ruhiy muvozanatni
saqlash mumkinligini ta’kidlagan.
Shashmaqom ijrochiligi avval og‘zaki an’anaga tayanib shakllangan. Ustozdan
shogirdga og‘zaki ravishda o‘tilgan ma’lumot va musiqiy asarlar keyingi avlodlar
tomonidan davom ettirilgan. Ushbu an’ana musiqa ijrosining uslubiy birligini saqlab
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
198
ISSN:3030-3621
qolishga xizmat qilgan. Og‘zaki ijrochilik tufayli, Shashmaqomda har bir hofiz va
sozanda o‘zining individual talqini, ovoz ifodasi va ijro uslubiga ega bo‘lgan.
XIX asr oxirlarida Shashmaqomning birinchi mashhur ijrochilari — Hofiz
Juraev, Domla Halim va Usto Tohir kabi san’atkorlar paydo bo‘ldi. Ularning ijrosi
Shashmaqom san’atini yangi bosqichga olib chiqdi. Ushbu hofizlar nafaqat musiqiy
mahoratlari, balki tasavvufiy va falsafiy bilimlari bilan ham ajralib turar edi. Ular
maqomlarning ichki ruhini chuqur anglab, uni dargohga xos uslubda kuylashgan.
Tarixiy manbalarda Shashmaqom ko‘pincha saroy madaniyati bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu san’atning jamiyatdagi o‘rni va maqomi haqida ham
ma’lumot beradi. Shashmaqom san’ati nafaqat musiqa, balki adabiyot, falsafa va diniy
ta’limotlarning uyg‘unlashgan shaklidir.
XIX asr oxirlaridan boshlab Shashmaqom yozma shaklga o‘tishni boshladi.
Notaga olish va fonograf yordamida yozib olish ishlari, ayniqsa XX asr boshlarida faol
olib borildi. Bu jarayon Shashmaqom san’atining saqlanishi va keyingi avlodlarga
yetkazilishida katta ahamiyat kasb etdi.
Shunday qilib, tarixiy manbalar Shashmaqomning ilmiy asoslarini tashkil
qilgani, uning ijrochilik maktabining an’anaviyligini va Shashmaqom san’atining boy
madaniy meros ekanini isbotlaydi.
Shashmaqom san’ati og‘zaki an’anadan yozma va rasmiy tizimga o‘tish
jarayonida muhim bosqichlardan o‘tgan. XVIII-XIX asrlarda Buxoro xonligi hududida
Shashmaqomning oltita asosiy maqomi aniq tartibga solindi, ularning har biri o‘z
ichida qat’iy shakllangan qismlarga ajratildi. Bu tizimlashtirish jarayoni asosan saroy
madaniyati ta’sirida va hofizlarning ijro madaniyatini standartlashtirish maqsadida
amalga oshirildi.
XX asr boshida Shashmaqom musiqasi notaga olinishi boshlanganligi uning
tarixiy ahamiyatini yanada oshirdi. Notaga olish ishlari O‘zbekiston milliy
madaniyatining rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi, chunki bu orqali maqomlarning aniq
notaviy yozuvi paydo bo‘ldi va ular mustaqil ravishda o‘rganish, tahlil qilish
imkoniyati yaratildi. Bu jarayon ayniqsa, musiqiy bilim yurtlari va konservatoriyalarda
Shashmaqom ta’limini tashkil etishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Shuningdek, XX asrning o‘rtalarida fonogramma yozuvlari yordamida
Shashmaqom ijrosi saqlanib qolindi. Bu usul xalq hofizlari va ustozi ijrolarini kelajak
avlodlarga yetkazishda, ijrochilik maktabining an’analarini himoya qilishda muhim rol
o‘ynadi.
Mustaqillik davrida Shashmaqom davlat darajasida himoyalanib, uning xalqaro
miqyosda targ‘ib qilinishi uchun keng ko‘lamli tadbirlar amalga oshirildi. 2001 yilda
Shashmaqom butun dunyo miqyosida UNESCOning Butunjahon madaniy meros
ro‘yxatiga kiritildi. Bu uning qadriyatini yanada oshirdi va Shashmaqomni o‘rganish,
saqlash va rivojlantirish borasida yangi imkoniyatlar ochdi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
199
ISSN:3030-3621
Bugungi kunda Shashmaqom nafaqat tarixiy san’at namunasi, balki zamonaviy
ijrochilik, musiqiy ta’lim va madaniy diplomatiya vositasi sifatida ham faol
foydalanilmoqda. Uning falsafiy mazmuni, musiqiy texnikasi va ijro madaniyati
o‘rganilib, dunyo musiqiy madaniyatining bebaho qismiga aylangan.
Shunday qilib, Shashmaqomning rasmiy tizim sifatida shakllanishi uning tarixiy
ildizlari, ijrochilik an’analari va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi natijasida
yuzaga kelgan murakkab va uzoq davom etgan jarayondir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Sultonov A. Shashmaqom: Tarixi va nazariyasi. — Buxoro: Nur, 2012.
2.
Jo‘rayev I. Sharq musiqa estetikasi va falsafasi. — Toshkent: Ma’naviyat, 2009.
3.
Eshankulov S. Tasavvuf va musiqa: Shashmaqomning ma’naviy ildizlari. —
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2014.
4.
. Rahimov N. Shashmaqom: Ijrochilik san’ati va tahliliy sharh. — Samarqand:
Zarafshon, 2016.
5.
Mullaev Sh. Maqomlar poetikasi va badiiy tafakkur. — Toshkent: Ma’naviyat,
2011.
